Θα αναφερθώ σε μια μικρή στιγμή της ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Ωστόσο, αυτή η λησμονημένη από τους τωρινούς ιστοριογράφους σελίδα της Ελληνικής Ιστορίας ήταν η στιγμή που αποφασίστηκε πως θα γεννηθεί ή πιο σωστά θα αναγεννηθεί, ένα Έθνος. Κάνω λόγο για τη σύσκεψη των Ρουμελιωτών οπλαρχηγών στη Λευκάδα. Η σύσκεψη της Λευκάδας παραλληλίζεται με τη συνέλευση της Βοστίτσας. Εγώ θα τολμήσω να πω ότι μάλλον υπερέχει, διότι στη μεν συνέλευση της Βοστίτσας οι Έλληνες δε δέχτηκαν με ζήλο το μήνυμα της Επαναστάσεως, ενώ στη Λευκάδα οι οπλαρχηγοί δεν ήταν ούτε μια στιγμή διστακτικοί.
Αρχικά, η Λευκάδα, ήταν ένα γειτονικό νησί των Επτανήσων στη Στερεά Ελλάδα και διατελούσε υπό Αγγλική κατοχή.[1] Γι’ αυτό το λόγο αποτελούσε καταφύγιο των Ρουμελιωτών οπλαρχηγών, οι οποίοι έφταναν στο σημείο να τη θεωρούν δεύτερη πατρίδα τους.[2] Από το έτος 1817 υπήρχε μια επιτροπή Φιλικών στη Λευκάδα η οποία αποτελούνταν από τους Ιωάννη Ζαμπέλιο, Ιωάννη Ζαπραλή και Άγγελο Σούνδια.[3] Οι τρείς τους αποτέλεσαν τον πυρήνα της Φιλικής στην Στερεά και μάλιστα μύησαν αρκετούς από τους οπλαρχηγούς της.[4] Αρχηγός των Φιλικών της Λευκάδας ήταν ο Ιωάννης Ζαμπέλιος καθώς είχε διοριστεί Επίτροπος των Φιλικών στα Επτάνησα και του είχε ανατεθεί να ετοιμάσει τον αγώνα στην περιοχή.[5] Ο Ζαμπέλιος ήταν Γενικός Εισαγγελέας στο νησί, δηλαδή υπάλληλος της Αγγλικής κυβέρνησης.[6] Ωστόσο, διακατεχόταν από έντονα αισθήματα για την Ελλάδα και ήταν ένθερμος πατριώτης.[7]
Στα τέλη Δεκεμβρίου του 1820, ο Ζαμπέλιος έλαβε ένα μήνυμα από τον αρχηγό της Φιλικής, Αλέξανδρο Υψηλάντη.[8] Συγκεκριμένα το μήνυμα διαβίβασε στη Λευκάδα ο Περραιβός, ο οποίος ήταν πληρεξούσιος της Ανωτάτης Αρχής στην Ήπειρο.[9] Κατά άλλους η επιστολή ήρθε από την τοπική Εφορεία της Κέρκυρας.[10] Η συγκεκριμένη ειδοποίηση καλούσε τον Ζαμπέλιο να οργανώσει σύσκεψη των μυημένων Φιλικών της Στερεάς, στη Λευκάδα.[11] Η σύσκεψη είχε οριστεί για μετά τα Θεοφάνια.[12]
Απόσπασμα της επιστολής: «α) αδελφοί έφθασεν η ώρα, η Ελληνική επανάστασις μετ’ ού πολύ εκρήγνυται και η Ευρωπαϊκή Τουρκία από τον Δούναβιν μέχρι Μεσογείου θαλάσσης και μέχρις έτι της Κωνσταντινουπόλεως θέλει αποστατήσει και φρικτός πόλεμος θα ανάψη παντού.
β) Εκλέξατε εκ των Λευκαδίων όσους γνωρίζετε αγαπώντας πατρίδα και προθύμους να συντρέξωσιν αυτήν κατά τον αγώνα όπως δύνανται, και διορίσατε τα κατά τας διαφόρους τάξεις των μέλη της Φιλικής Εταιρείας.
