ROMA -AMOR – Latin Palindromes
Η αρχική βυζαντινή κρήνη (φιάλη) που βρισκόταν στο αίθριο της Αγίας Σοφίας και έφερε την περίφημη καρκινική επιγραφή «ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ» δεν σώζεται σήμερα.
Η φράση αυτή, που διαβάζεται το ίδιο και από την ανάποδη (παλίνδρομη), σήμαινε «Πλύνε τις αμαρτίες σου και όχι μόνο το πρόσωπό σου» και υπενθύμιζε στους πιστούς την ανάγκη για πνευματική κάθαρση πριν την είσοδο στον ναό.
Αν και η αυθεντική κρήνη της Αγίας Σοφίας έχει χαθεί, μπορείς να βρεις την ίδια επιγραφή σε άλλα σημεία:
Μονή Ζωοδόχου Πηγής (Βαλουκλή): Στην Κωνσταντινούπολη, η επιγραφή είναι χαραγμένη πάνω από το αγίασμα.
Άλλες τοποθεσίες: Παρόμοιες επιγραφές υπάρχουν σε κρήνες και ναούς στην Ελλάδα (όπως στη Μονή Αγίας Λαύρας) και σε διάφορες ευρωπαϊκές εκκλησίες.
Σύγχρονη Κρήνη Αγίας Σοφίας: Η σημερινή κρήνη που βλέπουν οι επισκέπτες στο προαύλιο της Αγίας Σοφίας (Shadirvan) είναι οθωμανική, χτισμένη το 1740 από τον Σουλτάνο Μαχμούτ Α’, και φέρει αραβικές επιγραφές και όχι το ελληνικό παλίνδρομο
Καρκινική λέξη ή φράση είναι εκείνη που διαβάζεται και ανάποδα, όπως η λέξη ΣΕΡΡΕΣ
Όμως, γιατί τις λέμε καρκινικές; Επειδή, λέει, το μάτι για να τις διαβάσει κινείται πρώτα από τ’ αριστερά προς τα δεξιά και μετά από τα δεξιά προς τ’ αριστερά, δηλαδή σαν τον κάβουρα. Αναπόφευκτα, στην εποχή μας με την εξάπλωση της επάρατης νόσου, ο όρος «καρκινική λέξη» δεν ηχεί και πολύ ευχάριστα. Να σημειωθεί ότι σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές γλώσσες οι καρκινικές φράσεις ονομάζονται με έναν άλλο όρο, και μόνο η ελληνική γλώσσα διαφοροποιείται. Το αστείο είναι ότι αυτός ο άλλος όρος είναι ελληνογενής: παλίνδρομες λέξεις -palindromes σε αγγλικά και γαλλικά
By M Disdero – Taken at Oppede, Luberon, France, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3262506
Sator Square της Πομπηίας. Είναι μοναδικό επειδή σχηματίζει ένα δισδιάστατο τετράγωνο λέξεων που μπορεί να διαβαστεί από πάνω προς τα κάτω, Sator Arepo Tenet Opera Rotas
Κοινώς γνωστό ως Sator Square, πρόκειται για μια πρόταση πέντε λέξεων που βρέθηκε στα ερείπια από κάτω προς τα πάνω, από αριστερά προς τα δεξιά και από δεξιά προς τα αριστερά.
Μετάφραση: “Ο σπορέας Arepo κρατάει τους τροχούς με προσπάθεια.
ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΑ
Τα ελληνικά παλίνδρομα έχουν μια ιδιαίτερη γοητεία λόγω της ευελιξίας της γλώσσας μας. Εκτός από το πασίγνωστο της Αγίας Σοφίας, υπάρχουν μερικά εξαιρετικά δείγματα, από αρχαία έως σύγχρονα «κατασκευάσματα».
Ιδού τα πιο εντυπωσιακά:
- Το Κορυφαίο (Η Καρκινική Επιγραφή) «ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ»
Μετάφραση: Πλύνε τις αμαρτίες σου και όχι μόνο το πρόσωπό σου.
Ιστορία: Αποδίδεται στον Γρηγόριο τον Ναζιανζηνό. Είναι το πιο διάσημο ελληνικό παλίνδρομο παγκοσμίως και κοσμούσε τις φιάλες (κρήνες) πολλών βυζαντινών ναών.
- Έξυπνες Σύγχρονες Φράσεις
Αυτά είναι δημιουργήματα μεταγενέστερων λογίων που παίζουν με τη σύνταξη:
«ΣΟΦΟΣ ΕΙ ΣΥ, ΦΩΣ ΕΙ»: Μια πανέμορφη φράση που σημαίνει «Είσαι σοφός, είσαι φως».
«ΗΛΙΑ, ΜΗΛΑ ΗΛΙΑ»: Ένα χιουμοριστικό και καθημερινό παράδειγμα.
«ΑΝΟΜΑ ΜΟΝΑ»: Μόνο παράνομα (πράγματα).
- Ολόκληρα Ποιήματα
Υπάρχουν συγγραφείς που έχουν γράψει ολόκληρες σελίδες παλινδρομικά. Ένα διάσημο παράδειγμα είναι το ποίημα που ξεκινά:
«ΕΛΕΓΕ ΜΗΔΕ, ΜΗΔΕ ΓΕΛΕ…» (Μη λες τίποτα, ούτε να γελάς…)
«Νόμον, ο κοινός, έχε σον οικονόμον» (Να έχεις το νόμο του κράτους, νόμο και στο σπιτικό σου),
«Σος ειμί, τίμιε, σός» (Δικός σου είμαι, τίμιε, δικός σου),
«Σοφά ται και μη, γη μια και τάφος» (Είτε μιλάς σοφά είτε όχι, πάνω σε μια γη πατούμε και μέσα στην ίδια γη θαβόμαστε),
« Ιερά σα παρά χείλη, Ήλιε, χαρά πάσα ρει» (Από τα δικά σου λόγια τα ιερά, Ήλιε, τρέχει ο καθένας με μεγάλη χαρά),
«Νοσώ. Σύ ος η ίαμα, Ιησού, σώσον» (Ασθενώ. Εσύ που είσαι η γιατρειά, Ιησού, σώσε με),Και πολλές άλλες ακόμη…..
Να φανταστούμε να διαβάζουμε ένα βιβλίο ξεκινώντας από την τελευταία σελίδα, από την τελευταία πρόταση και ουσιαστικά να διαβάζουμε την αρχή της ιστορίας… Και… φτάνοντας στην πρώτη σελίδα να καταλήγουμε στο τέλος της..!
Υπάρχει και το ανέκδοτο περί της πρώτης «καρκινικής» φράσης, η οποία που ειπώθηκε υποτίθεται από τον Αδάμ, ο οποίος όταν συνάντησε την Εύα. Τι της είπε; « Madam, I’ m Adam.»
- Παλινδρομικές Λέξεις (Μονολεκτικά)
Μερικές λέξεις που διαβάζονται το ίδιο και από τις δύο πλευρές:
ΣΕΡΡΕΣ (Η πόλη)
ΑΝΝΑ (Το όνομα)
ΑΛΛΑ
ΑΚΑΚΑ
ΑΛΑΛΑ
O στίχος του Σιδώνιου Απολλινάριου
« Roma tibi subito motibus ibit amo»
Μετάφραση από τα Αγγλικά από τον Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Αυτός ο κλασικός στίχος είναι ένας από τους πιο διάσημους λατινικούς παλίνδρομους στίχους, και ο Σιδώνιος Απολλινάριος τον περιλαμβάνει στις επιστολές του (Επιστολές 9.14).
Μεταφράζεται ως «Ρώμη, σε σένα η αγάπη θα έρθει ξαφνικά με πάθος» (ή «με κινήσεις»).
Να γιατί είναι τόσο αξιοσημείωτος στη ρωμαϊκή λογοτεχνία:
Ο στίχος «Cancrine»: Ο Σιδώνιος αναφέρθηκε σε στίχους όπως recurrentes ή reciprocus versus («αμοιβαία στίχος»), τους οποίους τώρα ονομάζουμε παλίνδρομους στίχους.
Η σύνδεση Roma/Amor: Η πρόταση παίζει με την αρχαία ρωμαϊκή γοητεία με το γεγονός ότι το ROMA γραμμένο ανάποδα είναι AMOR (Αγάπη).
Θρυλική προέλευση: Ενώ ο Σιδώνιος το κατέγραψε τον 5ο αιώνα, στην πραγματικότητα το περιέγραψε ως illud antiquum («αυτό το παλιό πράγμα»), υποδηλώνοντας ότι ήταν ήδη αρχαίο στην εποχή του. Μερικές φορές συνδέεται με έναν μεσαιωνικό θρύλο όπου ένας δαίμονας πρέπει να το απαγγείλει ενώ μεταφέρει τον Άγιο Μαρτίνο της Τουρ στη Ρώμη.
Τα παλίνδρομα ήταν επίσης σημαντικά στον ρωμαϊκό κόσμο. Στα λατινικά, μια λέξη που διαβάζεται και με τις δύο μορφές αργότερα ονομαζόταν cancrine («σαν καβούρι»)
O Publius Aelius Hadrianus (ο Αυτοκράτορας Αδριανός), ο οποίος ήταν περίφημα εμμονικός με τα ελληνικά και λατινικά παιχνίδια με τις λέξεις και τη μυστικιστική σύνδεση μεταξύ τους.
