«Φαρισαίου φύγωμεν υψηγορίαν, και Τελώνου μάθωμεν το ταπεινόν εν στεναγμοίς, προς τον Σωτήρα κραυγάζοντες: Ίλαθι, μόνε ημίν ευδιάλλακτε.»
(Από την Ιερή Υμνολογία του Τριωδίου)
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: Ας αποφύγουμε την αλαζονική συμπεριφορά του Φαρισαίου, κι’ ας σπουδάσουμε την ταπείνωση μέσα από τους Τελωνικούς στεναγμούς, κραυγάζοντας προς τον Σωτήρα: Ελέησέ μας, Κύριε, Εσύ… που, ως Πλάστης μας, είσαι ο μόνος συνδιαλλακτικός προς την πτωτική μας επιρρέπεια…!
Δεν θά’ταν άστοχο… αν επαναδιατυπώναμε τον τίτλο, εναλλακτικά, σε αυτό: «Η αγγελική ταπείνωση… ως θεραπεία της δαιμονικής αλαζονείας!». Γιατί, πραγματικά, η Αρετή της Ταπεινοφροσύνης παραπέμπει σε Αγγελική ωραιότητα ψυχής… ενώ, αντίθετα, το Πάθος της Υπερηφάνειας-Αλαζονείας ‘φωτογραφίζει’ Εωσφορικό εγωισμό… και ‘ζωγραφίζει’ φρικαλέα ασχήμια…!
Έναρξη του ΤΡΙΩΔΙΟΥ… [ 1 ] με α΄ σταθμό την «Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου». Μέσα από την ομώνυμη παραβολή του Ευαγγελίου, η Μάννα-Εκκλησία ‘οδηγεί’ τις ψυχές μπροστά στην ελκυστική ομορφιά και ευωδία της ταπείνωσης, και στην αποκρουστική ασχήμια και δυσωδία της αλαζονείας… καλώντας μας να επιλέξουμε ό,τι μας ‘εκφράζει’ περισσότερο!
Η Μητέρα-Εκκλησία, ως Ιερή ‘Παιδαγωγός’ μας εν Χριστώ, παιδαγωγεί κατά Θεόν και καλλιεργεί τις ψυχές μας αδιάκοπα! Με τα ζωοποιά Μυστήρια, την Ευαγγελική Διδασκαλία και την Ορθόδοξη Υμνολογία… διοχετεύει μέσα μας την Θεία Χάρη, προτρέποντας το αυτεξούσιό μας προς τις Αρετές, αλλά κι’ αποτρέποντάς το από τα Πάθη. Ειδικώτερα, η παραβολική αναφορά στον Τελώνη… μας παρακινεί σε απόκτηση της μεγαλύτερης Αρετής (που είναι η Ταπεινότητα…), ενώ η αναφορά στον Φαρισαίο… μας παρακινεί σε απόρριψη της μεγαλύτερης Κακίας (που είναι η Υπερηφάνεια…)!
Ο Χριστός, θέλοντας να μας διδάξει παραβολικά το ‘εισαγωγικό μάθημα’ της Πίστης (την μίμηση της Τελωνικής ταπεινότητας… και την αποφυγή της Φαρισαϊκής αλαζονείας…) δεν ιστόρησε τυχαία τα δύο αυτά, αντιθετικά μεταξύ τους, ‘πρότυπα’ του Τελώνου και του Φαρισαίου. Έλαβε συμβολικά τους πιο ‘αντιπροσωπευτικούς’ χαρακτήρες απ’ την κοινωνία της εποχής Του: τον πλέον ανυπόλυπτο (Τελώνη) και τον πιο ευϋπόληπτο (Φαρισαίο), για να μας εισαγάγει εποπτικά στον εν Χριστώ Πνευματικό αγώνα, που είναι ένας πόλεμος υπέρ των θεοειδών Αρετών και κατά των δαιμονιωδών Παθών…!
