Πώς η σάτιρα, το χιούμορ και η υπερβολή γίνονται φωνή λαού, καθρέφτης εξουσίας και σπίθα αντίστασης
Σε κάθε εποχή κρίσης, αδικίας ή καταπίεσης, εμφανίζεται πάντα ένας «ήσυχος επαναστάτης» με μολύβι στο χέρι. Δεν κρατάει όπλο, δεν φωνάζει συνθήματα, αλλά σχεδιάζει. Και μέσα σε ένα μόνο καρέ, καταφέρνει να συμπυκνώσει αυτό που ένας λαός νιώθει, θυμώνει, φοβάται ή ελπίζει.
Αυτός είναι ο κόσμος της γελοιογραφίας – του σκίτσου που, ενώ μας κάνει να χαμογελάμε, στην πραγματικότητα μας ταρακουνά.
Η γελοιογραφία ως καθρέφτης της εξουσίας
Η γελοιογραφία δεν είναι «απλό αστείο».
Είναι ένας καθρέφτης που στρέφεται προς την εξουσία και την αναγκάζει να δει τον εαυτό της παραμορφωμένο ,όχι για να τη γελοιοποιήσει μόνο, αλλά για να την ξεγυμνώσει.
Με λίγες γραμμές, ένας γελοιογράφος μπορεί να δείξει:
- την υποκρισία ενός πολιτικού,
- την υπερβολή ενός νόμου,
- το ψέμα ενός επίσημου λόγου,
- την αγωνία ενός λαού που δεν «ακούγεται» αλλιώς.
Όταν η κοινωνία βράζει, η γελοιογραφία τραβάει μια χοντρή γραμμή πάνω από την ωραιοποιημένη εικόνα της πραγματικότητας και λέει:
«Δείτε τι πραγματικά συμβαίνει».
Χιούμορ και πόνος στο ίδιο καρέ
Το σημαντικό με τις καλές γελοιογραφίες είναι πως γελάς… και μετά σιωπάς.
Το πρώτο δευτερόλεπτο προκαλεί γέλιο: η υπερβολή, η καρικατούρα, το λεκτικό παιχνίδι.
Το επόμενο δευτερόλεπτο, όμως, έρχεται η σκέψη:
«Μα αυτό… είναι αλήθεια».
Η γελοιογραφία:
- αποφορτίζει με χιούμορ,
- αλλά ταυτόχρονα φορτίζει συνειδησιακά.
Μπορεί να μιλήσει για φτώχεια, πόλεμο, διαφθορά, προσφυγιά, λογοκρισία – όλα αυτά που ο κόσμος κουράστηκε να ακούει με βαριά λόγια, αλλά είναι έτοιμος να ακούσει μέσα από ένα έξυπνο σκίτσο.
Επανάσταση χωρίς ντουφέκια: η δύναμη της εικόνας
Πόσες φορές μια γελοιογραφία:
- έγινε αφορμή για συζήτηση σε ένα σπίτι,
- μοιράστηκε χιλιάδες φορές στα κοινωνικά δίκτυα,
- λειτούργησε ως «μαθηματάκι» πολιτικής παιδείας για τους νέους,
- ενόχλησε τόσο, που κάποιοι ζήτησαν να «μαζευτεί» ο γελοιογράφος;
Σε πολλές περιπτώσεις, ένα σκίτσο μπορεί να κάνει περισσότερη ζημιά στην προπαγάνδα από μια ολόκληρη σελίδα άρθρων.
Γιατί η εικόνα δεν μεταφράζεται , καταλαβαίνεται.
Περνάει σύνορα, γλώσσες, ιδεολογίες. Τα μηνύματά της ταξιδεύουν γρήγορα, σχεδόν αστραπιαία.
Γι’ αυτό λέμε ότι οι γελοιογραφίες είναι ένας ειρηνικός τρόπος επανάστασης.
Δεν ρίχνουν κυβερνήσεις, αλλά ρίχνουν μάσκες.
Και πολλές φορές, αυτό είναι το πρώτο βήμα για να αλλάξει κάτι.