ROMA και AMOR.
Ο αυτοκράτορας Αδριανός σχεδίασε περίφημα τον Ναό της Αφροδίτης και της Ρώμης, μια αρχιτεκτονική έκφραση του παλίνδρομου. Ο ναός είχε δύο εσωτερικούς θαλάμους τοποθετημένους οπισθοδρομικά, έναν για την Αφροδίτη (Έρωτα) και έναν για τη Ρώμη, αντικατοπτρίζοντας την παλινδρομική αντιστροφή των ονομάτων τους.
Αυτή είναι μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση! Το «Roma» αντεστραμμένο όντως γράφει AMOR, που σημαίνει «αγάπη» στα ισπανικά, τα πορτογαλικά και τα λατινικά. Αυτό έχει εμπνεύσει κάποιες ποιητικές ή συμβολικές ερμηνείες:
Roma (Ρώμη στα ιταλικά/ισπανικά) → Amor (Έρωτας στα λατινικά/ισπανικά/πορτογαλικά)
Μπορεί να αντιπροσωπεύει την ιδέα της Ρώμης που συνδέεται με την αγάπη, την τέχνη ή το πάθος.
Σε ορισμένα συμφραζόμενα, έχει χρησιμοποιηθεί ως παλινδρομικό παιχνίδι με λέξεις ή καλλιτεχνικό μέσο — όπως είναι γνωστό, ο Ισπανός ζωγράφος Σαλβαδόρ Νταλί το ανέφερε σε ορισμένα έργα.
Υπάρχει επίσης μια λατινική παροιμία:
«Roma amor, tibi subito motibus ibit amor».
«Αγάπα τη Ρώμη, η αγάπη ξαφνικά θα κινηθεί προς το μέρος σου»
(Αυτό είναι περισσότερο παιχνίδι με λέξεις παρά μια γνωστή παροιμία, που παίζει με την αντιστροφή των γραμμάτων.)
Επομένως, δεν είναι «αντίθετο» σε νόημα, αλλά μάλλον μια σχέση καθρέφτη-λέξης.
Επειδή το παιχνίδι μεταξύ ROMA και AMOR (Ρώμη και Έρωτας) είναι η βάση του παλίνδρομου του Σιδώνιου, έκανα ένα ποίημα που παίζει με αυτή την αιώνια αντιστροφή:
Ο Καθρέφτης της Ρώμης
Ποίημα του Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Στην πέτρα πάνω, η ROMA χαράζει το όνομά της,
με σπαθί και δόξα, στους αιώνες η ορμή της.
Όμως αν σκύψεις στο νερό του Τίβερη να δεις,
το είδωλό της ανάποδα, θα εκπλαγείς.
Εκεί που τελειώνει η ισχύς, αρχίζει ο παλμός,
η AMOR ξεπροβάλλει, ένας κρυφός ψίθυρος.
Γιατί κάθε δρόμος που στη Ρώμη οδηγεί,
είναι ένας δρόμος που η αγάπη έχει διαβεί.
ROMA η πόλη, AMOR η καρδιά,
δυο λέξεις που χορεύουν στην ίδια σειρά.
Διάβασε εμπρός, διάβασε πίσω, το ίδιο θα βρεις:
Στη Ρώμη αν ζήσεις, τον έρωτα θα γευτείς.
Τα λατινικά παλίνδρομα (ή «καρκινικές» φράσεις) είναι λέξεις ή προτάσεις στη λατινική γλώσσα που διαβάζονται ακριβώς οι ίδιες είτε από αριστερά προς τα δεξιά, είτε από δεξιά προς τα αριστερά. Χαρακτηρίζονται από συμμετρία ως προς τα γράμματα και συχνά έχουν ευφυές ή αινιγματικό περιεχόμενο. Στα Ελληνικά επικράτησε ο όρος Καρκινικές Λέξεις. Ο όρος προέρχεται από την κίνηση του κάβουρα («καρκίνος» στην καθαρεύουσα), ο οποίος κινείται πλαγίως, θυμίζοντας την ανάγνωση εμπρός-πίσω.
Α palindrome poem:
“Witches burn,” Robert Lee Brewer
Gypsies tell girls,
“Witches burn candles,”
and laugh. Cats
jump fences.
Shadows cast spells in
darkness
in spells cast shadows.
“Fences jump, cats laugh,
and candles burn witches,”
girls tell gypsies.
Υπάρχει επίσης ένα ποίημα του James Albert Lindon (1914 – 1979) με τίτλο «Doppelganger» Το ποίημα έχει ως εξής:
Μπαίνοντας στο μοναχικό σπίτι με τη γυναίκα μου
Τον είδα για πρώτη φορά
Κοιτάζοντας κρυφά πίσω από έναν θάμνο –
Μαύρο που κινούνταν,
Μια μορφή ανάμεσα στις σκιές,
Μια στιγμιαία ματιά σε λαμπερά μάτια
Αποκαλύφθηκε στο κουρελιασμένο φεγγάρι.
Μια πιο προσεκτική ματιά (φάνηκε να γυρίζει) θα μπορούσε να τον είχε
Κάνει να φύγει για πάντα –
Δεν τόλμησα
(Για λόγους που δεν κατάλαβα),
Αν και ήξερα ότι έπρεπε να δράσω αμέσως.
Απορούσα, κρυβόμενος μόνος,
Παρακολουθώντας τη γυναίκα καθώς πλησίαζε την πύλη.
Ήρθε, και τον είδα να σκύβει
Νύχτα με τη νύχτα.
Νύχτα με τη νύχτα
Ήρθε, και τον είδα να σκύβει,
Παρακολουθώντας τη γυναίκα καθώς πλησίαζε την πύλη.
Το απορώ, κρυμμένος μόνος –
Αν και ήξερα ότι έπρεπε να δράσω αμέσως,
Για λόγους που δεν κατάλαβα
Δεν τόλμησα
Να τον βάλω σε φυγή για πάντα.
Μια πιο προσεκτική ματιά (φάνηκε να γυρίζει) θα μπορούσε να είχε
Αποκαλύψει στο κουρελιασμένο φεγγάρι
Μια στιγμιαία ματιά σε λαμπερά μάτια
Μια μορφή ανάμεσα στις σκιές,
Μαύρο που κινούνταν.
Κοιτάζοντας κρυφά πίσω από έναν θάμνο,
Τον είδα, για πρώτη φορά
Να μπαίνει στο μοναχικό σπίτι με τη γυναίκα μου
There is also a poem by James Albert Lindon (1914 – 1979) called “Doppelganger” The poem goes as follows:
Entering the lonely house with my wife
I saw him for the first time
Peering furtively from behind a bush –
Blackness that moved,
A shape amid the shadows,
A momentary glimpse of gleaming eyes
Revealed in the ragged moon.
A closer look (he seemed to turn) might have
Put him to flight forever –
I dared not
(For reasons that I failed to understand),
Though I knew I should act at once.
I puzzled over it, hiding alone,
Watching the woman as she neared the gate.
He came, and I saw him crouching
Night after night.
Night after night
He came, and I saw him crouching,
Watching the woman as she neared the gate.
I puzzled over it, hiding alone –
Though I knew I should act at once,
For reasons that I failed to understand
I dared not
Put him to flight forever.
A closer look (he seemed to turn) might have
Revealed in the ragged moon
A momentary glimpse of gleaming eyes
A shape amid the shadows,
Blackness that moved.
Peering furtively from behind a bush,
I saw him, for the first time
Entering the lonely house with my wife
Παράρτημα:
ΑΜΒΡΟΣΙΟΣ, ἱερομόναχος, ὁ Πάμπερις.
Ποίημα καρκινικόν, μετά σχολίων καί τῶν ἐμπεριεχομένων αὐτῷ ἱστοριῶν, εἰς πλείστην ὠφέλειαν τοῖς ἀκριβῶς καί μετά προσηκούσης προσοχῆς αὐτό μετιοῦσι, νῦν πρῶτον τύποις ἐκδοθέν.
Το «Ποίημα Καρκινικόν» αποτελεί ένα σπάνιο και αξιοπερίεργο δείγμα της ελληνικής λογιωσύνης των αρχών του 19ου αιώνα, γνωστό για την ιδιαιτερότητα της δομής του και την πλούσια σχολιογραφία του.
Συγγραφέας & Έκδοση: Συντάχθηκε από τον Αμβρόσιο Παπαδόπουλο (ή ιερομόναχο Αμβρόσιο) και εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1802 στη Βιέννη από το τυπογραφείο του Γεωργίου Βενδότη.
Η Φύση του Ποιήματος: Ο όρος «καρκινικόν» αναφέρεται σε στίχους που διαβάζονται και αντίστροφα (παλίνδρομα), όπως η κίνηση του καβουριού (καρκίνου). Το συγκεκριμένο έργο είναι μια εκτενής σύνθεση σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, όπου κάθε στίχος μπορεί να αναγνωσθεί από την αρχή και από το τέλος.