γ) Κάμετε χρηματιστικήν τράπεζαν, καταθέσατε σεις οι πρώτοι διά παράδειγμα των λοιπών και εισπράξατε όσα δυνηθήτε, ώστε με ταύτα και όσα θέλουν σας πεμφθή έξωθεν, να δύνασθε να απαντήσετε τα έξοδα πάσης πολεμικής βοηθείας.
δ) Γίνετε σεις οι δύο ως επιτροπή εις τα αυτόθι πράγματα και συμπεριλάβετε τους αναγκαιούντας λειτουργούς δι’ όσα θέλετε πράξει υπέρ της επαναστάσεως.
ε) Μετ’ ού πολύ αρχομένου του 1821 και ίσως μετά την εορτήν των Επιφανίων θέλουν συνέλθει παρ’ υμίν πολλοί Καπεταναίοι της Στερεάς, υπό το πρόσχημα ότι φεύγουσι τας διαναστείας των Τουρκικών στρατευμάτων, όσα πολιορκούσι τον Αλήν, με σκοπόν όμως να αποφασίσωσι το σχέδιον της επαναστάσεως κατά τε την Στερεάν και την Πελοπόννησον και τας νήσους, ώστε έκαστος συγχρόνως και κατά τα συνομολογηθέντα επανελθών εγείρη την επανασταστικήν σημαίαν εις την επαρχίαν του. Ούτοι δε πάντες είναι εταίροι και δεχθήτε τους ασυστόλως και συνεννοηθήτε και συνδράμετέ τους καθ’ όλα. Προ πάντων δε συγκοινωνήσατε με τους αρχηγούς της Δ. Ελλάδος και συμφωνήσατε περί των μέσων των μετ’ αυτών ανταποκρίσεων.
στ) Όλα ταύτα προσέξατε να γίνουν με πάσαν εχεμύθιαν δια να μη υπονοήση τι η της Επτανήσου διοίκησης, επειδή αγνοείται αν η Αγγλία θέλει φανή φίλη ή εχθρά εις τα ελληνικά πράγματα».[13]
Πράγματι από τις αρχές του έτους 1821 άρχισαν να φτάνουν στη Λευκάδα οι οπλαρχηγοί Οδυσσέας Ανδρούτσος (συνοδευόμενος από τον πιστό ακόλουθό του Οθωμανό Μπεκτατσή), Γεώργιος Τσόγκας, Γεώργιος Βαρνακιώτης, Γεώργιος Καραϊσκάκης, Δημ. Μακρής, Ν. Στορνάρης, Δ. Κοντογιάννης, Θεμ. Μήτσας, Δ. Κίτσος, Κατσικογιάννης και Πανουργιάς.[14] Ακόμη, μάλλον βρισκόταν εκεί και ο Δημοτσέλιος καθότι εξιστορεί στα απομνημονεύματά του: «Τὸν χειμώνα [1821] ἐκαθήμεθα εἰς ἕνα λιτρουβειὸ εἰς τὸ Μεγανήσι μὲ τὸν Καραϊσκάκη καὶ Ὀδυσσέα. Ὁ Καραϊσκάκης μοῦ εἶπε διὰ τὴν Ἑταιρείαν, ὅτι θὰ γίνει τὴν ἄνοιξιν. Ἡ φαμελιά μου ἦτον εἰς τὸ Μεγανήσι. Ἐβγῆκα ἔξω. Ἐβγήκαμεν ἔξω. Ἀνταμωθήκαμεν εἰς τὴ Βόνιτζα. Ὁ Ὀδυσσέας ἐτράβηξε διὰ τὴν Λεβαδιά».[15] Απεσταλμένος των Πελοποννησίων έφτασε ο Ηλίας Μαυρομιχάλης, γιός του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, ο οποίος για να μην κινήσει τις υποψίες των Άγγλων ήρθε με ένα πλοίο γεμάτο κάρβουνα, δήθεν σαν έμπορος.