Ο καλλωπισμός φαίνεται να ήταν τρόπος ζωής για γυναίκες στην αρχαιότητα, και δη στο Μινωικό και τον Μυκηναϊκό πολιτισμό. Στον κρητομυκηναϊκό χώρο σώθηκαν μάλιστα αρκετά σκεύη και σύνεργα καλλωπισμού από όλες τις φάσεις της Εποχής του Χαλκού, εντονότερα όμως από την Ύστερη.
Μεταξύ άλλων, ξυράφια γλωσσοειδή ή μονόστομα, τριχολαβίδες, καθρέφτες, με πολυτελείς λαβές, ξύλινες, κοκάλινες, ελεφαντοστέινες, ανάγλυφα διακοσμημένες. Για τα μαλλιά, εκτός από τα χτένια, αγκιστροειδείς περόνες και σφηκωτήρες δημιουργούσαν και συγκρατούσαν τις περίτεχνες κομμώσεις που απεικονίζουν οι τοιχογραφίες.
Οι γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα συνήθως καλλωπίζονταν στα σπίτια τους, καθώς δεν υπήρχαν ινστιτούτα αισθητικής με τη σύγχρονη έννοια. Ο καλλωπισμός ήταν μια ιδιωτική ασχολία που λάμβανε χώρα στον γυναικωνίτη, το τμήμα του σπιτιού που προοριζόταν για τις γυναίκες.
Σημαντικά στοιχεία του καλλωπισμού περιλάμβαναν:
Βοηθοί και σκλάβες: Οι εύπορες γυναίκες είχαν προσωπικές σκλάβες, γνωστές ως κομμώτριες (ή κεκρυφαλοπλόκοι για τις κομμώσεις), οι οποίες τις βοηθούσαν στο λούσιμο, το χτένισμα και το μακιγιάζ.
Προϊόντα ομορφιάς: Χρησιμοποιούσαν μεγάλη ποικιλία φυσικών συστατικών, όπως ελαιόλαδο (για ενυδάτωση και καθαρισμό), μέλι, γιαούρτι και διάφορα ορυκτά και φυτικές χρωστικές ουσίες για μάτια, χείλη και μάγουλα.
Λουτρά: Τα δημόσια λουτρά υπήρχαν και ήταν χώροι για καθαριότητα και κοινωνικοποίηση, όπου χρησιμοποιούνταν εργαλεία όπως ο στλεγγίς (ένα καμπύλο μεταλλικό εργαλείο) για την απομάκρυνση του ιδρώτα και της βρωμιάς μετά από επάλειψη με λάδι. Ωστόσο, ο ολοκληρωμένος καλλωπισμός γινόταν κυρίως κατ’ οίκον.
Καλλυντικά: Τα καλλυντικά θεωρούνταν μερικές φορές τέχνασμα γυναικών ελευθερίων ηθών (όπως οι εταίρες) στα αρχαία κείμενα, αλλά χρησιμοποιούνταν ευρέως από γυναίκες όλων των τάξεων, με τις πλούσιες να επιδεικνύουν την ικανότητά τους να μένουν σε εσωτερικούς χώρους και να διατηρούν χλωμή επιδερμίδα.
Συνοπτικά, οι γυναίκες της αρχαίας Ελλάδας δεν πήγαιναν σε εξωτερικούς χώρους όπως τα σημερινά σαλόνια ομορφιάς για τις καθημερινές τους ρουτίνες, αλλά φρόντιζαν την εμφάνισή τους στον ιδιωτικό χώρο του σπιτιού τους με τη βοήθεια υπηρετριών και φυσικών υλικών
Τα Καλλωπιστήρια
Σ’όλες τις πόλεις της Ελλάδος εκτός από την Σπάρτη, οι κομμώτριες εκτός από το κόψιμο των μαλλιών και το κτένισμα, έκαναν και τις γνωστές καλλωπιστικές εργασίες. Συγκεκριμένα κόψιμο νυχιών, αφαίρεση κάλων ,βάψιμο νυχιών, βάψιμο χειλιών και παρειών, βάψιμο μαλλιών, βάψιμο φρυδιών κ.ά. Τα μαλλιά τα έβαφαν με μία μαύρη βαφή που είχε σαν βάση το αντιμόνιο. Πολύ σπάνια τα έβαφαν και ξανθά. Για το δέρμα του προσώπου χρησιμοποιούσαν μία κρέμα με βάση τον ανθρακικό μόλυβδο.