Η γελοιογραφία ως αρχείο της Ιστορίας
Αν ανοίξουμε παλιές εφημερίδες, πριν ακόμη από δεκαετίες, θα δούμε ότι:
- οι πόλεμοι,
- οι δικτατορίες,
- οι οικονομικές κρίσεις,
- οι κοινωνικές εκρήξεις
δεν καταγράφονται μόνο σε φωτογραφίες και κείμενα, αλλά και σε γελοιογραφίες.
Μέσα από αυτές βλέπουμε πώς ένιωθαν οι άνθρωποι τότε.
Ένα σκίτσο μπορεί να δείξει:
- τον φόβο μιας εποχής,
- τη φτώχεια στα πρόσωπα,
- την αγανάκτηση στους δρόμους,
- αλλά και την ελπίδα πως «κάτι θα αλλάξει».
Έτσι, οι γελοιογραφίες γίνονται μικρά ιστορικά ντοκουμέντα.
Όχι ψυχρά, αλλά ανθρώπινα.
Όταν η γελοιογραφία ενοχλεί… τότε κάτι κάνει σωστά
Δεν είναι τυχαίο ότι σε κάθε αυταρχικό καθεστώς και σε κάθε περίοδο σκληρής λογοκρισίας, οι πρώτοι που στοχοποιούνται είναι:
- οι δημοσιογράφοι,
- οι σκιτσογράφοι,
- οι σατιρικές φωνές.
Γιατί;
Επειδή ο γελοιογράφος έχει τη δυνατότητα:
- να συμπυκνώσει την κριτική σε μία εικόνα,
- να εκθέσει την εξουσία μέσα σε ένα δευτερόλεπτο,
- να «σπάσει» το φόβο με γέλιο.
Και ο φόβος είναι αυτό στο οποίο στηρίζονται τα κλειστά καθεστώτα.
Το γέλιο είναι ο μεγάλος τους εχθρός.
Ένα καθεστώς μπορεί να ανεχτεί διαμαρτυρία, μπορεί να απαντήσει με ανακοινώσεις.
Αλλά πώς να απαντήσει σε ένα σκίτσο που το δείχνει γυμνό από επιχειρήματα;
Γι’ αυτό η γελοιογραφία είναι –και θα είναι πάντα– μία από τις πιο επικίνδυνες και συνάμα όμορφες μορφές ελευθερίας της έκφρασης.
Μηνύματα προς τον αναγνώστη:
Τι μας λένε στ’ αλήθεια οι γελοιογραφίες;
Κάθε γελοιογραφία, μικρή ή μεγάλη, φέρνει μαζί της κάποια βαθύτερα μηνύματα:
- «Μην συνηθίζεις την αδικία» – Σου θυμίζει ότι αυτό που σε πονάει ή σε θυμώνει δεν είναι «φυσιολογικό».
- «Δεν είσαι μόνος» – Αν κάτι σε ενόχλησε και το βλέπεις σχεδιασμένο, νιώθεις ότι κάποιος άλλος σκέφτεται όπως εσύ.
- «Ρώτα, αμφισβήτησε, ψάξε» – Η καλή γελοιογραφία δεν σου λέει τι να πιστέψεις. Σου βάζει την απορία στο μυαλό.
- «Η ελευθερία δεν είναι δεδομένη» – Το γεγονός ότι μπορείς να δεις ένα καυστικό σκίτσο στην εφημερίδα, είναι από μόνο του ένδειξη δημοκρατίας.
Στο τέλος της ημέρας, η πιο ουσιαστική επανάσταση δεν είναι μόνο αυτή που γίνεται στους δρόμους.
Είναι εκείνη που γίνεται μέσα μας:
- όταν μια γελοιογραφία μάς κάνει να ξανασκεφτούμε τη στάση μας,
- όταν μας δείχνει ότι ίσως αδιαφορήσαμε ή κλείσαμε τα μάτια,
- όταν μας ενθαρρύνει να σταθούμε απέναντι στην αδικία, έστω και με μια «μουτζούρα» στο μυαλό μας που λέει: «όχι, αυτό δεν είναι σωστό».
Οι γελοιογραφίες δεν αλλάζουν τον κόσμο μόνες τους.
Αλλά μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο που τον βλέπουμε.
Και από εκεί ξεκινούν όλες οι αληθινές επαναστάσεις.
Γελειογραφιες της εικαστικου Σοφιας Μητρακη