[16] Αξίζει να τονίσουμε τη διαφορετική άποψη του Σαράντου Καργάκου ο οποίος αναφέρει ότι ως εκπρόσωπος των Μανιατών πήγε στη Λευκάδα ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης.[17] Οι νησιώτες έστειλαν τον Γιακουμάκη Τομπάζη, που βρισκόταν στην Κέρκυρα, με υδραίικο πλοίο.[18] Ίσως εδώ να υπάρχει και μια σύνδεση καθότι κάποιοι λένε ότι ο Μαυρομιχάλης ήρθε με υδραίικο πλοίο με πλοίαρχο τον Τομπάζη.[19] Άγνωστο αν όντως ήρθαν εκ Κεκρύρας και οι δυο μαζί. Λέγεται, επίσης, ότι ο Μαυρομιχάλης πήγαινε στο «παζάρι» του νησιού και φώναζε «Πάρτε κάρβουνα για ν’ ανάψει η φωτιά», εννοώντας «Βοηθήστε όλοι να φουντώσει η φλόγα της Επανάστασης».[20]
Ακόμη, έφτασε και ο Αριστείδης Παπάς με διάφορες επιστολές του Υψηλάντη.[21] Τέλος, ήρθαν ο Ιωάννης Ζαπραλής, γιατρός από το Συρράκο της Ηπείρου[22], ο Αθανάσιος Πολίτης εκ Λευκάδος (καθηγητής της Ακαδημίας στην Κέρκυρα), ο Πολυχρονιάδης που μετέφερε γράμματα από την Κωνσταντινούπολη και την Υπέρτατη Αρχή στην Πίσσα της Ιταλίας και τον Μητροπολίτη Ιγνάτιο και μετά θα πήγαινε στη Βιέννη για να συναντήσει και εκεί τους εταίρους.[23]
Αρχικά, η συνάντηση στην πραγματικότητα δεν ήταν μόνο μία, αλλά οι οπλαρχηγοί συναντούσαν διάφορους ντόπιους Φιλικούς στο χρονικό διάστημα που ήταν στη Λευκάδα.[24] Μάλιστα τρείς μέρες μετά την άφιξή τους στη Λευκάδα, οι περισσότεροι περιμένοντας τους υπόλοιπους, άρχισαν να συγκεντρώνονται σε διάφορα μέρη και να τρωγοπίνουν.[25] Χαρακτηριστικά αναφέρει ο Ιωάννης Ζαμπέλιος: «Μετά τρείς ημέρας της αφίξεώς των, έως να συναθροισθώσι και οι λοιποί περιμενόμενοι καπετανέοι διώριζον πολλάκις μέρη τινά της πόλεως, εκ των οποίων ευκόλως ηδύνατο να θεωρώσι τα χώματα της Πατρίδος, και εκεί ερχόμενοι εσχεδίαζον τα της επαναστάσεως και συνέτρογον κάμνοντες ζωηράς προπόσεις υπέρ των ονείρων των και ψάλλοντες τραγούδια της Πατρίδος με δάκρυα∙ τα δε μέρη ταύτα ήσαν το μοναστήρι της Οδηγητρίας, ο Άγιος Κωνσταντίνος, η Φανερωμένη, η Αγία Τριάς, της οποίας τα πέριξ κυματίζονται υπό των χωριζόντων την Ακαρνανίαν από την Λευκάδα υδάτων, το χωρίον Καληγόνιον, αντικρύζον της Ακαρνανίας τα μέρη, το περιβόλιον της Αγίας Άννης, άλλοτε μεν του Κ. Αγ. Χαλικοπούλου, νων δε τελευτήσαντος του γαμπρού του Ιω. Σταύρου, προς δε και η οικία του Ιω. Ζαμπελίου, όπου εξόχως εγένετο το σχέδιον της επαναστάσεως».[26]