Τον «τίτλο της Καλλίστης» τον κυνηγούσαν οι γυναίκες από την αρχαιότητα .Ο θεσμός των καλλιστείων έχει Ελληνική προέλευση, πανάρχαια ιστορία και διεθνή ακτινοβολία
Τα Καλλιστεία (από τη λέξη κάλλος, που σημαίνει ομορφιά) ήταν υπαρκτοί θεσμοί στην αρχαία Ελλάδα, τόσο στην πραγματικότητα όσο και στη μυθολογία, αν και η πλειονότητα αφορούσε διαγωνισμούς ανδρικής ομορφιάς.
Μυθολογικά Καλλιστεία
Το πιο διάσημο “καλλιστείο” της αρχαιότητας είναι η Κρίση του Πάριδος, ένα μυθικό γεγονός που οδήγησε, σύμφωνα με την παράδοση, στον Τρωικό Πόλεμο.
Η θεά Έριδα, θυμωμένη που δεν προσκλήθηκε στον γάμο του Πηλέα και της Θέτιδας, πέταξε ένα χρυσό μήλο με την επιγραφή “τῇ καλλίστῃ” (στην ομορφότερη).
Οι θεές Ήρα, Αθηνά και Αφροδίτη διεκδίκησαν το μήλο.
Ο Δίας όρισε τον θνητό πρίγκιπα της Τροίας, τον Πάρι, ως κριτή.
Κάθε θεά προσπάθησε να τον δωροδοκήσει. Ο Πάρις τελικά επέλεξε την Αφροδίτη, η οποία του υποσχέθηκε τον έρωτα της ωραιότερης θνητής γυναίκας, της Ωραίας Ελένης.
Ιστορικά Καλλιστεία
Στην πραγματικότητα, υπήρχαν διάφοροι διαγωνισμοί ομορφιάς (καλλιστεῖα) σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, οι οποίοι συνδέονταν συχνά με θρησκευτικές γιορτές.
Για Γυναίκες
Αν και σπάνια, καταγράφονται ορισμένοι διαγωνισμοί γυναικείας ομορφιάς:
Λέσβος και Τένεδος: Γίνονταν διαγωνισμοί προς τιμήν της θεάς Ήρας, όπου οι γυναίκες συναγωνίζονταν για το βραβείο της ομορφότερης.
Αρκαδία: Στην περιοχή της Παλλάντιου, κατά τη διάρκεια ενός φεστιβάλ προς τιμήν της Δήμητρας Ελευσίνιας, γυναίκες γνωστές ως Χρυσοφόροι (αυτές που φορούν χρυσά) συμμετείχαν σε διαγωνισμό.
Για Άνδρες
Οι διαγωνισμοί ανδρικής ομορφιάς ήταν πολύ πιο συνηθισμένοι και συνδέονταν με την αθλητική αρτιότητα και τη σωματική διάπλαση:
Ήλιδα: Διεξαγόταν διαγωνισμός ανδρών, όπου ο νικητής λάμβανε μια πανοπλία ως έπαθλο, την οποία αφιέρωνε στην Αθηνά.
Αθήνα: Στο πλαίσιο των Παναθηναίων, υπήρχαν οι αγώνες Ευανδρίας (καλός + ανδρεία), που έδιναν έμφαση στο μέγεθος, τη δύναμη και τη γενική φυσική κατάσταση, και οι αγώνες Ευεξίας, που έμοιαζαν με διαγωνισμούς σωματικής διάπλασης (bodybuilding), εστιάζοντας στη συμμετρία και τον μυϊκό τόνο.
Σπάρτη, Ρόδος, Σηστός: Αναφορές σε διαγωνισμούς Ευανδρίας υπάρχουν και σε αυτές τις πόλεις.
Συμπερασματικά, τα καλλιστεία στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν, αλλά διέφεραν σημαντικά από τα σημερινά: ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα με τη θρησκεία, συχνά περιλάμβαναν άνδρες και έδιναν μεγάλη έμφαση στη φυσική αρμονία και τη σωματική ρώμη ως αντανάκλαση της αρετής.
Τώρα να μιλήσουμε και για τα Ινστιτούτα Καλλονής στην αρχαία Αθήνα. Έχουμε την μαρτυρία του Αθήναιου (170 μ.Χ – 230 μ.Χ.) που μας λέει τα παρακάτω
Αθήναιος : Δειπνοσοφιστές – Βιβλίον 13 .568 .23
Απόδοση Θεόδωρος Γ.Μαυρόπουλος
- Ο Άλεξις στο δραματικό έργο του που έχει τίτλο Ισοστάσιο έτσι συνθέτει την προετοιμασία και τις περίτεχνες κομμώσεις των εταιρών:
Πρώτα απ’ όλα, απέναντι στο κέρδος και στην απομύζηση των άλλων όλα τα άλλα είναι γι’ αυτές δευτερεύοντα και όλους τους επιβουλεύονται. Όταν κάποτε γίνουν πλούσιες, παίρνουν στα σπίτια τους νέες εταίρες, πρωτόπειρες στην τέχνη.