Περιεχόμενο & Σχόλια: Το βιβλίο δεν περιορίζεται στους στίχους, αλλά περιλαμβάνει εκτενή σχόλια και ιστορίες που επεξηγούν το νόημα και τις πηγές του, προσφέροντας «πλείστην ωφέλειαν» στους μελετητές.
Αφιέρωση: Η έκδοση ήταν αφιερωμένη στον Αυτοκράτορα της Ρωσίας Αλέξανδρο Α΄, συνοδευόμενη συχνά από μια χαλκογραφία με το πορτραίτο του.
Η Δομή των Στίχων
Η αρχιτεκτονική του ποιήματος ακολουθεί αυστηρούς κανόνες που το καθιστούν μοναδικό:
Ιαμβικός Δεκαπεντασύλλαβος: Παρά τον τεχνικό περιορισμό, ο Παμπέρης χρησιμοποιεί τον παραδοσιακό εθνικό μας στίχο, διατηρώντας το μέτρο και τον ρυθμό.
Παλίνδρομη Ανάγνωση (Καρκινική): Κάθε στίχος είναι ένας τέλειος παλίνδρομος, δηλαδή διαβάζεται γράμμα προς γράμμα με τον ίδιο ακριβώς τρόπο είτε από την αρχή προς το τέλος είτε από το τέλος προς την αρχή.
Θεματική Ενότητα: Το ποίημα αποτελείται από 416 καρκινικούς στίχους. Παρά τον περιορισμό αυτό, ο συγγραφέας καταφέρνει να αναπτύξει ένα συνεκτικό εγκώμιο για τον Αυτοκράτορα Αλέξανδρο Α΄, αποφεύγοντας την απλή παράθεση ασυνάρτητων λέξεων.
Σχολιασμός και Ιστορίες: Η δομή του βιβλίου είναι τέτοια ώστε κάτω από τους στίχους να υπάρχει εκτενής σχολιασμός. Ο Πάμπερης εξηγεί τη σημασία των λέξεων και παραθέτει ιστορικά και ηθικά παραδείγματα για να καταστήσει το έργο ωφέλιμο στον αναγνώστη, καθώς η καρκινική γραφή συχνά οδηγεί σε δυσνόητες εκφράσεις.
Το ποίημα αφιερωμένο στον αυτοκράτορα της Ρωσσίας ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ Α από τον Αμβρόσιο Πάμπερι
ΜΕΓΙΣΤΩ, ΚΑΙ ΣΕΒΑΣΤΩ, ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙ
ΠΑΣΩΝ ΤΩΝ ΡΩΣΣΙΩΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΩ͵
ΤΩ, ΠΡΩΤΩ,
ΩΝΑΞ ἐς ὃ , ἔθετό ΤΕ ΘΕΟΣ ἐξ ἄνω ,
ΣΥ , ὀρθῶς , ἔπει δὼς , ᾧ διέπες ὦ θρῶς.
Α’ τεὰ ἀτὰρ , ἐπεὶ ἐπέρατα ἄε τά,
ΣΗ, χρᾶ νομῇ , ὦ ἄλς λαῶ ᾗ ΜΟΝΑΡΧΗΣ.
Αὔρα χύδην ἦνὶ ὁ νέμων νῷ μενοινὴν , ἡδὺ χαρᾶ ,
Α’ετέ ἦ ἶσαι ἃ ΣΑ , ἢ ἐτεά.
Α΄ε τὰ ἄγαμαι ἅμα γᾷ , ἃ τεά ,
Αἴνῳ , δ᾽ ἀείδω , ἃ Σὰ, ὦ διε ἀδώνια.
Οτεὸν, νῷ γὰρ ἄφαρ ἄγων νόε τό ,
Σώσας ὡς ἀρήνωρ ὧν ἤρας , ὡς ἃ σῶς.
Αἰτιατῶ , φάσαν , νάματα, μάννα , ΣΑ’ φῶτ᾽ αἴτια.
Α΄ φάμα , νοἳ ἄγαν ἔμεν ἀγαῖον ἅμα φα,
Αὲν , ἄγαν ὁμὸν νόμον , ἀγανέα.
ΣΥ᾽ ὁδήγησας ἀτελῆ δῆλε τὰ ΣΑ’ ΣΗ, γῇ δές.
Εἰ ῥητῶ ΣΗ, γῆ, πᾶσα πηγὴ σωτήριε.
Εἰς ἤθη γαῖα Ῥώσων , ὡς ὡραία γήθησε ,
Νέα, ἃ παγὰ ΣΑ΄ , πάνυ οὖν ἅπας ἀγαπᾶ ἀἐν .
Νῷ φέρτατε ἐθνέων , ὦ ΕΝΘΕΕ τὰ τρέφων,
Ηνὶ τῷ ὁ ἱερὰ , σῶε , λαῷ ἁλέως ἄῤ εἶ δωτίνη.
- Αλλ᾽ ὅπασας ὦ φῶς, νῷ σοφὸς ὢν, ΣΩ, φῶς, ἃ ΣΑ’ πολλά ;
IV
Αὲν , ἄφατα καλὰ καταφανέα ,
Α΄ταράχως , οἷς ἄγαν ΑΓΑΣΙΟΣ , ὦ χαρὰ ! τά;
Ηνὶ θηλὰ , νῷ δὲ , μώσης ὦ ΜΕΔΩΝ ἀληθινή.
Ην ἔμορε φωτὸς , ὅτῳ φερομένη.
Νέμε νοϊ τι ἄρα παραίτιον ἔμεν.
Α’ μαθήματ᾿ ἀὲν ἔχεν , ἑὰ τὰ μὴ θαμά.
Α΄τε ἐτεῶν ἀγωγὰ , νῷ ἐτεὲ , τά,
Αὲν ὦ δῖε ῥέα ἐρείδων ἑά.
Νοΐ δ᾽ ἄλλα πολλὰ ἃ ΣΑ΄ , ἀλλ᾽ ὁ Παλλάδιον ,
Εἰ δωροφόρω δὼς , Ω δωροφορῶ διε Ε΄χε ῥα πηγὴ σῶον , ὁ νόῳ ΣΗ, γῇ πάρεχε.
Ο τέως ἅπαν ἔμεν ἅπας ᾤετο ,
Ιἶσα πᾶσι ΣΗ͵ τε γῇ , ΣΥ ὁ ΜΟΥΣΗΓΕΤΗΣ ἴς ἅπασι
Νῷ ἔλε , νέμε , ἄλα ἔμεν , ἐλεῶν
Εμὲ ἰδίᾳ , κ᾿ ἄλλα ἔθνη , ἃ ἦνθε καὶ δὲ ἐμέ·
Αΐε , ῥαΐᾳ ΣΥ ΕΣΟ , ΟΣ ΕὟΣ αἴᾳ ῥεῖα.
ΤΗΣ
ΥΜΕΤΕΡΑΣ ΕΥΣΕΒΕΣΤΑΤΗΣ ΚΑΙ
ΚΡΑΤΑΙΟΤΑΤΗΣ ΜΕΓΑΛΕΙΟΤΗΤΟΣ.
ἔτει αωβ΄.
νοεμβρίῳ ιβ΄ .
δήλος ἐλάχιςος
καὶ ὑποκλινέςατος
Α΄ΜΒΡΟΣΙΟΣ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΣ
Ο΄ ΠΑ΄ΜΠΕΡΙΣ.
Μερικοί από τους 416 καρκινικούς στίχους που υπάρχουν στο βιβλίο του Αμβροσίου Ιερομόναχου του Παμπέρεως .Το ποίημα με τις επεξηγήσεις αρχίζει από Σελίδα 1-55 και μετά αναφέρεται σε μυθολογικά και ιστορικά πρόσωπα μετά σε επιγράμματα και τελειώνει με τον Οδυσσέα. Το βιβλίον έχει 171 σελίδες
Σελ.2
Η ΘΟΠΟΙΙΑ
3 Νέα αἰνὰ τὰ νῦν, ἅτ᾿ ἀνιᾶ ἀένο
4 Ατᾷ ἃ, λέγω τῷ κακῷ τῷ , γελᾷ ἄτα.
5 Α΄ε τὰ λέγε κακῷ τῷ, κακὲ γέλα τεά.
6 Αλλὰ κ᾿ ἀνόῳ , λέγε λῴονα κ᾿ ἄλλα.
7 Αἰνὰ ἀρχὴ σοὶ ἀβέβαιος, ἢ χρᾶ ἀνίᾳ.
8 Αὐτεράμονα ἀγαπᾶν ἃ πάγᾳ, ἄνομ᾿ ἀρετά;
3 Πολλάκις μὲν οἱ Πολλώνοι ἀπεσκίρτησαν τῶν Ρώσσων · τὰ δέγε ἐν τῷ νῦν εἶναι κακὰ ὑπερπαίει τὰ πρότερον. ὅθεν καὶ νέα ταῦτα καλεῖ, μάλιςα και ὡς ἐναντία ἀπροσδόκητα. φησὶ γῶν ἀσυνήθη τὰ παρόντα δεινὰ, ὡς διὰ τέλες τῇ ὑπερβολή ἀνιῶντα.