Μετά από μία εκ των άνωθεν συναντήσεων επειδή τους είχε συνεπάρει και το κλίμα της Αποκριάς, όπως εξιστορεί ο ίδιος ο Ζαμπέλιος, όλοι οι αρχηγοί μετά το «τραπέζωμα» πήγαν στην πλατεία του Αγίου Σπυρίδωνα και άρχισαν ένα λεβέντικο χορό.[27] Εξιστορεί ο ίδιος: «επέδειξαν την παλληκαριάν και την λεβεντιάν των και την ευλυγισίαν των, χορεύοντες καθ’ όλην την ημέραν ενώπιον όλων».[28] Η τελευταία σύσκεψη έλαβε χώρα στο σπίτι του Ζαμπέλιου.[29] Ο Ζαμπέλιος μας πληροφορεί ότι αυτή έγινε την Κυριακή των Απόκρεω και ώρα εντεκάτη π.μ.[30] Την πόρτα του σπιτιού φύλαγε ο πιστός μουσουλμάνος υπηρέτης του Ανδρούτσου.[31]
Πιθανή ημερομηνία της τελευταίας συνάντησης σύμφωνα με την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους της Εκδοτικής Αθηνών είναι η 30η Ιανουαρίου[32] ενώ, σύμφωνα με τον Πανουργιά Στ. Πανουργιά, απόγονο του οπλαρχηγού Πανουργιά, ως πιθανές ημερομηνίες ξεχωρίζουν η 14η Φεβρουαρίου καθώς και η 20η Φεβρουαρίου.[33] Ο ιστοριογράφος Φώτιος Σταυρίδης αναφέρει ότι η σύσκεψη έγινε τον Φεβρουάριο του 1821[34] ενώ, ο λεξικογράφος της Επαναστάσεως Χρήστος Στασινόπουλος αναφέρει πως αυτή έγινε τον Γενάρη του 1821.[35] Οι ιστορικοί Γιάννης Γρυντάκης, Άγγελος Χόρτης, Έκτορας Χόρτης και Γιώργος Δάλκος γράφουν ότι η σύσκεψη της Λευκάδας έγινε την 30η Ιανουαρίου 1821 (με το παλιό ημερολόγιο).[36]
Στη σύσκεψη συζητήθηκε το θέμα των προετοιμασιών της επανάστασης στην Στερεά Ελλάδα.[37] Στους παρευρισκόμενους έγινε γνωστό ότι η Υπέρτατη Αρχή της Φιλικής είχε ορίσει ως ημέρα ξεσηκωμού την 25η Μαρτίου.[38] Το πιθανότερο σενάριο είναι πως την ημερομηνία της ενάρξεως έκανε γνωστή ο Ηλίας Μαυρομιχάλης, ο οποίος μετέφερε και το μήνυμα των Πελοποννησίων αρχηγών για ταυτόχρονη εξέγερση όλης της Ελλάδα και την έκκληση προς τους οπλαρχηγούς της Στερεάς να καταλάβουν όλες τις διαβάσεις έτσι ώστε να μην μπορέσει ο τουρκικός στρατός να κατηφορίσει προς την Πελοπόννησο.[39]
Η είδηση του ξεσηκωμού έγινε δεκτή από όλους με τεράστιο ενθουσιασμό και μάλιστα αποφασίστηκε όλοι να εργαστούν για την επιτυχή έκβαση του Αγώνα.[40] Η Λευκάδα, σύμφωνα με τα συμφωνηθέντα, θα ήταν ο τόπος συγκέντρωσης και προμήθειας των πολεμοφοδίων.[41] Τέλος, συμφωνήθηκαν και ανατέθηκαν οι εξής αρμοδιότητες: ο Ανδρούτσος με τον Πανουργιά θα οργάνωναν και θα ξεσήκωναν την Ανατολική Στερεά και οι Βαρνακιώτης, Τσόγκας και Καραϊσκάκης τη Δυτική Στερεά.[42] Τέλος, ορίστηκε η «προσβολή» των Τούρκων σε Βραχώρι, Μεσολόγγι και Σάλωνα.[43]