Αμέσως τις μεταμορφώνουν, ώστε ούτε στους τρόπους τους ούτε στη μορφή τους να είναι πια όπως ήταν πρωτύτερα Συμβαίνει κάποια να ‘ναι μικρόσωμη; Στα παπούτσια της τοποθετείται φελλός. Είναι κάποια ψηλή; Λεπτή παντόφλα φορά και βγαίνει έξω με γυρτό το κεφάλι στον ώμο-αυτό της μειώνει το ύψος. Λεν έχει μεγάλα κωλομέρια; Ράβει και βάζει αποκάτω πανιά, ώστε να αναφωνούν όσοι βλέπουν παχιά τα κωλομέρια της. Έχει μεγάλη κοιλιά;
Υπάρχουν ενισχυτικά του στήθους σαν αυτά των κωμικών προσθέτοντάς τα όρθια τέτοια σ’ ό,τι σκεπάζει την κοιλιά σαν με κοντάρια προβάλλουν το στήθος τους μπροστά. Έχει κάποια φρύδια λαμπρά; Τα βάφουν με καπνιά.
Συμβαίνει κάποια να είναι μελαχρινή; Πασαλείφεται με ψιμύθιο.
Είναι μία πολύ ασπριδερή; Τρίβεται με κοκκινάδι.
Έχει όμορφο κάποιο μέρος του σώματος; Αυτό προβάλλεται γυμνό.
Έχει ωραία δόντια; Πρέπει αναγκαστικά να γελά, για να βλέπουν όσοι ’ναι κοντά πόσο κομψό στόμα έχει. Αν δεν της αρέσει να γελά, μένει μέσα όλη την ημέρα, όπως όσα αφήνουν παράμερα κάθε φορά οι κρεοπώλες, όταν πουλούν κεφάλια κατοικιών, έχοντας ένα ξυλαράκι από μύρρινα λεπτό, όρθιο, ανάμεσα στα χείλη της-έτσι στο πέρασμα του χρόνου, θέλοντας και μη, το βγάζει να γελάσει.
[M’ αυτά τα τεχνάσματα μεταμορφώνουν την όψη τους].
Athenaeus Soph., Deipnosophistae
Book 13, Kaibel ¨ 568 paragraph 23, line 1 -Line 31
Αρχαίον Κείμενον
Ἄλεξις δ’ ἐν τῷ ἐπιγραφομένῳ δράματι Ἰσοστά-
13.23.2
σιον τὴν ἑταιρικὴν παρασκευὴν καὶ τὰς δι’ ἐπιτεχνήσεως
κομμώσεις τῶν ἑταιρῶν οὕτως ἐκτίθεται (ib. 329)·
πρῶτα μὲν γὰρ πρὸς τὸ κέρδος καὶ τὸ συλᾶν τοὺς
13.23.5
πέλας
πάντα τἄλλ’ αὐταῖς πάρεργα γίνεται, ῥάπτουσι δὲ
πᾶσιν ἐπιβουλάς. ἐπειδὰν δ’ εὐπορήσωσίν ποτε,
ἀνέλαβον καινὰς ἑταίρας, πρωτοπείρους τῆς τέχνης·
εὐθὺς ἀναπλάττουσι ταύτας, ὥστε μήτε τοὺς τρόπους
13.23.10
μήτε τὰς ὄψεις ὁμοίας διατελεῖν οὔσας ἔτι.
τυγχάνει μικρά τις οὖσα· φελλὸς ἐν ταῖς βαυκίσιν
ἐγκεκάττυται. μακρά τις· διάβαθρον λεπτὸν φορεῖ
τήν τε κεφαλὴν ἐπὶ τὸν ὦμον καταβαλοῦσ’ ἐξέρχεται·
τοῦτο τοῦ μήκους ἀφεῖλεν. οὐκ ἔχει τις ἰσχία·
13.23.15
ὑπενέδυσ’ ἐρραμέν’ αὐτήν, ὥστε τὴν εὐπυγίαν
ἀναβοᾶν τοὺς εἰσιδόντας. κοιλίαν <ἁδρὰν> ἔχει·
στηθί’ ἔστ’ αὐταῖσι τούτων ὧν ἔχουσ’ οἱ κωμικοί·
ὀρθὰ προσθεῖσαι τοιαῦτα τοὔκλυτον τῆς κοιλίας
ὡσπερεὶ κοντοῖσι τούτοις εἰς τὸ πρόσθ’ ἀπήγαγον.
