ΕΛΛΗΝΕΣ KAI ΟΧΙ ΡΩΜΑΙΟΙ – Του Κ.Π.Καβάφη

Μετάφραση στα Ελληνικά από τον Μιχάλη Περίδη

Μήτε ἀξιοσύστατη, μήτε ἀναγκαία1. Θὰ ἔπρεπε ν’ ἀποδίδεται εἰς τὰ Κράτη — ἐφ’όσον ὁ ἱστορικὸς ἔχει τὴν δυνατότητα νὰ τὸ κάμη — ἡ ὀνομασία ποῦ παρέχει, ἐντελέστερα,  μιὰν ἰδέα τῆς συνθέσεώς των καὶ τῆς γλώσσας των. Μετὰ τὸν 8° αἰῶνα καὶ ἴσως ἤδη μετὰ τὸν 7° — ό ὅρος «Ρωμαῖος» ἀποβαίνει ἀπατηλός. Ἡ αὐτοκρατορία δὲν ἦταν «Ρωμαϊκὴ» ἐθνικῶς- δὲν ἦταν Ρωμαϊκὴ γλωσσικῶς· δὲν ὠνομάζετο «Ρωμαϊκὴ» ἀπὸ τὰ σύγχρονα Εὐρωπαϊκὰ ἔθνη.

Οἱ Ἕλληνες, εἶναι ἀληθές, αὐτεκαλοῦντο «Ρωμαῖοι» γιὰ ν’ αποφεύγουν τὸ ὄνομα τοῦ «Ἕλληνος» ποῦ εσήμαινε εἰδωλολάτρης. Ἀργότερα, ἀπὸ τοῦ 13ου αιώνος μέχρι καὶ τοῦ 15ου, ὅταν η συνάφεια μεταξὺ «Ἑλληνισμοῦ» καὶ παγανισμοῦ εξησθένησε, το παλαιὸ ὄνομα ἐπανεμφανίζεται σὲ μερικοὺς χρονογράφους καὶ ἀκόμη ὁ Βυζαντινὸς Μονάρχης ἀποκαλεῖται ἐνίοτε «Βασιλεὺς τῶν Ἑλλήνων», ὅπως ὁ σημερινὸς Ἕλλην βασιλεύς.

Ἐξ ἄλλου, ἡ πρόσληψις από  τοὺς Ἕλληνας τοῦ ὀνόματος «Ρωμαῖοι», ἐκ λόγων θρησκευτικών, δὲν εἶναι αἰτία επαρκής γιὰ νὰ χαρακτηρισθοῦν ἑπτά αἰῶνες νοτιο-ανατολικῆς εὐρωπαϊκῆς ἱστορίας μὲ μιὰν ὀνομασία ποῦ προκαλεῖ σύγχυσι, σὲ ὅσους δὲν γνωρίζουν δι’ όλου ἡ γνωρίζουν πολὺ ὀλίγο τὴν μακρὰν αὐτὴ περίοδο.

Ὅσοι τὴν κατέχουν θὰ Θεωρήσουν τὴν ὀνομασία ὡς μὴ επιστημονική. Ὅ ἱστορικός θὰ ἔπρεπε νὰ πασχίζη νὰ χρησιμοποιῇ ὅρους ἐπακριβεῖς καὶ σαφεῖς. Ὅ ὅρος «Ρωμαῖος» μᾶς δίνει τὴν ἰδέα ἑνός λατινοφώνου λαοῦ ποῦ κατοικεῖ τήν Ἰταλία, ἡ κατάγεται ἀπὸ αὐτήν (καὶ πολιτικῶς, μιᾶς ἐπικρατήσεως ἡ ἐξουσίας ἑνὸς τέτοιου λαοῦ ἐπὶ ξένων ἐθνῶν, ὅπως κατὰ τοὺς τελευταίους χρόνους της Δημοκρατίας καὶ τοὺς πρώτους αἰῶνας τῆς Αὐτοκρατορίας).