4 – Φθόρος ἐςὶν ὁ τήτων ὑπάρχων τὰ κοινὰ λυμαινόμενος , ὡς και τούς τυχόντας ἀποδυσπετεῖν. κἀγὼ μὲν σωφρονεῖν φημὶ τῷ ἀλάςορι , ὁ δὲ ἀκαλύπτῳ κεφαλῇ πρὸς ὕβριν χωρᾶν πολὺν καταχέει τῶν ἐμῶν – συμβουλιῶν τὸν γέλωτα. ἡ σύνταξις ὁρική το δε ἅ κτητικὴ ἀντωνυμία.
- Ἔπειτα σχήματι ἀποςροφῆς χρωμένη κατ᾿ αὐτῶ, πρὸς τὸν ἴδιον ςρατάρχην Σεβαρώφ ἀν ποτείνει τὸν λόγον, συνεχῶς ἐπίςελλε τῷ παλαμνάιῳ ἐκείνω ἵνα ταῖς ἑαυτῶ ῥᾳδιεργίαις , καί κακεργίαις γελάση , ἢ αἷς μέλλει πείσεθαι συμφοραῖς· ὅπως σοι φίλον νοεῖν.
6.Ο περιεσία κακίας συζῶν. περιφρονῶν τῶν λεγομένων ἀβελτηρίᾳ , καὶ ἀφροσύνη περιπίπτει . Οθεν σκαιῷ τε , καί ἀνοηταίνοντι φησί , λέγε κρέιττονα , ἤτοι ἰσχυρώτερα τούτων . τοιαῦτα δ’ἂν εἴη , παραινετικά μὲν ἥκιςα· ἀνοήτῳ γὰρ ἀλυσιτελής παραίνεσις · ἀπειλητικὰ δὲ , καὶ εἴτι τούτοις παρεμφερές.
- 7.Ην περ περίκεισαι ἀρχὴν , ὁία κακωτική τις , καὶ τύραννος ,ἀχθηδόνος ή τῆς τυχήσης παρεκτική · ὅθεν σοι καὶ ἐκ ἀσφελής· ταύτη γὰρ ἂν εἴης πλείστην ὅσην σεαυτῷ ἐφελκόμενος την κοινή απέχθειαν
8 Σὲ αὐτὸν καθίσημι δικαςήν , ἠκ ἀσεβὲς τὴν
ἐνηγκῆσαν , τής τῷ γένει προσήκοντας, τήντε
σαυτῆ περιουσίαν , καὶ αὐτὴν τὴν ζωὴν ἀπονοίᾳ φέροντα εἰς προῦπτον κακὸν ἐμβαλεῖν , και πᾶσαν πτοίαν ἀποβεβληκό τα τυφλώττειν περὶ τὰ φίλτατα ;
Αμβρόσιος Ιερομόναχος o Πάμπερις Μοσχοπολίτης. Βιογραφία
Οὗτος ἐγεννήθη ἐν Μοσχοπόλει τῷ 1733, ἔνθα καὶ ἐσπούδασεν ὑπό τον Καβαλλιώτην γενόμενος κάτοχος τῆς Ἑλληνικῆς καὶ Βλαχικὴς γλώσσης εἶτα ἐμόνασεν ἐν τὴ μονὴ τοῦ ὁσίου Ναούμ. Περιῆλθε τήν ‘Ρουμανίαν ὅλην διδάσκων, τὴν Οὑγγαρίαν καὶ τὴν Γερμανίαν, καὶ ὑπῆρξεν ἐκ τῶν πρώτων ἱδρυτῶν του ἐν Λειψίᾳ Ναοὶ τῶν Ὀρθοδόξων Τὰ ἔργα αὐτοῦ ἀναγράφονται ὑπό του Ζαβίρα Ἐν Λειψίᾳ διαμένων ἐπεστάτησεν εἰς τὴν ἔκδοσιν τῆς Φυσικῆς τοῦ Νὶκ Θεοτόκη τῷ 1766 s. 0 Ἀμβρόσιος ἦν ἀνάστημα τῆς μονῆς του ὄσιου Ναούμ, ὡς ἐκ του ἐν τέλει τοῦδε τοῦ κεφαλαίου ἐπιγράμματος αὐτοῦ ἐμφαίνεται. Προέβη δὲ καὶ εἰς ἀνατύπωσιν τῷ 1768 τοῦ ἐν Μοσχοπόλει ἐκδοθέντος, ὡς εἴδομεν, Ἐπιστολαρίου τοῦ Κορνδαλλέως ἐπειδὴ ἡ «ἔξωθεν ἐπιγιγνομένη ἀμουσία κομιδὴ ἀνέραστον εἰς δεῦρο διήλεγξε τὸ οὕτως ἐπίφθονον σύνταγμα» ὡς γράφει «τοὶς φιλολόγοις των ‘Ἐλλὴνων» ἐν προοιμίοις, ἐπιφέρων καὶ τάδε: Ὅσης μὲν διαφθορᾶς ἀπηλλαγμένον, ὅσων δ’ ἀνάπλεων ἀστειοτήτων, καὶ συνελόντι φάναι, ἡλίκην την ἐπὶ τὸ κρεῖττον φέρον ἔχει μεταβολήν, καὶ τοῦ ἀρχετύπου ἐπ’ ἀκριβές σώζει τὸ γνήσιον, αὐτὸ τοῦτο αὐτίκα σαφῶς δηλώσει φανέν, οὐδὲ λήσεται μηδὲν ἀβασανίστως προσιεμένους». Ἐκ τῆς περικοπῆς ταύτης, ὡς
ἐξ ὄνυχος τὸν λέοντα, δ ἀγιγνώσκει πᾶς τις τὴν περὶ τὸν Ἕλληνα λόγον δεινότητα τοῦ ‘Ἀμβροσίου.Αλλ’ούτος πρὸ παντὸς διεκρίθη ὡς ποιητής, διάφορα κατὰ Ζαβίραν συνθεὶς ποιήματα, ἰδία δὲ τό: Ποίημα καρκινικὸν μετὰ σχολίων καὶ τῶν ἐμπεριεχομένων αὐτῷ Ἱστοριῶν εἰς πλείστην ὠφέλειαν τοῖς ἀκριβῶς καὶ μετὰ προσηκούσης προσοχῆς αὐτὸ μετιούσιν… ΑΩΒ’. Ἐν Βιέννῃ του Ἀουστρίας» 8ον σ. VIII, 151 . Ἀποτελεῖται τὸ περίεργον τοῦτο ἔργον ματαιοπονούσης διανοίας ἐκ στίχων 416 καρκινικῶν ἀνομοίων ἐν ἐπικῇ διαλέκτῳ δι’ ὤν ἐξύμνησε τὰ κατὰ τῶν Λέχων ἀνδραγαθήματα Αἰκατερίνης τῆς Β’ αὐτοκράτειρας τῆς ‘Ρωσσίας καὶ τὰ τρόπαια, ἅπερ ἔστησε διὰ τοῦ γενναίου στρατηγοῦ Σουβαρώφ. Ἀφιεροῦται δὲ διὰ καρκίνων 36 εἰς τὸν αὐτοκράτορα Ἀλέξανδρον τὸν Α’, τὸν ἐκείνης ἔγγονον’ . Ὁ συγγραφεὺς ἔγραψε λέγει «εἰς πλείστην ὠφέλειαν» καὶ διά «την φίλεργον νεολαίαν, ἄρτι τῆς ἐπι την Πιερίαν ἀψαμένην, πρὸ ὁδοῦ εἰς τὴν στιχουργίαν ποιήσασθαι», ἥτις ὀμως οὐδὲν θὰ ὠφελεῖτο ἐκ τοῦ ἀνιαροῦ τοῦ οὐ γυμνάσματος τοῦ καρκινοβατοῦντος σεβασμίου γέροντος εἰ μὴ προσετίθετο ὑποσελιδείως δαψιλὴς ἑρμηνεία τῶν στίχων, καὶ ὁ ἐν τέλει «Ἔλεγχος τῶν ἐν τῇ παρούσῃ στιχουργία ἀναφερομένων ἱστοριῶν», ἅπερ ἀποδεικνύουσι τὸν Ἀμβρόσιον φιλόλογον ἐγκρατέστατον Τὸ ἐγχείρημα τοῦ Ἀμβροσίου δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς παρωδία της Αἰνειάδος τοῦ πολλοῦ Εὐγενίου του Βουλγάρεως μεταβληθείσης ἐν ὁμηρικοῖς ἐξαμέτροις (φαινόμενον τῆς ἐποχῆς , καὶ εἰμὴ τί ἄλλο, ἀποδείκνυσι τὴν βαθεῖαν Ἑλληνομάθειαν τῶν τροφίμων τῆς Νέας Ἀκαδημίας . Ἐν τοσούτῳ τὸ ἔργον του Ἀμβροσίου εἶχε καὶ ἐπισήμους θαυμαστὸς ὡς μαρτυρεῖ τὸ προτασσόμενοι’:
Ἐπίγραμμα τοῦ εὐγενεστάτου βαρώνου Λαγγεμφὲλδ κυρίου Χριστοδούλου Κυρλὰνδ (ἐν τελεῖ γράφει: Γκερλάνδ).
