Φεμινισμός (από το λατινικό, Femina=Γυναίκα) είναι το κίνημα για την απελευθέρωση της γυναίκας, κίνημα το οποίο επιδιώκει την οικονομική, πολιτική, σεξουαλική και πολιτιστική ανεξαρτησία της γυναίκας, με την εξασφάλιση ισότητας δικαιωμάτων και ευκαιριών και με την εξάλειψη κάθε μορφής διακρίσεων εις βάρος της γυναίκας.
Οι απαρχές του φεμινισμού συμπίπτουν χρονικά με τη γαλλική επανάσταση (1789), αλλά οργανωμένο κίνημα έγινε τον 19ο αιώνα καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι άρχισαν να πιστεύουν πως οι γυναίκες υφίστανται άδικη μεταχείριση. Είναι ενδιαφέρον ότι η παρατήρηση του Αποστ. Παύλου κατά των διακρίσεων, « Ούκ ένι Ιουδαίος ουδέ Έλλην, ουκ ένι δούλος ουδέ ελεύθερος, ουκ ένι άρσεν και θήλυ……»(Γαλ. 3, 28), αλλά ούτε και η διαπίστωση του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου (4ος αι.μ.Χ.) που έλεγε: «Δεν δέχομαι αυτή τη νομοθεσία, δεν επαινώ την κοινωνική συνήθεια, οι νομοθέτες ήταν άνδρες, γι’ αυτό η νομοθεσία είναι κατά των γυναικών», είχαν κάποια απήχηση στην εποχή τους. Χρειάστηκε η κοινωνία τόσους αιώνες για να ωριμάσει.
Με την ευκαιρία της ημέρας της γυναίκας (8η Μαρτίου) ας ρίξουμε μια ματιά πως ήταν και πώς είναι η κατάσταση της γυναίκας στην Ελλάδα.
Η γυναίκα στη αρχαία Ελλάδα ήταν «ή μητέρα ή εταίρα». Ο Δημοσθένης γράφει για τη γυναίκα. «Τις εταίρες τις έχουμε για την τέρψη μας, τις παλλακίδες για τις καθημερινές μας φροντίδες, τις συζύγους για την απόκτηση νόμιμων τέκνων και φύλαξη των αγαθών στο σπίτι». Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι «ο άνδρας είναι από τη φύση του καλλίτερος από τη γυναίκα. Ο άνδρας διευθύνει , η γυναίκα υπακούει». Ο Ευρυπίδης στο έργο του Ανδρομάχη λέει: «Νυμφευμάτων μεν των εμών πατήρ εμός μέριμναν έξει». Στη συνέχεια και μέχρι περίπου και το πρώτο ήμισυ του 20ου αιώνα η Ελληνίδα περνούσε από την εξουσία του πατέρα στην εξουσία του συζύγου. Ο Αλ. Παπαδιαμάντης περιγράφει την κατάσταση της γυναίκας πολύ παραστατικά στο έργο του «Η Φόνισσα»: «Όταν ήτο παιδίσκη υπηρέτει τους γονείς της, όταν υπανδρεύθη έγινε σκλάβα του συζύγου της και όμως, ως εκ του χαρακτήρος της και της αδυναμίας εκείνου, ήτο συγχρόνως και κηδεμών αυτού, όταν απέκτησε τέκνα, έγινε δούλα των τέκνων της, όταν τα τέκνα της απέκτησαν τέκνα έγινε πάλιν δουλεύτρια των εγγονών της». Δηλαδή μια ζωή στην υπηρεσία των άλλων.