Ὁ ὅρος «Ἕλλην» μᾶς δίνει τὴν ἰδέα λαοῦ ἑλληνοφώνου ποῦ κατοικεῖ τὸ Νότιο τμῆμα τῆς Βαλκανικῆς Χερσονήσου, τὰς νήσους τῆς ’Ἀνατολικῆς Μεσογείου καὶ τὴν Δυτικὴ Μικρασία ἡ κατάγεται ἀπό τοὺς τόπους αὐτούς. (Τὸ ὄνομα «Ρωμαῖος» μπορεῖ ἐπίσης νὰ ἐπεκταθῇ εἰς ἐκλατινισμένο, καὶ τὸ ὄνομα «Ἕλλην εἰς έξελληνισμένο πληθυσμό  Το ανατολικό τμήμα  τοῦ Κράτους, ποῦ ὑπῆρξε  ἡ Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία, δὲν περιελάμβανε, μετὰ τὸν 7° ἢ 8° αἰῶνα, σχεδὸν κανένα Λατῖνο’ συνέκειτο σχεδὸν ἐξ ὁλοκλήρου ἀπὸ Ἕλληνας.

Ἂν ἐπιθυμοῦμε νὰ γράφωμε ἱστορία προσεκτικὰ — σημειώνοντας τὶς ἀλλαγὲς ποῦ ἐπιφέρει ὁ χρόνος καὶ καθιστῶντας τὲς σαφεῖς στὴν ὁρολογία μας — θὰ ὠφείλαμε νὰ ἀποκαλοῦμε τὸ τμῆμα αὐτό Ἑλληνικὴ Αὐτοκρατορία’ ἡ ἄλλως Βυζαντινή, ποῦ περιέχει τὴν ἴδια σημασία, καὶ ἡ ὁποία εἶναι ἐν χρήσει μεταξὺ τῶν σημερινῶν Ἑλλήνων. Αὐτοὺς θὰ ἔπρεπε ν’ ἀναγνωρίζωμε ὡς ἐπαρκῆ αὐθεντία σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τὸ παρελθόν τους ἐξ αἰτίας τῆς διακριτικῆς ἐκείνης ἱκανότητας τὴν ὁποίαν οἱ φυλὲς ἀντλοῦν ἀπὸ τὴν ἐξοικείωσί τους μὲ τὴν γραμμὴ πλεύσεως τοῦ ἐθνικοῦ των βίου.

Το κείμενο αυτό είναι το πρωτότυπο κείμενο που έγραψε ο Κ. Π. Καβάφης στην Αγγλική Γλώσσα

Neither advisable, nor necessary. States should be given — when the historian has the option — the appelation which best conveys an idea of their composition and their language. After the 8th century — and perhaps even after the 7th — «Ro­man» becomes a misleading term. The empire was not «Roman» ethnically; it was not « Roman» by language; it was not called «Roman» by the contemporary European nations.

The Greeks, it is true, called themselves «Romaioi» in order to avoid the name of «Hellene» which denoted the idolater. Later, from the 13th century and on into the 15th, when the connection between «Hellenism» and paganism grew less pre­sent, the old name reappears in some chronographers, and even the Byzantine Monarch is occasionally called by them — like the actual Greek king — «Basileus Hellenon».

Besides, the assumption, from religious motives, of the name of «Romaioi» by the Greeks is not a sufficient reason to label seven centuries of South Eastern European history with a designation which is confusing to those who are unacquain­ted or but little acquainted with that long period, and which will be found unscien­tific by those who are conversant with it. The historian should endeavour to use accurate and clear terms. «Roman» con­veys to us the idea of a Latin-speaking people, dwelling in or originating from Italy (and, politically, the predominance or rule of such a people, as in the last ages of the Republic and the first centuries of the Empire, over foreign nations). «Greek» conveys to us the idea of a Greek-speaking people dwelling in or ori­ginating from the Southern part of the Balkan Peninsula, the islands of the Eastern Mediterranean, and Western Asia Minor. (The name Romfgan can also be ex­tended to a latinised, and the name Greek to a hellenised population). The eastern section of what had been the Roman Em­pire contained, after the 7th or 8th centu­ry, almost none of the former element; it consisted almost entirely of the latter. If we wish to write history carefully — noticing the changes effected by time, and making them evident in our terms — we should call that section the Greek Empire; or then the Byzantine, which connotes the same meaning, and which is a designation in use among the Greeks of to-day, who should be accounted fair authorities on their past by reason of that discriminating capacity which races derive from familiarity with the trend of their national life.