Ἑλλάδα κάρτ’ αὐχεῖτε, ἔχουσαν κάρρονας ἄλλων,
οὕς νόος εὖ μὰλ ἄγει, κυδεὶ μῶσα δ’ ἐτι.
Αἴκα δὲ τὶς ποθέῃ κ’ ἄλλα α ἔγματα ᾆσαί
Εὑρήσει σοφίης πρήξιας, ἠδέ λόγους.
Πρός ὅν, τόν ἔπαινον άντιδούς στιχουργεῖ ο ’Αμβρόσιος τάδε:
Αἴνεσον, ᾧ ῥεῖα ἔνι νέα Ίέρωνος ἔνια
Ἆσον ἑάτ’ ἄλλα ὦ σοφός, ᾦ ἄλλα τ’ ᾀεν ὅσα
Άλλά ἅμα φυᾷ, ἅ μάθησις ἦ θαμά αὖ φάμα ἄλλα.
‘Ήλιε χαρά ἄμωμα, ἅ σά ἄμωμα ἄρα χείλη.
Ἐξιλασμοῦ χάριν, καὶ ἵνα μή τις ὑπολάβη τοὺς Νεοακαδημαϊκοὺς κενεμβατούντας, ἀναφέρομεν πρὸς τούτοις, ὅτι ὁ Ἀμβρόσιος «μετήνεγκεν εἰς τὴν ἁπλῆν ἡμῶν διάλεκτον ἐκ τῆς Ἑλληνικῆς τὴν ἱστορίαν τοῦ πολέμου του γενονότος ὑπὸ τῶν Ρώσσων καὶ Τούρκων, τὴν ὅποιαν συνεγράψατο ὁ Καισάριος ‘Ρημνίου ἐπίσκοπος
Αρχαίοι Ποιητές της Παλινδρομικής Ποίησης
Μία σύντομη βιογραφία του κίναιδου ποιητή Σωτάδη Μαρωνείτη 320-260 π.Χ
Κωμωδιοποιός και σατιρικός ποιητής της ελληνιστικής περιόδου. Γενέτειρα: Μαρώνεια Θράκης (εξ ου και η επωνυμία “Μαρωνείτης”).
Κατά την εποχή των πρώτων Διαδόχων του Αλεξάνδρου, κυρίως στις Αυλές του Λυσίμαχου (Θράκη) και του Πτολεμαίου Β’ Φιλαδέλφου (Αλεξάνδρεια).
Δημιουργός του “Κίναιδου Στίχου”: Επινόησε ένα νέο ποιητικό είδος, τα «Κίναιδα» (από τη λέξη κίναιδος, που υποδήλωνε αισχρότητα ή ακρότητα). Ήταν σύνθετο, ευέλικτο μέτρο, κατάλληλο για σάτιρα.
Πρωτοπόρος της Παλινδρομίας: Πρώτος συνέθεσε παλινδρομικούς (καρκινικούς) στίχους, δηλαδή στίχους που διαβάζονταν και προς τις δύο κατευθύνσεις, ένα τεχνικό αριστούργημα.
Τα ποιήματά του ήταν σατιρικά, αισχρολογικά και προσωπικά επιθετικά, απευθυνόμενα εναντίον ισχυρών ηγεμόνων και δημόσιων προσώπων της εποχής του.
Ο Θρύλος της Τιμωρίας & Ο Θάνατός του:
Η πιο διάσημη ιστορία (που μεταφέρει ο Πλούταρχος και άλλοι) λέει ότι σατίρισε βίαια τον γάμο του Πτολεμαίου Β’ με την αδελφή του, Αρσινόη Β’, τον οποίο ο Σωτάδης αποκαλούσε «μορφήμα ἀθέμιτον» (αθέμιτη πράξη).
Για αυτή την «βλασφημία», ο Πτολεμαίος Β’ τον φυλάκισε σε μολύβδινο κιβώτιο και τον έρριψε στη θάλασσα, πνίγοντάς τον.
Αυτή η δραματική κατάληξη τον κατέστησε θρυλικό σύμβολο του επικίνδυνου βάρους του ελευθέρου λόγου ενάντια στην τυραννία.
Αν και το μεγαλύτερο μέρος του έργου του έχει χαθεί (πιθανώς λόγω του προβληματικού περιεχομένου), η φήμη του ως «του αισχρογράφου» διατηρήθηκε.
Εἰς οὐχ ὁσίην τρυμαλιὴν τὸ κέντρον ὤθει
σε ανόσια τρύπα σπρώχεις το κεντρί σου
(Αθήναιος τόμος 14 παραγραφος 621)
Ο κίναιδος στίχος χρησιμοποιήθηκε αργότερα και από άλλους ποιητές.
Παραμένει μια συμβολική φιγούρα της ριζοσπαστικής σάτιρας, του πειραματισμού με τη γλώσσα και του τραγικού ρίσκου που μπορεί να επιφέρει η πολιτική και θρησκευτική βλασφημία
Suda, Lexicon
Alphabetic letter sigma, entry 871, line 1
<Σωτάδης,> Κρής, Μαρωνείτης, δαιμονισθείς, ἰαμβογράφος. ἔγραψε Φλύακας ἤτοι Κιναίδους διαλέκτῳ Ἰωνικῇ· καὶ γὰρ Ἰωνικοὶ λόγοι ἐκαλοῦντο οὗτοι. ἐχρήσατο δὲ τῷ εἴδει τούτῳ καὶ Ἀλέξανδρος ὁ Αἰτωλὸς καὶ Πύρης ὁ Μιλήσιος καὶ Θεόδωρος καὶ Τιμοχαρίδας καὶ sigma.871.5
Ξέναρχος. εἰσὶ δὲ αὐτοῦ εἴδη πλεῖστα· οἷον Εἰς ᾅδου κατάβασις· Πρίηπος· Εἰς Βελεστίχην· Ἀμαζών· καὶ ἕτερα.
Επίσης σύμφωνα με παραδόσεις δύο ακόμα προσωπικότητες τον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Λέοντα τον 6ο που ασχολήθηκαν με παλίνδρομα
Σε πολλές πηγές και παραδόσεις, το παλίνδρομο «Νίψον ἀνομήματα, μὴ μόναν ὄψιν» αποδίδεται στον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο (π. 329-390 μ.Χ.), έναν από τους Τρεις Ιεράρχες και σημαντικότατο θεολόγο της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Επίσης υπάρχει μια ισχυρή συγγενική παράδοση που συσχετίζει τον Λέοντα ΣΤ’ ( 866 – 11 Μαΐου 912 μ.Χ.) με τα παλίνδρομα. Η πιο διάσημη, φυσικά, είναι η σύνδεσή του με το κλασικό «Νίψον ἀνομήματα, μὴ μόναν ὄψιν».
Δεν τον θεωρεί συχνά τον συγγραφέα, αλλά τον θεατή ή τον ερμηνευτή του. Μια διαδεδομένη ιστορία (που καταγράφεται σε μεταγενέστερα χειρόγραφα και λαϊκές αφηγήσεις) λέει ότι ο Λέων ΣΤ’ ήταν αυτός που πρώτος “έλυσε” το μυστήριο του παλινδρόμου.
Λέγεται ότι όταν βρέθηκε η επιγραφή με το παλίνδρομο, κανείς δεν μπορούσε να την ερμηνεύσει. Ο Λέων, ο Σοφός, με τη μεγάλη του παιδεία και ευφυΐα, ήταν αυτός που την διάβασε και εξήγησε τη σημασία της (“Καθάρισε τις αμαρτίες σου, όχι μόνο το πρόσωπό σου”).
Αρχαίοι Ποιητές της Παλινδρομικής Ποίησης
Μία σύντομη βιογραφία του κίναιδου ποιητή Σωτάδη Μαρωνείτη 320-260 π.Χ
Κωμωδιοποιός και σατιρικός ποιητής της ελληνιστικής περιόδου. Γενέτειρα: Μαρώνεια Θράκης (εξ ου και η επωνυμία “Μαρωνείτης”).
Κατά την εποχή των πρώτων Διαδόχων του Αλεξάνδρου, κυρίως στις Αυλές του Λυσίμαχου (Θράκη) και του Πτολεμαίου Β’ Φιλαδέλφου (Αλεξάνδρεια).
Δημιουργός του “Κίναιδου Στίχου”: Επινόησε ένα νέο ποιητικό είδος, τα «Κίναιδα» (από τη λέξη κίναιδος, που υποδήλωνε αισχρότητα ή ακρότητα). Ήταν σύνθετο, ευέλικτο μέτρο, κατάλληλο για σάτιρα.
Πρωτοπόρος της Παλινδρομίας: Πρώτος συνέθεσε παλινδρομικούς (καρκινικούς) στίχους, δηλαδή στίχους που διαβάζονταν και προς τις δύο κατευθύνσεις, ένα τεχνικό αριστούργημα.
Τα ποιήματά του ήταν σατιρικά, αισχρολογικά και προσωπικά επιθετικά, απευθυνόμενα εναντίον ισχυρών ηγεμόνων και δημόσιων προσώπων της εποχής του.