Στο τέλος του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου αιώνα εμφανίζεται το φεμινιστικό κίνημα και στην Ελλάδα. Όπως σε όλες τις χώρες της Ευρώπης, επικεντρώνεται κατ’ αρχήν στο δικαίωμα των γυναικών στη μόρφωση. Οι πρώτες Ελληνίδες φεμινίστριες είναι δασκάλες. Οι Ελληνίδες όμως ήταν αυστηρά κλεισμένες στο σπίτι. Ως το 1915-1916 δεν μπορούσε ακόμη, να κυκλοφορήσει μετά τις οκτώ το βράδυ, γυναίκα, στους αθηναϊκούς δρόμους χωρίς συνοδό. Το 1911 μάλιστα, επειδή σύχναζαν στο ζυθεστιατόριο «Πανελλήνιο»- φημισμένο κέντρο της εποχής- ξένες αρτίστες των καφωδείων της Ομόνοιας και δημιουργούνταν διάφορα επεισόδια, ο Ζυμβρακάκης, διευθυντής της αστυνομίας, απαγόρευσε μετά τις 10 το βράδυ, την κυκλοφορία γυναικών, χωρίς συνοδό! Το πείραγμα των γυναικών από νεαρούς της εποχής ήταν ο φόβος και ο τρόμος των θηλυκών! Χαρακτηριστικό είναι το τετράστιχο της εποχής:
Κορίτσια μην περάσετε
από την οδό Σταδίου,
γιατί σας περιμένουνε
παιδιά του γυμνασίου
Έτσι λοιπόν, κάθε κοπέλα, όπως μας πληροφορεί ο Ξενόπουλος, θα έπρεπε να συνοδεύεται από τον πατέρα της ή τον αδελφό της ή από την «υπηρεσία» του σπιτιού, που τις περισσότερες φορές ήταν μια χειροδύναμη νησιώτισσα ή χωριατοπούλα!
Όπως σημειώνει ο Ξενόπουλος, η γυναίκα στα χρόνια εκείνα μπορούσε να εργάζεται μόνο σα μοδίστρα ή ασπρορουχού ή καπελού, όλα τα άλλα επαγγέλματα ήταν κλειστά για τις γυναίκες. Μόνο το τηλεφωνικό κέντρο Αθηνών, στο Ταχυδρομικό μέγαρο, ήταν ανοιχτό. Αλλά οι τηλεφωνήτριες ήταν σα μέσα σε…περιχαρακωμένο στρατόπεδο, απομονωμένες, και κάτω από την άγρυπνη εποπτεία ενός ανωτέρου τηλεγραφικού υπαλλήλου.
Η είσοδος της Αθηναίας στις δημόσιες θέσεις αρχίζει, το 1914, όταν διορίστηκε η πρώτη δακτυλογράφος στο Κεντρικό Ταχυδρομείο Αθηνών. Η πρώτη κυβέρνηση Ελ. Βενιζέλου, με μια σειρά νομοθετημάτων διευκόλυνε την έξοδο της Ελληνίδας από το σπίτι (γυναικωνίτη).
Είναι αλήθεια ότι είχε αρχίσει, λίγο πριν, να συγκινεί, ένα στενό κύκλο γυναικών, το φλογερό κήρυγμα της αλησμόνητης και πρώτης συνειδητής Ελληνίδας φεμινίστριας, της Καλλιρόης Παρρέν. Χαρακτηριστικό εξ’ άλλου, είναι και το τραγουδάκι από τη θεατρική επιθεώρηση: “Παναθήναια» το 1907, για τη νέα γυναίκα:
Εγώ είμαι η νέα γυναίκα,
και θα καπνίζω, και θα ψηφίζω.
Η κάθε μια μας αξίζει για δέκα,
δεν δίνω γι’ άνδρες έναν παρά!…
Δεν θέλω τώρα, λιλιά και δώρα,
και δεν πετώ σε κορσεδούδες τον παρά,
Κάτω τα βέλα και τα καπέλα!