Οι αποφάσεις επισημοποιήθηκαν με δοξολογία και ορκωμοσία στο εκκλησάκι της Παναγιάς στη Βλαχέραινα.[44] Μάλλον αυτή η δοξολογία έγινε από τον πρωτοπαπά Ζαχαρία Μοντεσάντο.[45] Ο Ζαμπέλιος πολύ γλαφυρά αναφέρει ότι: «γονυπετείς και δακρύοντες όλοι παρακάλεσαν τον Δημιουργόν να σώση την ανεγειρομένη Ελλάδα και στεφανώση το έργο των με την θείαν χάριν».[46]
Στην πινακίδα που εντοιχίσθηκε τον Αύγουστο του 1964 στον ανατολικό τοίχο του εξωκλησίου αναγράφεται (σε μεγαλογράμματη γραφή): «Εδώ εις το εξω κλήσιον της Παναγίας των Βλαχερνών συνήχθησαν την Κυριακήν των Απόκρεω του 1821 περί ώραν ενδεκάτην πρωινήν και ωρκίσθησαν επί του ιερού Ευαγγελίου να απελευθερώσουν την δουλωμένην πατρίδα οι κάτωθι Φιλικοί και οπλαρχηγοί πρωτοστατούντος του Λευκαδίου Φιλικού Ιωάννου Ζαμπελίου…».[47]
«Στον ιερό μητροπολιτικό ναό Ευαγγελιστρίας Λευκάδος ανήκει ένα αργυρόδετο Ευαγγέλιο που προέρχεται από τον ερειπωμένο – μετά τον σεισμό του 1938 – Ι.Ν. Αγίου Αντωνίου Λευκάδος και εκτίθεται σήμερα στο Εκκλησιαστικό Μουσείο της Ι.Μ. Φανερωμένης Λευκάδος. Το Ευαγγέλιο αυτό μακρόχρονη ενοριακή παράδοση θεωρεί ως το «Ευαγγέλιο των Φιλικών», και ως τέτοιο περιβάλλεται με ιδιαίτερη τιμή».[48]
Μετά τη δοξολογία, αναφέρει πάλι ο Ζαμπέλιος, πως το συμβούλιο επισφραγίστηκε με ένα καλό τσιμπούσι στο σπίτι του.[49] Κατά τη διάρκεια αυτού λέγεται πως ο γηραιότερος όλων πιάνει το ποτήρι και λέει: «Ο Θεός να τα φέρει όλα δεξιά!» και πίνει το κρασί.[50] Όλοι μαζί αναφώνησαν το «Αμήν! Αμήν!» και άδειασαν τα ποτήρια τους.[51] Ο Βαρνακιώτης πάλι λέει: «Η απόφαση ήταν του Θεού» και τέλος συμπληρώνει ο Καραϊσκάκης: «Ακούτε, μωρέ παιδιά, σε λίγο θα τους σκορπάμε στον κάμπο σαν…».[52] Η ατάκα του χάθηκε στη λήθη της Ιστορίας καθώς ο ποιητής και νομικός Ζαμπέλιος, ο οποίος μας τα παρέδωσε αυτά, δεν ήθελε να γράψει την προφανώς βρισιά που εκτόξευσε ο αμετανόητα βωμολόχος Γιός της Καλογριάς.
Αυτή ήταν η περίφημη σύσκεψη της Λευκάδας ή Αγίας Μαύρας η οποία αν και σαν γεγονός είναι χωμένο ανάμεσα σε άλλα μεγάλα γεγονότα, αποτελεί την εναρκτήριο στιγμή της Επαναστάσεως που οδήγησε στην Ελευθερία της περιοχής της Στερεάς Ελλάδος, της λεβεντογέννας και ηρωοτόκου Ρούμελης.