Το πρόσωπο του Τελώνη (του ανθρώπου δηλ. που ήταν διορισμένος από τους εξουσιαστές για την είσπραξη των φόρων) ήταν εντελώς ανυπόληπτο και περιφρονημένο… επειδή αισχροκερδούσε εις βάρος των συμπολιτών του. Στην ‘κοινωνική συνείδηση’ της εποχής του, ‘αντιπροσώπευε’ το πιο μισητό ‘είδος’ ανθρώπου (παράδειγμα προς αποφυγή… κι’ αποστροφή!) εξαιτίας της κακουργηματικής εκμετάλλευσης των αδυνάτων, κατά την διεκπεραίωση της φοροεισπρακτικής ασυδοσίας του! Αντίθετα, το πρόσωπο του Φαρισαίου θεωρείτο ευϋπόληπτο και σεβαστό… γιατί ανήκε στο υψηλόβαθμο κοινωνικά και μορφωμένο Ιερατείο της εποχής του, φαντάζοντας ως ύψιστο ‘υπόδειγμα προς μίμηση’ ηθικής συμπεριφοράς και κοινωνικού καθωσπρεπισμού…!
Γιατί, όμως, ο πάνσοφος Χριστός επέλεξε ως ‘υποδείγματα’ αναφοράς… τα δύο αυτά ακραία ‘πρότυπα’ συμπεριφοράς (Τελωνικής και Φαρισαϊκής), ώστε να μας υποδείξει: αφ’ ενός, την ανορθωτική δύναμη της Ταπεινοφροσύνης… και αφ’ ετέρου, την καταπτωτική βαρύτητα της Υπερηφανείας…;! Διότι, αν ο άδικος Τελώνης (‘σκουπίδι’ βδελυκτό της κοινωνίας του…), με την Αρετή της Ταπεινοφροσύνης, βρέθηκε… από τον πάτο της ανθρώπινης απαξίωσης στην κορυφή της Θεϊκής δικαίωσης, ενώ ο δίκαιος Φαρισαίος (‘στολίδι’ επαινετό της κοινωνίας του…) βρέθηκε… από την κορυφή του ανθρώπινου θαυμασμού στον πάτο της Θεϊκής απόρριψης, ας αναλογιστούμε την βαρυσημαντότητα των δύο αυτών ‘συμπεριφορών’… στην σχέση μας με τον καρδιογνώστη Θεό!
Όταν ο ‘Εγκέλαδος της Μετανοίας’ χτυπήσει ‘σεισμικά’ κάποια ψυχή που «υπνώττει εν αμαρτίαις εις θάνατον» (κοιμάται θανάσιμα ναρκωμένη… από την ‘ντόπα’ της φιληδονίας και την παραλυσία της ραθυμίας), η κατεδάφιση και ισοπέδωση του ‘πύργου της βαβέλ’ της… δεν αφήνει περιθώρια συνέχισης του «ύπνου της αμαρτίας»! Μόνο μια ‘δαιμονοποιημένη’ ψυχή, θα μπορούσε να… ‘αλλάξει πλευρό’, συνεχίζοντας αδιάφορα τον «ύπνο του θανάτου» μετά από έναν σεισμό! Κατά κανόνα, οι ‘σεισμόπληκτοι’ από το ‘ταρακούνημα’ του ‘Εγκέλαδου’ της Μεταμέλειας… τρέχουν ‘έξω’ (από τον εαυτό τους) αλλόφρονες και τρομοκρατημένοι… αλλά και αποφασισμένοι ν’ αλλάξουν πολλά… εάν όχι όλα, από τα ‘κακώς κείμενα’ του βίου τους, που τους χωρίζουν από τον Θεό!
«Κύριε, ενώτισαι των δακρύων μου!…» (ψαλμ. 38, 13)
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: Κύριε, άκου -όχι δες- άκουσε… τα ‘κραυγαλέα’ δάκρυά μου! Κάτι έχουν να Σου ‘πουν’…! Μην τα βδελυχθείς… μην τα παραβλέψεις… μην τα παρασιωπήσεις… άκουσέ τα!