Ότι έγινε σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη και στις ΗΠΑ , με την κάλυψη των κενών της επιστράτευσης των ανδρών, έγινε και στην Ελλάδα. Άρχισαν, δηλαδή, να πληθύνονται οι γυναίκες υπάλληλοι, στα δημόσια γραφεία και στις ιδιωτικές επιχειρήσεις. Οι εχθροί του φεμινισμού επέμεναν σε υψηλούς τόνους ότι η έξοδος της γυναίκας από το σπίτι θα σημάνει την….εξαχρείωσή της και την… προδοσία των ελληνικών ηθών.
Για πρώτη φορά ήλθε προς συζήτηση το ζήτημα της παροχής ψήφου το 1921. Το έφερε η κυβέρνηση Δ. Γούναρη, ο οποίος υποστήριζε σθεναρά το θέμα. Ακολούθησε όμως ο πόλεμος της Μ. Ασίας και υπήρχαν άλλες προτεραιότητες.
Το έτος 1917 ιδρύθηκε ο «Σύνδεσμος Ελληνίδων υπέρ των Δικαιωμάτων της Γυναικός» και η κίνηση αυτή παίρνει μια πιο οριστική και πιο μαχητική γραμμή το 1923 όταν πρωτοφαίνεται το περιοδικό «Αγώνας της Γυναίκας», που διευθύνεται από τις κυρίες Αύρα Θεοδωροπούλου, Άννα Παπαδημητρίου, Μαρία Σβώλου κ.α. επί δέκα χρόνια (μέχρι 1933). Συνέπεσε εκείνα τα χρόνια να έχουν συρρεύσει και οι πρόσφυγες της Μ. Ασίας, έτσι οι κυρίες που ήταν επιτροπή στον «Αγώνα της γυναίκας», είχαν γίνει συμπαραστάτριες των διωγμένων Ελληνίδων, τη στιγμή που οι Ελληνικές κυβερνήσεις αντιμετώπιζαν το τραγικό πρόβλημα της αποκαταστάσεως τόσων χιλιάδων προσφύγων της Μ. Ασίας.
Αλλά η μεγάλη γυναικεία φυσιογνωμία της προοδευτικής κίνησης στην Ελλάδα, είναι η Καλλιρόη Παρρέν. Ο φεμινισμός αρχίζει ουσιαστικά από αυτήν. Το 1888 ιδρύει την «Εφημερίδα των Κυριών», ένα περιοδικό των γυναικείων ιδανικών και των επιδιώξεων της Ελληνίδας. Έχει μορφωτικό περιεχόμενο. Η πολεμική του, η φωνή για τον πόνο των κατατρεγμένων είναι απήχηση του στεναγμού των αδίκων θυμάτων.
Η Καλλιρόη Παρρέν, το γένος Σιγανού, γεννήθηκε το 1861 στο Ρέθυμνο της Κρήτης και το 1867 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε στη Σχολή Σουρμελή και έπειτα στη Γαλλική Σχολή Καλογραιών στον Πειραιά. Από εκεί πήρε το πτυχίο της δασκάλας το 1878. Τον ίδιο χρόνο ανέλαβε την διεύθυνση του Παρθεναγωγείου, στην Ελληνική κοινότητα της Οδησσού, όπου ήταν έως τα μεταγενέστερα χρόνια, μια από τις πιο ακμάζουσες Ελληνικές παροικίες. Ύστερα από δυο χρόνια γύρισε στην Αθήνα όπου παντρεύτηκε τον Ιωάννη Παρρέν από την Κωνσταντινούπολη (ο πατέρας Γάλλος η μητέρα του Αγγλίδα). Ο Παρρέν ίδρυσε το Αθηναΐκό Πρακτορείο Ειδήσεων.