Βιβλιογραφία
Αρχιμανδρίτης Ιωαννίκιος Ζαμπέλης, «Ανιχνεύοντας την παρουσία και δράση Φιλικών στην Αγία Μαύρα (1819-1821)», στο 200 χρόνια από την εγκατάσταση των εφοριών της Φιλικής Εταιρείας στην Επτάνησο. Πρακτικά Επιστημονικής Ημερίδας, Αναγνωστική Εταιρεία Κέρκυρας/Κερκυραϊκή Ένωση Αθηνών «ο Άγιος Σπυρίδων», Κέρκυρα, 2021
Γιάννης Γρυντάκης-Γιώργος Δάλκος-Άγγελος Χόρτης-Έκτορας Χόρτης, Σαν σήμερα στην Επανάσταση του 1821, Μεταίχμιο, χ.τ., 2020
Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Αυτογραφία Ιω. Ζαμπελίου», στο Αρμονία, Τεύχος 5ον (1902)
Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», στο Αρμονία, Τεύχος 2ον (1902)
Έφη Αλλαμανή, «Η σύσκεψη της Λευκάδος και προεπαναστατικά γεγονότα στη Δυτική Ελλάδα», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε./έκδοση Παραπολιτικά Εκδόσεις Α. Ε., χ.τ., 2015, Τόμος 27
Πανουργιάς Στ. Πανουργιάς, Πανουργιάδες η ιστορία μιας οικογένειας από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, Ίκαρος, χ.τ., 2012, Πρώτος Τόμος
Σαράντος Ι. Καργάκος, Νεότερη Ελληνική Ιστορία, Μεγάλες Μορφές και Μεγάλες Στιγμές του ’21, Εκδόσεις Ψυχογιός, Αθήνα, 2021, Τόμος Β’
Φώτιος Χρ. Σταυρίδης, 1821 Η απάντηση στην «τηλεόραση», Εκδόσεις Πελασγός/Ιωάννης Χρ. Γιαννάκενας, Αθήνα, 12015, Α’ Τόμος: Από τον Ρήγα Φεραίο Βελεστινλή έως την Πτώση της Τριπολιτσάς (23 Σεπτεμβρίου 1821)
Χρήστος Α. Στασινόπουλος, Λεξικό της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, Εκδόσεις Δεδεμάδη, χ.τ., 1979 / Το Βήμα/Άλτερ Έγκο Α.Ε., χ.τ., 2021, Τόμος Α’, Λήμμα: «Αγία Μαύρα»
[1] Έφη Αλλαμανή, «Η σύσκεψη της Λευκάδος και προεπαναστατικά γεγονότα στη Δυτική Ελλάδα», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε./έκδοση Παραπολιτικά Εκδόσεις Α. Ε., χ.τ., 2015, Τόμος 27, σ. 83
[2] Στο ίδιο
[3] Στο ίδιο
[4] Στο ίδιο
[5] Πανουργιάς Στ. Πανουργιάς, Πανουργιάδες η ιστορία μιας οικογένειας από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, Ίκαρος, χ.τ., 2012, Πρώτος Τόμος, σ. 94, σημ. 90
[6] Στο ίδιο
[7] Στο ίδιο
[8] Στο ίδιο, σ. 94
[9] Στο ίδιο, σημ. 91
[10] Αρχιμανδρίτης Ιωαννίκιος Ζαμπέλης, «Ανιχνεύοντας την παρουσία και δράση Φιλικών στην Αγία Μαύρα (1819-1821)», στο 200 χρόνια από την εγκατάσταση των εφοριών της Φιλικής Εταιρείας στην Επτάνησο. Πρακτικά Επιστημονικής Ημερίδας, Αναγνωστική Εταιρεία Κέρκυρας/Κερκυραϊκή Ένωση Αθηνών «ο Άγιος Σπυρίδων», Κέρκυρα, 2021, σ. 183
[11] Πανουργιάς Στ. Πανουργιάς, Πανουργιάδες η ιστορία μιας οικογένειας από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, ό.π., σ. 94
[12] Έφη Αλλαμανή, «Η σύσκεψη της Λευκάδος και προεπαναστατικά γεγονότα στη Δυτική Ελλάδα», ό.π., σ. 83
[13] Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», στο Αρμονία, Τεύχος 2ον (1902), σσ. 79-80
[14] Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», ό.π., σ. 81∙ Πανουργιάς Στ. Πανουργιάς, Πανουργιάδες η ιστορία μιας οικογένειας από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, ό.π., σ. 94
[15] Αρχιμανδρίτης Ιωαννίκιος Ζαμπέλης, «Ανιχνεύοντας την παρουσία και δράση Φιλικών στην Αγία Μαύρα (1819-1821)», ό.π., σ. 184∙ Αυτή είναι και μια πρωτότυπη πηγή που μας μιλά για την σύσκεψη. Πέραν αυτής του Ζαμπέλιου που ήταν ο διοργανωτής.