Σαν νά΄χουν πάνω τους μια ‘κραυγή’ οδύνης κι’ απόγνωσης τα (σιωπηλά) Δάκρυα της Μετανοίας και της ‘Τελωνικής’ Ταπείνωσης, και ‘βοούν’ προς τον Ουρανό… και προσλαμβάνονται (ενωτίζονται) από τα ‘ώτα’ του Θεού με χαρά ευφρόσυνη και αγαλλίαση ανέκφραστη: «Χαρά έσται εν τω Ουρανώ, επί ενί αμαρτωλώ μετανοούντι!…» (Λουκ. 15, 7). Ένα μυστικό «Φως ιλαρόν…» θείου μυστηρίου, φαίνεται να ωραΐζει τα Μετανοητικά Δάκρυα… που ξεχύνονται σαν ασυγκράτητος χείμαρρος μέσα από «συντετριμένη και τεταπεινωμένη καρδία…» (ψαλμ. 50, 19)! Μια καρδιά ανθρώπου, που έρχεται σε συναίσθηση των «ημαρτημένων» πράξεων… λόγων… σκέψεων… του μέχρι τότε βίου του, ύστερα από το… μεγαλο-σεισμικό ‘άγγιγμα’ της Θείας Χάριτος, επάνω της!
Όταν η Θεία Χάρη ‘αγγίξει’ την καρδιά μας… τα Δάκρυα της Μετανοίας εκχέονται ως νεροσυρμοί πλησμονής και ανακούφισης… ποτίζοντας βαθιά και αφρατεύοντας την πρότερη σκληροκαρδία. Και η μετανοούσα-κλαίουσα ψυχή μας ‘πληροφορείται’ βαθιά μέσα της, την συγχώρηση του Πλαστουργού της, αρχίζοντας να βιώνει ‘χαρμολυπηρά’ [ 2 ] την πρότερη θλίψη και απόγνωση! Αλλά, γνωρίζει καλά… ότι αυτή η ‘αμνήστευση’ που της χαρίζει ο «Θεός των οικτιρμών» ‘περνάει’ μέσα από την συγχώρηση που και η ίδια χαρίζει στους άλλους! Αντιλαμβάνεται, ότι τα οικεία της πνευματικά ‘χρέη’ παραγράφονται από τον Θεό… στον βαθμό που κι’ αυτή συγχωρεί και παραγράφει πλήρως τα ‘οφλήματα’ (πνευματικές οφειλές…) των άλλων ανθρώπων προς την ίδια!
Τελικά, συγχωρούμε… για να συγχωρηθούμε! [ 3 ] Χαρίζουμε τα ξένα χρέη… για να δικαιούμαστε κι’ εμείς την παραγραφή των δικών μας χρεών, από τον Θεό του ελέους! Αυτή την ‘δομική’ αλήθεια και προϋπόθεση της εκ του Θεού προσφερομένης Συγχωρήσεως… δεν πρέπει να την ξεχνούμε ποτέ! Επειδή, την ίδια στιγμή που θα την λησμονήσουμε και θα αθετήσουμε… θα εκπέσουμε από την ελεημονητική δωρεά της Θεϊκής Συγχωρήσεως, και θα ξαναβυθιστούμε στα σκοτάδια των ενοχών και των τύψεων… γιατί θα έχει ακυρωθεί αυτεπάγγελτα η ‘με αναστολή’ αμνήστευση των αμαρτιών μας…!
«Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ…» (Λουκ. 18, 13) «Και άφες μοι τα παραπτώματά μου, ως και εγώ αφίημι τοις οφειλέταις μου…»! (Ματθ. 6, 12)!
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: Θεέ μου πολυεύσπλαχνε, δείξε έλεος στην αμαρτωλότητά μου… και παράγραψε συγχωρητικά τα μεγάλα μου χρέη προς Εσένα, όπως κι’ εγώ παραγράφω τις μικρές οφειλές στους δικούς μου οφειλέτες…!
Μυστήριο ακατάληπτο… πώς: κάτι, που αρχίζει με τόσο οδυνηρή πικρία αυτομεμψίας, στην ‘ματωμένη’ καρδιά ενός μετανοούντος αμαρτωλού -ως ο υπογραφόμενος ΚΑΚΟγηρος- καταλήγει, με την Χάρη του Θεού, σε τόσον ευφρόσυνο γλυκασμό Θεϊκής Συγχώρησης… που μεταφράζεται σε πάνδημη Χαρά ολόκληρης της επουράνιας, Θριαμβεύουσας Εκκλησίας…;! Η πείρα 40+ ετών «ζωής εν μετανοία…» στο Άγιο Βουνό των ΚΑΛΟγήρων… μου έμαθε, ότι: ανάμεσα στις πολυειδείς απολαύσεις αυτού του κόσμου… ΔΕΝ υπάρχει μεγαλύτερος νοητικός πλατυσμός…, θυμηδέστερος καρδιακός γλυκασμός… και δροσιστικότερη πνευματική αγαλλίαση… από τα δάκρυα μιας μετανοούσας ψυχής, που επιστρέφει στον Χριστό «συντετριμένη και τεταπεινωμένη…»!
ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ-ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[ 1 ] ΤΡΙΩΔΙΟ: Το Τριώδιο είναι μία κινητή εκκλησιαστική περίοδος δέκα εβδομάδων (από την «Κυριακή Τελώνου και Φαρισαίου» έως το Μέγα Σάββατο) που προετοιμάζει ψυχο/σωματικά τους Χριστιανούς για την μεγάλη Εορτή του Πάσχα, με πνευματική περισυλλογή, νηστεία, άσκηση και μετάνοια. H περίοδος αυτή ονομάστηκε έτσι (τριώδιο) λαμβάνοντας το όνομά της από το ομώνυμο λειτουργικό βιβλίο της Εκκλησίας μας, το οποίο περιλαμβάνει ύμνους που έχουν τρεις ωδές.
Στο α΄ μέρος του Τριωδίου (περίοδος 4 εβδομάδων, όπου καταλύονται όλες οι τροφές) περιλαμβάνονται οι 4 εβδομάδες, μέχρι την αρχή της Νηστείας: 1) η εβδομάδα του Τελώνου και Φαρισαίου, 2) η εβδομάδα του Ασώτου υιού, 3) η εβδομάδα της Δευτέρας Παρουσίας, και 4) η εβδομάδα της Εξόδου από τον Παράδεισο. Στο β΄ μέρος του Τριωδίου (Μεγ. Τεσσαρακοστή) περιλαμβάνονται οι 7 εβδομάδες των Νηστειών: 1) η εβδομάδα της Ορθοδοξίας, 2) η εβδομάδα του Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, 3) η εβδομάδα της Σταυροπροσκύνησης, 4) η εβδομάδα του Αγίου Ιωάννου της Κλίμακος, 5) η εβδομάδα της Αγίας Μαρίας της Αιγυπτίας, 6) η εβδομάδα των Βαΐων, και 7) η Μεγάλη εβδομάδα…
[ 2 ] ΧΑΡΜΟΛΥΠΗ (χαρά + λύπη μαζί). Πρόκειται για ένα πολύ ιδιαίτερο και μοναδικά κατανυκτικό βίωμα της μετανοούσας ψυχής… που συναντάται μόνο στο Μυστήριο της πνευματικής εν Χριστώ ζωής…! Εκφράζει την βίωση ταυτόχρονα: ΛΥΠΗΣ για τις αμαρτίες μας, με τις οποίες λυπήσαμε τον Θεό και Πλάστη μας… και ΧΑΡΑΣ για την συγχώρηση, που μας αντιπροσφέρει η Θεία Του Χάρη, όταν μετανοήσουμε ειλικρινά και ζητήσουμε ταπεινά το Πατρικό Του Έλεος…
[ 3 ] «Εάν αφήτε τοις ανθρώποις τα παραπτώματα αυτών, αφήσει και υμίν ο Πατήρ υμών ο Ουράνιος τα παραπτώματα υμών. Εάν δε μη αφήτε τοις ανθρώποις τα παραπτώματα αυτών, ουδέ ο Πατήρ υμών αφήσει τα παραπτώματα υμών…» (Ματθ. 6, 14-15)!
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: Αν συγχωρείτε στους άλλους ανθρώπους τις οποιεσδήποτε αδικίες σας έχουν κάνει, θα συγχωρήσει κι’ ο Ουράνιος Πατέρας σας όλες τις δικές σας αδικίες προς Εκείνον. Αν όμως δεν συγχωρείτε στους άλλους ό,τι σας έκαναν, ούτε ο Πατέρας σας θα συγχωρήσει όσα του κάνατε εσείς…!