Τα έτη 1900 έως 1908, η Καλλιρόη Παρρέν οργάνωσε τα φιλολογικά Σαββατόβραδα, στα γραφεία της «Εφημερίδας των Κυριών», όπου συγκεντρώνονταν οι κυριότεροι εκπρόσωποι των γραμμάτων. Για τις συγκεντρώσεις αυτές γράφει ο Γρ. Ξενόπουλος, στο βιβλίο του «Στάχυα και Παπαρούνες»: Στα 1918 η Καλλιρόη Παρρέν , υποχρεώθηκε να διακόψει την έκδοση της «Εφημερίδας των Κυριών», γιατί η Κυβέρνηση του Ελ. Βενιζέλου την εξόρισε για τα αντίθετα πολιτικά της φρονήματα στην Ύδρα. Η Παρέν είναι η πρώτη Ελληνίδα, που μετέσχε σε διεθνή γυναικεία συνέδρια (1889, 1891, 1896). Το 1893 αντιπροσώπευσε τις Ελληνίδες στο Διεθνές Συνέδριο του Σικάγου. Όταν γύρισε από το Σικάγο ίδρυσε την «Ένωση υπέρ της χειραφετήσεως της γυναικός». Το 1914 έλαβε μέρος στο συνέδριο των Λυκείων, που πρόεδρος του ήταν η δούκισσα Ντ’ Υζές.
Την ίδια εποχή η Παρρέν, ίδρυσε πολλά γυναικεία και εκπαιδευτικά σωματεία. Έτσι το 1890, ίδρυσε τη «Σχολή της Κυριακής των απόρων γυναικών και κορασίων του λαού». Στη Σχολή αυτή δίδασκαν κυρίες, γραφή και ανάγνωση, καθώς και στοιχειώδη αριθμητική στις άπορες γυναίκες και στα άπορα παιδιά. Το 1895 ίδρυσε με τη Ναταλία Σούτσου, το «Άσυλο της Αγίας Αικατερίνης» και το 1896 το «Άσυλο των Ανιάτων» και την Ένωσιν των Ελληνίδων». Την πρώτη Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή την ίδρυσε η Παρρέν και ανέλαβε η ίδια τη διεύθυνσή της.
Το 1897 έκανε αλλεπάλληλα διαβήματα στην Κυβέρνηση Δηληγιάννη για να γίνουν δεκτές στο Πολυτεχνείο φοιτήτριες. Με ενέργειες της Παρρέν διορίστηκε η πρώτη γυναίκα γιατρός στις Φυλακές (Ανθή Βασιλειάδου). Και το 1900, με έκκλησή της κατάφερε να προστατεύεται με ειδικά νομοθετικά μέτρα, η παιδική ηλικία και να ρυθμιστούν οι ώρες εργασίας στα εργαστήρια των ραπτριών. Και επέτυχε ακόμη να καταργηθεί η ανθυγιεινή νυχτερινή εργασία.
Το 1894, υπέβαλε στον Χαρίλαο Τρικούπη, αίτηση για τη χορήγηση ψήφου στις Ελληνίδες. Όμοια αίτηση υπέβαλε τι 1921 και στον τότε πρωθυπουργό Δημ. Γούναρη. Από τα μεγαλύτερα έργα της – προσθέτει η Βιογράφος της- είναι το Λύκειον των Ελληνίδων.
Με πρωτοβουλία της, το 1921 το Λύκειον των Ελληνίδων διοργάνωσε το Α’ πανελλήνιο Συνέδριο των Γυναικών, που τη έναρξή του κήρυξε ο Δ. Γούναρης, μιλώντας με ενθουσιασμό για τη χορήγηση ψήφου στις Ελληνίδες.
Εκτός της Καλλιρόης Παρρέν , υπήρξαν πολλές αξιόλογες Ελληνίδες οι οποίες πολλά προσέφεραν στην υπόθεση της χειραφέτησης της Ελληνίδας. Η Αμαλία Ψάλτη, συνέβαλε στην κοινωνική Πρόνοια. Μαζί με την Καλλιόπη Παπαγεωργίου είχαν την ιδέα των παιδικών δικαστηρίων. Το 1924 ίδρυσαν την οργάνωση για την προστασία ανηλίκων.