C.P.G.

Περίδης, Μιχάλης (1894-1968)

Βιογραφικό σημείωμα

Ο Μιχάλης Περίδης, γιος του Ιωάννη και της Αγγελικής, γεννήθηκε στον Άη Στράτη το 1894. Σε πολύ μικρή ηλικία ήρθε στην Αλεξάνδρεια, όπου φοίτησε στην Τοσιτσαία Δημοτική Σχολή και στη συνέχεια στο εμπορικό τμήμα του Αβερωφείου Γυμνασίου. Το 1918 πήρε πτυχίο νομικής από το Πανεπιστήμιο της Γενεύης. Επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια συνεχίζοντας παράλληλα τις σπουδές του στην Γενεύη ως διδακτορικός φοιτητής. Στην Αλεξάνδρεια εργάστηκε ως δικηγόρος.
Το 1924 παντρεύτηκε τη ζωγράφο Εριέττα Καμπουράκη και το 1952 μετακόμισαν στην Αθήνα. Εκεί, ο Μιχάλης Περίδης έμεινε μέχρι τον θάνατό του, στις 20 Φεβρουαρίου 1968.
Η ενασχόλησή του με τα γράμματα άρχισε το 1914, όταν γνώρισε τους συνεργάτες του αλεξανδρινού περιοδικού Γράμματα. Το 1915 αρθρογραφούσε στην αλεξανδρινή εφημερίδα Τα νέα του Γιάννη Κασιμάτη με το ψευδώνυμο «Ένας» και παράλληλα ξεκίνησε τη συνεργασία του με το περιοδικό Γράμματα. Στην πορεία ο Μιχάλης Περίδης υπήρξε δυναμικό μέλος στην έκδοση του περιοδικού. Το 1920 έγινε αρχισυντάκτης στα Γράμματα μέχρι και το τέλος της έκδοσής τους, το 1921. Η ενασχόλησή του με το περιοδικό υπήρξε η αφορμή να γνωρίσει τον Κ.Π. Καβάφη, να γινεί φίλος με τον Γιάννη Κεφαλληνό και να συνεργαστεί με μια σειρά από σημαντικά πρόσωπα της εποχής. Ο Μιχάλης Περίδης υπήρξε ένας από τους πρώτους μελετητές του αρχείου Καβάφη και το βιβλίο του Ο βίος και το έργο του Κωνσταντίνου Καβάφη μία από τις πρώτες μελέτες που άντλησαν τεκμήρια από αυτό.
Έργα:
Πεζά: Αγωνίες (1916), Οι Γαλανοί στην Αλεξάνδρεια (1953).
Μελέτες: Costis Palamas: un aperçu de la vie et de l’œuvre du poéte (1938), Ο βίος και το έργο του Κωνσταντίνου Καβάφη (1948), Κ.Π. Καβάφης, Ανέκδοτα πεζά κείμενα. Εισαγωγή και μετάφραση Μιχάλης Περίδης (1963), Η ελληνική γλώσσα και η σημερινή μορφή της (1965).

[Πηγές σύνταξης βιογραφικού: 1. Μαρία Ρώτα, Το περιοδικό Γράμματα της Αλεξάνδρειας (1911-1919), Αθήνα 1994, διδακτορική διατριβή, ΕΚΠΑ. 2. Μιχάλης Περίδης, Οι Γαλανοί στην Αλεξάνδρεια, Αγωνίες, φιλολογική επιμέλεια Ευριπίδης Γαραντούδης – Μαρία Ρώτα, Αθήνα, Gutenberg, 2018. 3. Υλικό του αρχείου].

Πηγές:

Κ.Π.Καβάφης

Ανέκδοτα Πεζά Κείμενα:Παρουσιασμένα και σχολιασμένα από τον Μιχ. Περίδη .Εκδόσεις Φέξη,Αθήνα, 1963

Αρχείο Α.Ε. 310 – Περίδης, Μιχάλης

Photo Από Unknown photographer (signed: Pacino) – C.P. Cavafy Archives – Onassis Foundation, Κοινό Κτήμα, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11369226, https://el.wikipedia.org/wiki/