13.23.20
τὰς ὀφρῦς πυρρὰς ἔχει τις· ζωγραφοῦσιν ἀσβόλῳ.
συμβέβηκ’ εἶναι μέλαιναν· κατέπλασεν ψιμυθίῳ.
λευκόχρως λίαν τίς ἐστιν· παιδέρωτ’ ἐντρίβεται.
καλὸν ἔχει τοῦ σώματός τι· τοῦτο γυμνὸν δείκνυται.
εὐφυεῖς ὀδόντας ἔσχεν· ἐξ ἀνάγκης δεῖ γελᾶν,
13.23.25
ἵνα θεωρῶσ’ οἱ παρόντες τὸ στόμ’ ὡς κομψὸν φορεῖ.
ἂν δὲ μὴ χαίρῃ γελῶσα, διατελεῖ τὴν ἡμέραν
ἔνδον, ὥσπερ τοῖς μαγείροις ἃ παράκειθ’ ἑκάστοτε,
ἡνίκ’ ἂν πωλῶσιν αἰγῶν κρανία, ξυλήφιον
μυρρίνης ἔχουσα λεπτὸν ὀρθὸν ἐν τοῖς χείλεσιν·
13.23.30
ὥστε τῷ χρόνῳ σέσηρεν, ἄν τε βούλητ’ ἄν τε μή.
[ὄψεις διὰ τούτων σκευοποιοῦσι τῶν τεχνῶν.]
Τα « Καλλιστεία» εμφανίζονται για πρώτη φορά στην Αρκαδία, στο χωριό «Βασιλίς» κοντά στην Μεγαλόπολη, με αγωνοθέτη τον Κύψελο και με πρώτη βραβευθείσα τη γυναίκα του Ηροδίκη.
Αθήναιος: Δειπνοσοφιστές Βιβλίον 13 . 609-610
Απόδοση από τον Θεόδωρο Γ.Μαυρόπουλο
«ότι κάποτε οργανώθηκε και αγώνας γυναικείας ομορφιάς– μιλώντας γι’ αυτόν ο Νικίας στα Αρκαδικά του λέει ότι τον οργάνωσε ο Κύψελος421 χτίζοντας μια πόλη στην πεδιάδα του Αλφειού– σ’ αυτήν εγκατέστησε μερικούς από τους Παρράσιους και αφιέρωσε τέμενος και βωμό στην Ελευσίνια Δήμητρα, στη γιορτή της οποίας οργάνωσε τον αγώνα ομορφιάς– στην πρώτη διοργάνωση νίκησε η γυναίκα του Ηροδίκη. Ο αγώνας αυτός διοργανώνεται ως τώρα, και οι γυναίκες που παίρνουν μέρος ονομάζονται χρυσοφόρες. Ο Θεόφραστος λέει ότι γίνεται αγώνας ομορφιάς ανάμεσα στους άντρες της ‘Ηλιδας, ότι η κρίση γίνεται με σοβαρότητα και ότι οι νικητές παίρνουν όπλα ως έπαθλα– ο Διονύσιος422 από τα Λεύκτρα λέει ότι αυτά αφιερώνονται στην Αθηνά και ότι ο νικητής στεφανώνεται με ταινία από τους φίλους του και με πομπή φτάνει ως το ιερό. Αλλ’ ο Μυρσίλος423 στα Ιστορικά παράδοξα αναφέρει ότι τους δίνεται στεφάνι από μυρσίνη. Ο ίδιος Θεόφραστος λέει ότι σε μερικούς τόπους γίνονται και διαγωνισμοί γυναικών για σωφροσύνη και νοικοκυροσύνη, όπως ανάμεσα στους βαρβάρους– αλλού γίνονται διαγωνισμοί ομορφιάς, επειδή πρέπει ν’ αποδίδεται τιμή και σ’ αυτή, όπως γίνεται ανάμεσα στους Τενέδιους και στους Λέσβιους– αυτή η τιμή πάντως είναι ζήτημα συντυχίας ή φυσικών προσόντων, ενώ πρέπει να απονέμεται τιμή στη σωφροσύνη. Διότι η ομορφιά είναι έτσι ωραία– αλλιώς κινδυνεύει να οδηγήσει σε ακολασία».