[16] Πανουργιάς Στ. Πανουργιάς, Πανουργιάδες η ιστορία μιας οικογένειας από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, ό.π., σ. 94
[17] Σαράντος Ι. Καργάκος, Νεότερη Ελληνική Ιστορία, Μεγάλες Μορφές και Μεγάλες Στιγμές του ’21, Εκδόσεις Ψυχογιός, Αθήνα, 2021, Τόμος Β’, σ. 289
[18] Πανουργιάς Στ. Πανουργιάς, Πανουργιάδες η ιστορία μιας οικογένειας από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, ό.π., σ. 95· Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», ό.π., σ. 81
[19] Αρχιμανδρίτης Ιωαννίκιος Ζαμπέλης, «Ανιχνεύοντας την παρουσία και δράση Φιλικών στην Αγία Μαύρα (1819-1821)», ό.π., σ. 185
[20] Στο ίδιο
[21] Πανουργιάς Στ. Πανουργιάς, Πανουργιάδες η ιστορία μιας οικογένειας από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, ό.π., σ. 95· περί του Παππά διαβάζουμε: «Δὲν ἐνθυμεῖται καλῶς ὁ Ζαμπέλιος, ἂν ὁ Ἀριστείδης ἐκεῖνος (τοῦ ὁποίου ἔλαβον τὰ τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας γράμματα καὶ ἐγνώρισαν τὴν μελετωμένην ἐλληνικὴν ἐπανάστασιν καὶ τὸν ἐθανάτωσαν καὶ ἐθυσίασαν ἔτι διὰ τοῦτο καὶ τὸν Πατριάρχην Γρηγόριον), ὅτε παρευρέθη εἰς Λευκάδα τὰς ἀπόκρεω τοῦ 1821, ἐνῷ εἰς τὸν οἶκον τοῦ Ζαμπελίου οἱ ὁπλαρχηγοὶ Ἕλληνες, ὡς ἄνωθεν ἐῤῥέθη, ἐσχεδίαζον τῆς Ἑλλάδος τὴν ἐπανάστασιν, ἤρχετο ἀπὸ Κωνσταντινούπολιν καὶ ὑπήγαινεν εἰς Πίσαν νὰ εὕρῃ τὸν Μητροπολίτην Ἰγνάτιον καὶ ἔπειτα ἔμελλε νὰ διευθυνθῇ εἰς Βιένναν καὶ εἰς Βλαχο-Μολδαυίαν, ἢ ἐξ ἐναντίας κατέβαινεν ἀπὸ Βιένναν καὶ ὑπήγαινεν εἰς Κωνσταντινούπολιν, βέβαιον ὅμως εἶναι ὅτι διέβη τότε ἀπὸ Λευκάδος καὶ παρευρέθη ὡς ἄνωθεν εἰς τὸ σχέδιον τῶν ὁπλαρχηγῶν Ἑλλήνων πρὸς τὴν ἐπανάστασιν τῆς Ἑλλάδος. Τοῦτο ἐνθυμεῖται καλῶς ὁ Ζαμπέλιος, διότι τότε τὸν ἐφιλοξένησεν εἰς τὸν οἶκον του καὶ συνέφαγε μὲ αὐτὸν καὶ μὲ τοὺς ὁπλαρχηγοὺς ἐκείνους καὶ ἔλαβε τότε παρ’ αὐτοῦ ὡς δῶρον καὶ τὴν ῥητορικήν τοῦ Βάμβα καὶ τοῦ Οἰκονόμου τὸ φιλολογικὸν βιβλίον». (Βλέπε: Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Αυτογραφία Ιω. Ζαμπελίου», στο Αρμονία, Τεύχος 5ον (1902), σ. 235)
[22] Αρχιμανδρίτης Ιωαννίκιος Ζαμπέλης, «Ανιχνεύοντας την παρουσία και δράση Φιλικών στην Αγία Μαύρα (1819-1821)», ό.π., σ. 185
[23] Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», ό.π., σ. 82
[24] Πανουργιάς Στ. Πανουργιάς, Πανουργιάδες η ιστορία μιας οικογένειας από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, ό.π., σ. 95
[25] Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», ό.π., σ. 82