Ο Θρύλος της Τιμωρίας & Ο Θάνατός του:
Η πιο διάσημη ιστορία (που μεταφέρει ο Πλούταρχος και άλλοι) λέει ότι σατίρισε βίαια τον γάμο του Πτολεμαίου Β’ με την αδελφή του, Αρσινόη Β’, τον οποίο ο Σωτάδης αποκαλούσε «μορφήμα ἀθέμιτον» (αθέμιτη πράξη).
Για αυτή την «βλασφημία», ο Πτολεμαίος Β’ τον φυλάκισε σε μολύβδινο κιβώτιο και τον έρριψε στη θάλασσα, πνίγοντάς τον.
Αυτή η δραματική κατάληξη τον κατέστησε θρυλικό σύμβολο του επικίνδυνου βάρους του ελευθέρου λόγου ενάντια στην τυραννία.
Αν και το μεγαλύτερο μέρος του έργου του έχει χαθεί (πιθανώς λόγω του προβληματικού περιεχομένου), η φήμη του ως «του αισχρογράφου» διατηρήθηκε.
Εἰς οὐχ ὁσίην τρυμαλιὴν τὸ κέντρον ὤθει
σε ανόσια τρύπα σπρώχεις το κεντρί σου
(Αθήναιος τόμος 14 παραγραφος 621)
Ο κίναιδος στίχος χρησιμοποιήθηκε αργότερα και από άλλους ποιητές.
Παραμένει μια συμβολική φιγούρα της ριζοσπαστικής σάτιρας, του πειραματισμού με τη γλώσσα και του τραγικού ρίσκου που μπορεί να επιφέρει η πολιτική και θρησκευτική βλασφημία.
Ελληνικά Παλινδρομικά
Γιατί έγραφαν καρκινικά;
Για τους λόγιους της Τουρκοκρατίας, η καρκινική γραφή δεν ήταν απλώς διασκέδαση, αλλά:
Πνευματική άσκηση: Μια μορφή «προσευχής» μέσω της απόλυτης συγκέντρωσης.
Απόδειξη Συνέχειας: Ήθελαν να δείξουν ότι οι Έλληνες παραμένουν κληρονόμοι της αρχαίας σοφίας και της βυζαντινής παράδοσης.
Οι παρακάτω λόγιοι χρησιμοποίησαν καρκινικούς στίχους είτε δικούς τους είτε επεξεργάζονταν καρκινικούς στίχους άλλων
Παϊσιος Λιγαρίδης (1610 Χίο – 1678 Μόσχα)
Πριν γίνει μοναχός ονομάζονταν Παντολέων. Γεννήθηκε στη Χίο και είχε σημαντική μόρφωση. Ήταν άνδρας σοφός και ελλόγιμος. Χρημάτισε διδάσκαλος της Σχολής του Ιασίου. Διδάχτηκε επί έξι χρόνια τη φιλολογία και θεολογία στο Ελληνικό Κολλέγιο της Ρώμης που είχε ιδρύσει το 1577 ο Πάπας Γρηγόριος ΙΓ΄. Αρχικά ήταν υπερασπιστής των λατινικών καινοτομιών, αργότερα όμως επέστρεψε στην ορθόδοξη πίστη των προγόνων του και στράφηκε κατά των καθολικών και των Καλβινιστών. Επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και προχειρίστηκε από την ορθόδοξη εκκλησία μητροπολίτης Γάζας. Το 1657 διορίστηκεwas ως Έλλην Όρόδοξος Πατριάρχης της Αλεξανδρειας. Πήγε στη Μολδαβία και διορίστηκε καθηγητής της αυθεντικής σχολής του Ιασίου. Διορίστηκε από τον Τσάρο της Ρωσίας πρόεδρος της Συνόδου της Ρωσίας. Απεβίωσε στη Ρωσία το 1678.
Ο Χίος ιερωμένος και λόγιος θεωρείται ένας από τους κορυφαίους τεχνίτες του είδους. Έγραψε ολόκληρα ποιήματα σε καρκινική γραφή, με πιο γνωστό το έργο του που αναφέρεται στην Παναγία. Οι στίχοι του δεν ήταν απλώς μεμονωμένες φράσεις, αλλά σύνθετα ποιητικά σχήματα.
Ο Παΐσιος Λιγαρίδης θεωρείται πράγματι ένας από τους πιο δεξιοτέχνες «καρκινογράφους» (συγγραφείς παλινδρόμων) της μεταβυζαντινής περιόδου. Η ικανότητά του να συνθέτει ολόκληρα ποιήματα που διαβάζονται αμφίδρομα, διατηρώντας ταυτόχρονα το θεολογικό νόημα και το μέτρο, ήταν μοναδική.
Το πιο διάσημο έργο του είναι ένας Κανόνας προς την Υπεραγία Θεοτόκο, ο οποίος αποτελείται εξ ολοκλήρου από καρκινικούς στίχους.
Δείγματα Καρκινικών Στίχων του Παΐσιου Λιγαρίδη
Ακολουθούν ορισμένοι χαρακτηριστικοί στίχοι από το έργο του (σημειώνεται ότι στην καρκινική γραφή οι τόνοι και τα πνεύματα συχνά παραλείπονται ή προσαρμόζονται για να επιτευχθεί η συμμετρία):
«Σὺ δὴ ἄνασσα, σῶσον, ἃς ἀνὰ ᾅδης»
(Εσύ λοιπόν Βασίλισσα, σώσε [αυτές τις ψυχές] που τις αναμένει ο Άδης).
«Νέον, ἄγνε, σέβας, ἄγε, ἐνθέον»
(Νέο, αγνό σέβας, άγε, ένθεο).
«Σύ, Μῆτερ, ἄγνε, ἐγγὺς ἐγγενέα τήρησον»
(Εσύ, Μητέρα αγνή, κράτα κοντά σου τους απογόνους/το γένος).
«Ἦμαρ ἄγει σε, Θεέ, σιγᾷ ῥῆμα»
(Η ημέρα Σε φέρνει, Θεέ, ο λόγος σιωπά).
Χαρακτηριστικά της Τέχνης του
Πολυπλοκότητα: Σε αντίθεση με το απλό «Νίψον ἀνομήματα», ο Λιγαρίδης χρησιμοποιούσε σπάνιο λεξιλόγιο και αρχαΐζουσα γλώσσα για να καταφέρει να «κλείσει» το νόημα μέσα στους περιορισμούς της αμφίδρομης ανάγνωσης.
Θεματολογία: Τα παλινδρομικά του ποιήματα είχαν κυρίως εγκωμιαστικό χαρακτήρα προς την Παναγία ή τον Θεό, λειτουργώντας ως μια μορφή «πνευματικής άσκησης» και επίδειξης λόγιας παιδείας.
Ιστορικό Πλαίσιο: Το έργο του βρίσκεται καταγεγραμμένο σε κώδικες της εποχής, όπως στον Κώδικα 328 της Μονής Παντελεήμονος στο Άγιο Όρος, όπου περιλαμβάνονται τα «Καρκινικά» του.
Κατά τη διάρκεια του 17ου και 18ου αιώνα, η καρκινική γραφή (παλίνδρομα) θεωρούνταν η υπέρτατη απόδειξη φιλολογικής δεξιότητας και ευφυΐας. Εκτός από τον Παΐσιο Λιγαρίδη, αρκετοί άλλοι λόγιοι επιδόθηκαν σε αυτό το «πνευματικό παίγνιο»:
Λέων Αλλάτιος (1586–1669)
Σύγχρονος και συμπατριώτης του Λιγαρίδη από τη Χίο, ο Αλλάτιος ήταν ένας από τους σπουδαιότερους σοφούς της Ευρώπης και βιβλιοθηκάριος του Βατικανού.
Το έργο του: Έγραψε εκτενή καρκινικά ποιήματα και επιγράμματα. Η ενασχόλησή του με τα καρκινικά ήταν μέρος της προσπάθειάς του να αναδείξει την πλαστικότητα της ελληνικής γλώσσας, αποδεικνύοντας ότι μπορεί να υποταχθεί σε οποιονδήποτε περιορισμό.
Ο Λέων Αλλάτιος (Leone Allacci), ως ένας από τους πιο πολυμαθείς άνδρες της εποχής του, χρησιμοποίησε την καρκινική γραφή για να επιδείξει τη δύναμη της ελληνικής γλώσσας, την οποία θεωρούσε ανώτερη όλων.
Τα καρκινικά του έργα βρίσκονται κυρίως σε χειρόγραφα στη Βατικανή Βιβλιοθήκη και σε σπάνιες εκδόσεις του 17ου αιώνα.
Δείγματα Καρκινικών Στίχων του Λέοντα Αλλάτιου
Οι στίχοι του συχνά ενσωματώνονται σε εγκωμιαστικά επιγράμματα. Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα που του αποδίδονται ή περιλαμβάνονται στις συλλογές του είναι:
«Νέον, ἄγνε, σέβας, ἄγε, ἐνθέον»
(Ένας στίχος που μοιράζεται με την παράδοση του Λιγαρίδη, καθώς οι Χίοι λόγιοι αντάλλασσαν τέτοια σχήματα).