Athenaeus Soph., Deipnosophistae
Book 13, Kaibel paragraph 90, line 3
Αρχαίον Κείμενον
οἶδα δὲ καὶ περὶ κάλλους γυναικῶν ἀγῶνά ποτε
διατεθέντα·
περὶ οὗ ἱστορῶν Νικίας ἐν τοῖς Ἀρκα-
13.90.3
δικοῖς (FHG IV 463) διαθεῖναί φησιν αὐτὸν Κύψελον,
πόλιν κτίσαντα ἐν τῷ πεδίῳ περὶ τὸν Ἀλφειόν· εἰς ἣν
13.90.5
κατοικίσαντα Παρρασίων τινὰς τέμενος καὶ βωμὸν ἀνα
στῆσαι Δήμητρι Ἐλευσινίᾳ, ἧς ἐν τῇ ἑορτῇ καὶ τὸν τοῦ
κάλλους ἀγῶνα ἐπιτελέσαι· καὶ νικῆσαι πρῶτον αὐτοῦ
τὴν γυναῖκα Ἡροδίκην. ἐπιτελεῖται δὲ καὶ μέχρι νῦν
ὁ ἀγὼν οὗτος, καὶ αἱ ἀγωνιζόμεναι γυναῖκες χρυσο-
13.90.10
φόροι ὀνομάζονται. Θεόφραστος δὲ (fr. 111) ἀγῶνα
κάλλους φησὶ γίνεσθαι παρὰ Ἠλείοις, καὶ τὴν κρίσιν
ἐπιτελεῖσθαι μετὰ σπουδῆς λαμβάνειν τε τοὺς νικήσαν-
τας ἆθλα ὅπλα· ἅπερ ἀνατίθεσθαί φησιν Διονύσιος
ὁ Λευκτρικὸς τῇ Ἀθηνᾷ, τὸν δὲ νικήσαντα ταινιού-
13.90.15
μενον ὑπὸ τῶν φίλων καὶ πομπεύοντα ἕως τοῦ ἱεροῦ
παραγίνεσθαι. τὸν στέφανον δ’ αὐτοῖς δίδοσθαι μυρ-
ρίνης ἱστορεῖ Μυρσίλος ἐν Ἱστορικοῖς Παραδόξοις
(FHG IV 460). ἐνιαχοῦ δέ φησιν ὁ αὐτὸς Θεόφραστος
(fr. 112) καὶ κρίσεις γυναικῶν περὶ σωφροσύνης γίνεσθαι
13.90.20
καὶ οἰκονομίας, ὥσπερ ἐν τοῖς βαρβάροις· ἑτέρωθι δὲ
κάλλους, ὡς δέον καὶ τοῦτο τιμᾶσθαι, καθάπερ καὶ παρὰ
Τενεδίοις καὶ Λεσβίοις· ταύτην δὲ τύχης ἢ φύσεως
εἶναι τιμήν, δέον προκεῖσθαι σωφροσύνης. τὸ κάλλος
γὰρ οὕτως καλόν, εἰ δὲ μή, κίνδυνον ἔχον ἐπ’ ἀκο-
13.90.25
λασίαν.’
Είναι πράγματι εκπληκτικό ότι ο καθιερωθείς για πρώτη φορά στον σύγχρονο κόσμο, το 1929, και ενεργούμενος κάθε χρόνο, παγκόσμιος διαγωνισμός καλλονής, πανευρωπαϊκός και κατόπιν στις ΗΠΑ, αποτελεί αναβίωση των «Καλλιστείων της Αρχαίας Ελλάδας. Και τι ευτυχής συγκυρία! Στον πρώτο αυτό διαγωνισμό του 1929 ανακηρύχτηκε, κατ’ απόλυτη προτίμηση, Μις Ευρώπη, η Ελληνίδα Αλίκη Διπλαράκου.
Θα τελειώσω με το απόφθεγμα του Όσκαρ Γουάϊλντ (Oscar Wilde)
“Whatever, in fact, is modern in our life we owe to the Greeks
«Οτιδήποτε, στην πραγματικότητα είναι σύγχρονο στην ζωή μας το οφείλουμε στους Έλληνες»
Πηγές:
Κείμενο Δημήτρη Συμεωνίδη για τον Καλλωπισμό των αρχαίων Ελληνίδων και τα Καλλιστεία
Θησαυρός Ελληνικής Γλώσσας (TLG)
goodreads.com/quotes/9691314-whatever-in-fact-is-modern-in-our-life-we-owe
Αθήναιος : Δειπνοσοφιστές
Παναγιώτη Κυριακόπουλου-Σοφιάννας Κυριακοπούλου: Η Αρχαία Ελληνίδα Μύθοι και Αλήθειες
Academic Dictionaries and Encyclopedias
Ευάγγελου Σπανδάγου: Η Άγνωστη Αρχαία Ελλάδα
photo BiancaVanDijk, https://pixabay.com