Το 1912 η νεαρή ηθοποιός του Θιάσου Κυβέλης, Ζηνοβία Παρασκευοπούλου είναι η πρώτη Ελληνίδα που πέταξε με ελληνικό αεροπλάνο, πάνω από την Αθήνα. Ήταν η εποχή που ο λαϊκός τραγουδιστής είχε αποκλείσει την Ελληνίδα από κάθε εξωοικιακή ασχολία:
«Δε θέλω να δουλεύεις να βασανίζεσαι,
θέλω να τρως να πίνεις και να στολίζεσαι».
Και αργότερα:
«Αν είσαι μοδιστρούλα, που είν’ η ποδίτσα σου,
που είναι το βελονάκι κι’η δαχτυλήθρα σου»
και όταν εκπορθήσανε το τηλεφ. Κέντρο:
«Μέσ’ απ ’το σύρμα κι άν μου πεις δύο πικρά λογάκια,
χαλάλι σου μικρούλα μου, δεν σου κρατάω κάκια»
Το 1918 η εταιρεία τροχιοδρόμων προσέλαβε για τα τραμ εισπρακτκτόρισσες, οι πάντα μεμψίμοιροι Αθηναίοι τις έβλεπαν με πολλή έκπληξη.
Οι γυναίκες ψήφισαν για πρώτη φορά σε βουλευτικές εκλογές στη Φιλανδία το 1906, στη Νορβηγία το 1907, στις ΗΠΑ το 1919, στη Γερμανία το 1919, στη Βρετανία το 1928, στη Γαλλία το 1925.
Στην Ελλάδα ψήφισαν οι γυναίκες για πρώτη φορά στις δημοτικές εκλογές το 1934, αλλά μόνο λίγες προσήλθαν να ψηφίσουν. Δικαίωμα ψήφου για τις βουλευτικές εκλογές απέκτησαν το 1952.
Στο Σύνταγμα του 1975 καθιερώθηκε η αρχή της ισότητας των δύο φύλων.
Μπορούμε να πούμε ότι η Ελληνίδα τις τελευταίες δεκαετίες δεν υστερεί έναντι των άλλων ευρωπαίων γυναικών. Έχει κερδίσει τη θέση που της αξίζει στην κοινωνία. Δεν είναι μακριά οι εποχές που οι κοπέλες δεν μπορούσαν να κυκλοφορήσουν ασυνόδευτες στο δρόμο, διότι θα εδέχοντο τα πειράγματα των ανδρών. Ακόμα και τις δεκαετίες του 50 και του 60, όποιος νεαρός δεν πείραζε κοπέλα στο δρόμο δεν ήταν αρκετά άνδρας. Ανήκε στους δειλούς. Επίσης όποιος δεν κάπνιζε δεν ήταν «άνδρας», ήταν μαμμόθρεφτο. Ευτυχώς αυτές οι εποχές πέρασαν, ελπίζουμε, ανεπιστρεπτί και φτάσαμε σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο πολιτισμού, ώστε να υπάρχει κάποιος αλληλοσεβασμός. Σήμερα και η Ελληνίδα έχει κατακτήσει όλους τους χώρους του κοινωνικού βίου. Υπάρχουν βέβαια ακόμα κάποια «αρσενικά παλαιάς κοπής», αλλά σιγά-σιγά θα μας τελειώσουν και αυτά, ιδιαίτερα τώρα τελευταία με τις αποκαλύψεις και του ελληνικού #Metoo. Χάρις στη γενναιότητα μιας πραγματικά θαρραλέας γυναίκας, της Σοφίας Μπεκατώρου, έσπασε ένα χρόνιο, απαίσιο απόστημα που βοήθησε να έλθουν πολλές αδικίες στην επιφάνεια, κυρίως εις βάρος των γυναικών. Είναι και αυτό το γεγονός, ένα σημαντικό βήμα προόδου.
photo Antonio_Cansino, https://pixabay.com