[26] Στο ίδιο, σσ. 82-83
[27] Στο ίδιο, σ. 83
[28] Στο ίδιο
[29] Στο ίδιο
[30] Στο ίδιο
[31] Στο ίδιο
[32] Έφη Αλλαμανή, «Η σύσκεψη της Λευκάδος και προεπαναστατικά γεγονότα στη Δυτική Ελλάδα», ό.π., σ. 83
[33] Πανουργιάς Στ. Πανουργιάς, Πανουργιάδες η ιστορία μιας οικογένειας από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, ό.π., σ. 95
[34] Φώτιος Χρ. Σταυρίδης, 1821 Η απάντηση στην «τηλεόραση», Εκδόσεις Πελασγός/Ιωάννης Χρ. Γιαννάκενας, Αθήνα, 12015, Α’ Τόμος: Από τον Ρήγα Φεραίο Βελεστινλή έως την Πτώση της Τριπολιτσάς (23 Σεπτεμβρίου 1821), σ. 179
[35] Χρήστος Α. Στασινόπουλος, Λεξικό της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, Εκδόσεις Δεδεμάδη, χ.τ., 1979 / Το Βήμα/Άλτερ Έγκο Α.Ε., χ.τ., 2021, Τόμος Α’, Λήμμα: «Αγία Μαύρα», σ. 27
[36] Γιάννης Γρυντάκης-Γιώργος Δάλκος-Άγγελος Χόρτης-Έκτορας Χόρτης, Σαν σήμερα στην Επανάσταση του 1821, Μεταίχμιο, χ.τ., 2020, σ. 44
[37] Έφη Αλλαμανή, «Η σύσκεψη της Λευκάδος και προεπαναστατικά γεγονότα στη Δυτική Ελλάδα», ό.π., σ. 83
[38] Στο ίδιο
[39] Στο ίδιο∙ Επιπροσθέτως τα αυτά επιβεβαιώνονται και από τον Ιωάννη Ζαμπέλιο με πολύ γλαφυρό, λογοτεχνικό τρόπο (Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», ό.π., σ. 83)
[40] Έφη Αλλαμανή, «Η σύσκεψη της Λευκάδος και προεπαναστατικά γεγονότα στη Δυτική Ελλάδα», ό.π., σ. 83
[41] Στο ίδιο
[42] Στο ίδιο
[43] Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», ό.π., σ. 83
[44] Έφη Αλλαμανή, «Η σύσκεψη της Λευκάδος και προεπαναστατικά γεγονότα στη Δυτική Ελλάδα», ό.π., σ. 83
[45] Αρχιμανδρίτης Ιωαννίκιος Ζαμπέλης, «Ανιχνεύοντας την παρουσία και δράση Φιλικών στην Αγία Μαύρα (1819-1821)», ό.π., σ. 186
[46] Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», ό.π., σσ. 83-84
[47] Αρχιμανδρίτης Ιωαννίκιος Ζαμπέλης, «Ανιχνεύοντας την παρουσία και δράση Φιλικών στην Αγία Μαύρα (1819-1821)», ό.π., σ. 187
[48] Στο ίδιο
[49] Δ. Γρ. Καμπούρογλους, «Ανέκδοτα έργα Ιωάννου του Ζαμπελίου: Τα λευκαδικά επί της Ελληνικής Επαναστάσεως: σύστασις και πρόοδος της Φιλικής Εταιρίας εις Λευκάδα», ό.π., σ. 84
[50] Στο ίδιο
[51] Στο ίδιο
[52] Στο ίδιο
Photo Από Ioannes A. Arsenēs , Michael A . Raphaelobits – http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/0/6/f/metadata-413-0000075.tkl (download pdf), Κοινό Κτήμα, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=10361397, https://el.wikipedia.org/wiki/