«Σὺ δὴ ἄνασσα, σῶσον, ἃς ἀνὰ ᾅδης»
(Επίσης κοινός τόπος στη λόγια καρκινική ποίηση της εποχής, που υμνεί τη Θεοτόκο).
Το έργο του Αλλάτιου είναι εκτενές και μεγάλο μέρος του παραμένει ανεκδοτο στο πρωτότυπο:
“De Græcorum hodie quorundam opinationibus”: Σε τέτοια δοκίμια συχνά παρέθετε δείγματα της ελληνικής στιχουργικής δεινότητας.
Υπάρχουν ψηφιοποιημένα έγγραφά του στη Vatican Library (Biblioteca Apostolica Vaticana), όπου φυλάσσεται το προσωπικό του αρχείο.
Αναφορές στους καρκινικούς του στίχους υπάρχουν επίσης στις μελέτες του Κωνσταντίνου Σάθα στο έργο του Νεοελληνική Φιλολογία (διαθέσιμο στην Ψηφιακή Βιβλιοθήκη “Ανέμη”).
Η Ιδιαιτερότητα του Αλλάτιου
Ο Αλλάτιος δεν έγραφε απλώς μεμονωμένους στίχους, αλλά “καρκινικά επιγράμματα”. Δηλαδή, σύντομα ποιήματα όπου κάθε σειρά ήταν παλινδρομική, αλλά όλο μαζί το ποίημα έβγαζε ένα ολοκληρωμένο θεολογικό ή φιλοσοφικό νόημα. Ήταν ο τρόπος του να δείξει στους Λατίνους συναδέλφους του στο Βατικανό ότι η ελληνική γλώσσα είναι “ζωντανή” και “εύπλαστη”.
Νικόλαος Γλυκύς (17ος αιώνας)
Ονομαστός τυπογράφος και λόγιος από τα Ιωάννινα, που έδρασε στη Βενετία. καρκινικοι στιχοι
Ο Νικόλαος Γλυκύς (1619-1693) ήταν ένας από τους σημαντικότερους Ηπειρώτες λογίους και ο ιδρυτής του μακροβιότερου ελληνικού τυπογραφείου στη Βενετία.
Αν και το όνομά του είναι ταυτισμένο με την εκδοτική δραστηριότητα, ως λόγιος της εποχής του συμμετείχε στην παράδοση της καρκινικής γραφής. Οι στίχοι του συχνά κοσμούσαν τις εκδόσεις του, λειτουργώντας ως δείγματα παιδείας και ως «πνευματικά στολίδια».
Χαρακτηριστικά Δείγματα
Ένα από τα πιο γνωστά καρκινικά που του αποδίδονται (και το οποίο συναντάται συχνά σε λόγιες εκδόσεις της εποχής) είναι το εξής επίγραμμα για την Παναγία:
«Νέμε σοι χαρὰν, ἄνασσα, τὰν ἄραχον ἴσε μένει»
(Χάριζέ μου χαρά, Βασίλισσα, η οποία παραμένει αδιατάρακτη).
Ανάλυση:
Ανάγνωση: Αν το διαβάσετε ανάποδα (γράμμα-γράμμα), η φράση παραμένει η ίδια.
Νόημα: Η λέξη «ἄραχον» (από το α- στερητικό και το ράσσω/ταράσσω) αναφέρεται στην αδιατάρακτη γαλήνη που προσφέρει η Θεοτόκος.
Η Τυπογραφική του Σφραγίδα
Ο Γλυκύς χρησιμοποιούσε ως σήμα του τυπογραφείου του τη μέλισσα, η οποία συμβόλιζε την εργατικότητα και τη συλλογή της «γλυκείας» γνώσης. Συχνά, δίπλα σε αυτό το σύμβολο, τοποθετούνταν καρκινικά δίστιχα που τόνιζαν τη διαχρονικότητα των γραμμάτων.
Άλλοι Στίχοι
Σε πολλές από τις εκδόσεις του (όπως το Ωρολόγιον το Μέγα ή το Ψαλτήριον), περιλαμβάνονταν παλινδρομικοί στίχοι που λειτουργούσαν ως αφιερώματα.
Ο Γλυκύς δεν ήταν απλώς ένας τεχνίτης του λόγου· ήταν ο άνθρωπος που διέσωσε αυτά τα σχήματα. Εκτυπώνοντας τα καρκινικά ποιήματα του Λιγαρίδη και άλλων λογίων, φρόντισε ώστε αυτή η ιδιαίτερη μορφή βυζαντινής και μεταβυζαντινής ποίησης να φτάσει σε κάθε γωνιά του ελληνισμού μέσω των βιβλίων του.
Κωνσταντίνος Δαπόντες (Καισάριος) (1713–1784)
Αν και λίγο μεταγενέστερος, ο Σκοπελίτης μοναχός και λόγιος είναι ο «βασιλιάς» των λογοπαιγνίων και των στιχουργικών πειραματισμών. περισσότερα γι αυτόν και μερικοι στίχοι του
Ο Καισάριος (Κωνσταντίνος) Δαπόντες είναι η πιο πληθωρική και ιδιόρρυθμη μορφή των ελληνικών γραμμάτων του 18ου αιώνα. Ήταν ένας αληθινός “δεξιοτέχνης των λέξεων” που μετέτρεψε την ποίηση σε έναν συνδυασμό θεολογίας και μαθηματικής ακρίβειας.
Γιατί θεωρείται ο «Βασιλιάς των Λογοπαιγνίων»
Ο Δαπόντες δεν περιορίστηκε στα απλά παλίνδρομα. Στα έργα του, όπως ο «Κήπος Χαρίτων», πειραματίστηκε με ακραίες μορφές στιχουργικής:
Καρκινική Γραφή: Έγραψε ολόκληρους κανόνες και ύμνους που διαβάζονται αμφίδρομα.
Λειόγραμμα: Ποιήματα από τα οποία έλειπε σκόπιμα ένα συγκεκριμένο γράμμα (π.χ. ολόκληροι ύμνοι χωρίς το γράμμα «σ»).
Ακροστιχίδες: Πολύπλοκα σχήματα όπου τα αρχικά γράμματα των στίχων σχημάτιζαν προσευχές ή το όνομά του.
Πολύγλωσσα Ποιήματα: Στίχοι που συνδύαζαν ελληνικά, λατινικά και ιταλικά με τρόπο που διατηρούσε το μέτρο.
Δείγματα και Στίχοι του
Από τα πιο χαρακτηριστικά καρκινικά του δίστιχα για την Παναγία είναι τα εξής:
«Νέμε σοι χαρὰν, ἄνασσα, τὰν ἄραχον ἴσε μένει»
(Χάριζέ μου χαρά, Βασίλισσα, που παραμένει αδιατάρακτη).
«Σὺ δὴ ἄνασσα, σῶσον, ἃς ἀνὰ ᾅδης»
(Εσύ Βασίλισσα, σώσε [αυτές τις ψυχές] που ο Άδης αναμένει).
«Μῆτερ, ἄγνε, ἐγγὺς ἐγγενέα τήρησον»
(Μητέρα αγνή, κράτα κοντά σου τους απογόνους).
Στο έργο του «Καθρέπτης Γυναικών», χρησιμοποιεί συχνά την καρκινική γραφή για να τονίσει την πνευματική καθαρότητα, θεωρώντας ότι η τέλεια συμμετρία του στίχου αντανακλά την τελειότητα της θείας δημιουργίας.
Η ζωή του σε τίτλους
Σκοπελίτης: Γεννήθηκε στη Σκόπελο και υπήρξε διπλωμάτης (γραμματέας) των ηγεμόνων της Βλαχίας.
Από τα πλούτη στον μοναχισμό: Μετά από μια περιπετειώδη ζωή και φυλακίσεις, αποσύρθηκε στο Άγιο Όρος (Μονή Ξηροποτάμου), όπου αφιερώθηκε στη συγγραφή.
Πολυγραφότατος: Το έργο του ξεπερνά τις χιλιάδες σελίδες, συνδυάζοντας την προσωπική εξομολόγηση με την εκκλησιαστική υμνογραφία.
Χριστόφορος Κοντολέων (16ος/17ος αιώνας)
Λόγιος από την Κρήτη που έζησε στη Ρώμη. Ήταν από τους πρώτους που μετά την Άλωση αναβίωσαν τη μόδα των καρκινικών στίχων στην εκκλησιαστική ποίηση, επηρεάζοντας άμεσα τη γενιά του Λιγαρίδη.
Ο Χριστόφορος Κοντολέων αποτελεί μία από τις πιο ενδιαφέρουσες μορφές της Κρητικής Αναγέννησης και της ελληνικής διασποράς στην Ιταλία. Αν και το όνομά του δεν είναι τόσο ευρέως γνωστό όσο του Δαπόντε, η συμβολή του στην αναβίωση της καρκινικής ποίησης ήταν καταλυτική, καθώς γεφύρωσε τη βυζαντινή παράδοση με τη λόγια γραμματεία του 16ου και 17ου αιώνα.
Ποιος ήταν ο Χριστόφορος Κοντολέων
Καταγωγή: Γεννήθηκε στην Κρήτη (πιθανότατα στα Χανιά ή στον Χάνδακα) σε μια εποχή που το νησί βρισκόταν υπό ενετική κυριαρχία και ανθούσαν τα γράμματα.
Σπουδές και Δράση: Μετανάστευσε στη Ρώμη, όπου εντάχθηκε στους κύκλους των Ελλήνων λογίων. Εκεί σπούδασε στο Ελληνικό Κολλέγιο του Αγίου Αθανασίου, το οποίο αποτέλεσε φυτώριο για πολλούς καρκινγράφους (όπως αργότερα ο Λιγαρίδης και ο Αλλάτιος).
Ο Ρόλος του: Θεωρείται ο «δάσκαλος» ή ο εμπνευστής της επόμενης γενιάς καρκινγράφων. Επανέφερε τη μόδα των παλινδρόμων όχι ως απλό παιχνίδι, αλλά ως υψηλή θεολογική άσκηση, αποδεικνύοντας ότι η ελληνική γλώσσα μπορούσε να ανταγωνιστεί τη λατινική σε πολυπλοκότητα.
Οι στίχοι του Κοντολέοντος διακρίνονται για την αυστηρή αρχαΐζουσα γλώσσα τους. Πολλά από τα έργα του βρίσκονται στον Κώδικα 1483 της Βατικανής Βιβλιοθήκης.
Ένα από τα πιο διάσημα καρκινικά επιγράμματα που του αποδίδονται (ή που ο ίδιος επεξεργάστηκε και διέδωσε) είναι το εξής:
«Νέον, ἄγνε, σέβας, ἄγε, ἐνθέον»
(Φέρε, αγνή [Θεοτόκε], νέο ένθεο σεβασμό).
Επίσης, χρησιμοποιούσε συχνά παραλλαγές του στίχου:
«Σὺ δὴ ἄνασσα, σῶσον, ἃς ἀνὰ ᾅδης»
(Εσύ Βασίλισσα, σώσε [αυτές] που ο Άδης [περιμένει]) – ένας στίχος που έγινε “πρότυπο” για όλους τους μεταγενέστερους.
Ένα άλλο δείγμα της δεξιοτεχνίας του είναι η προσπάθεια σύνθεσης ολόκληρων στροφών όπου κάθε στίχος είναι καρκινικός, όπως:
«Ἦμαρ ἄγει σε, Θεέ, σιγᾷ ῥῆμα»
(Η ημέρα Σε φέρνει, Θεέ, ο λόγος σωπαίνει).
Ο Κοντολέων «δίδαξε» στους σύγχρονούς του ότι η καρκινική γραφή είναι μια μορφή λεκτικής εικόνας (icon). Όπως μια εικόνα είναι συμμετρική και ιερή, έτσι και ο λόγος πρέπει να είναι συμμετρικός. Αυτή η ιδέα επηρέασε άμεσα
Η Διδασκαλία των Ελληνικών Γραμμάτων
Κρήτες λόγιοι κατέλαβαν κορυφαίες έδρες σε πανεπιστήμια της Ιταλίας (Πάδοβα, Βενετία, Ρώμη), διδάσκοντας τους μεγάλους ανθρωπιστές της Δύσης.
Μάρκος Μουσούρος: Υπήρξε στενός συνεργάτης του Άλδου Μανούτιου στη Βενετία. Επιμελήθηκε τις πρώτες εκδόσεις του Πλάτωνα και του Αριστοφάνη, καθορίζοντας τον τρόπο που η Ευρώπη διάβασε τους κλασικούς.
Φραγκίσκος Πόρτος: Δίδαξε στη Γενεύη και υπήρξε δάσκαλος σημαντικών προτεσταντών λογίων, μεταφέροντας την κριτική σκέψη και τη φιλολογική ακρίβεια.
Η Μετάδοση της “Καρκινικής” και Τεχνικής Ποίησης
Όπως είδαμε με τον Χριστόφορο Κοντολέοντα, οι Κρήτες μετέφεραν στην Ιταλία την αγάπη για τα λογοπαίγνια, τα παλίνδρομα και τους γρίφους. Αυτή η τάση επηρέασε το κίνημα του Μπαρόκ στην Ευρώπη, όπου η δεξιοτεχνία και η πολυπλοκότητα στη μορφή (όπως τα καρκινικά ποιήματα) έγιναν μόδα στις αυλές των ηγεμόνων.
Σχόλιον
O Δημήτρης Συμεωνίδης με αυτό το άρθρο πραγματικά με άφησε έκπληκτο, διότι παρουσιάζει στοιχεία που ανατρέπουν την εντύπωση που είχαμε στο παρελθόν ότι είναι βυζαντινές οι καρκινικές ή παλινδρομικές λέξεις και επιγραφές ενώ αυτές κατάγονται από την αρχαιότητα.
Η παρούσα μελέτη είναι σημαντική διότι παρουσιάζει άγνωστα ή αποσιωπημένα κομμάτια της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και μας κάνει γνώστες κρυφών ή αποκεκριμένων αληθειών, που έχουν χαθεί στο διάβα των αιώνων παγκοσμίως.
Εδώ και πολλά χρόνια ο Δ. Συμεωνίδης συνεχίζει να μας εκπλήσσει από τους Αντίποδες όπου ζει με τις αναλύσεις σπανίων λέξεων, που ούτε καν φανταζόμασταν ότι έχουν ελληνική προέλευση, ένας σπάνιος άνθρωπος που ζει πολύ μακριά από την Μητρόπολη και είναι παράξενο το πώς μπορεί να εκφράζεται και να γράφει με ένα τρόπο απαράμιλλο που αρέσει πολύ.
Είναι κρίμα που παρόλο που στέλνει ανελλιπώς επί σειρά δεκαετιών στην Ελλάδα σε ορισμένους ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών κανείς δεν ενδιαφέρθηκε να προωθήσει το έργο του στους κατάλληλους οργανισμούς ούτως ώστε να μπορέσει να πάρει μία επιχορήγηση για να συνεχίσει αυτή την θαυμάσια προσφορά και δυστυχώς
δεν υπάρχει καμία αναγνώριση μέχρι τώρα στους λογοτεχνικούς χώρους, ούτε έχει αναγνωριστεί το σημαντικότατο έργο του με την βράβευσή του από τους διαφόρους φορείς.
Από την άλλη, γνωρίζουμε πολύ καλά έτσι όπως βαδίζουμε ότι η ελληνική γλώσσα έχει ήδη πάρει την κατιούσα, πρέπει να γίνουνε μεγάλες προσπάθειες ούτως ώστε η νεολαία να αφυπνιστεί και να επανελληνιστεί με τις αλλαγές των σχολικών προγραμμάτων και να λάβουν τη σωστή μόρφωση την στιγμή που σε ξένες χώρες διδάσκονται τα αρχαία ελληνικά από την πέμπτη δημοτικού, όπως στην Αγγλία, ενώ στην Ελλάδα πάνε να καταργήσουν με αυτόν τον τρόπο την αναλυτική και την κριτική σκέψη της νεολαίας με αποτέλεσμα να φτάσουμε στο σημείο να μην μπορούν να κατανοήσουν οι νέοι μας ούτε ένα απλό κείμενο.
Γιάννης Φουρτούνας κοπτολόγος
Καθηγητής Παν/μίου Al Azhar του Καϊρου
Πηγές:
https://lexografimata.gr/2018/02/27/karkinikes-lexeisAC
Power of the Palindrome: Writing, Reading, and Wordplay (Part II)
https://sportime.gr/viral/pies-ine-i-karkinikes-lexis-ke-frasis/
https://mythagogia.blogspot.com/2017/06/blog-post_8.html
https://britannica.com/place/Byzantine-Empire/The-6th-century-from-East-Rome-to-Byzantium
Αθήναιος.Άπαντα14. Δειπνοσοφισταί (620-621)
Ευλογίου Κουρίλα Λαυριώτου: Γρηγόριος ο Αργυροκαστριώτης. Επίμετρον η Ιστορία της Μοσχοπόλεως και ο Πολιτισμός της. Εν Αθήναις, 1935.
Ποίημα Ο Καθρέφτης της Ρώμης του Δημήτρη Συμεωνίδη
Ο Μακεδόνας λόγιος Αμβρόσιος Πάμπερις εξέδωσε το 1802 ένα ολόκληρο βιβλίο αποτελούμενο από καρκινικούς στίχους, αποδεικνύοντας την πολυπλοκότητα που μπορεί να φτάσει αυτή η μορφή γραφής.
Επίσης η Σοφία Σταμπολίτη κυκλοφόρησε το βιβλίο 707 καρκινικές φράσεις
Σχόλιον του Γιάννη Φουρτούνα Καθηγητού Κοπτολογίας του Πανεπιστημίου Al Azhar του Καϊρου
Photo By Römischer Meister um 125 v. Chr. – The Yorck Project (2002) 10.000 Meisterwerke der Malerei (DVD-ROM), distributed by DIRECTMEDIA Publishing GmbH. ISBN: 3936122202., Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=158438, https://en.wikipedia.org/wiki/
