H σύγχρονη επιστήμη βλέπει τα πράγματα διαφορετικά από ό,τι ο “Πατέρας της Ιστορίας”.
Η άποψη του θεωρείται σήμερα ιστορικά ανακριβής, αλλά και γιατί την υποστήριξε.
Τι υποστήριξε ο Ηρόδοτος
Στο δεύτερο βιβλίο του «Ευτέρπη» (2.43.1-2.65.1), ο Ηρόδοτος ισχυρίζεται ότι: Τα ονόματα σχεδόν όλων των θεών ήρθαν στην Ελλάδα από την Αίγυπτο. Οι Έλληνες υιοθέτησαν αιγυπτιακές λατρευτικές συνήθειες και τελετές.
Οι Πελασγοί (οι αρχαιότεροι κάτοικοι της Ελλάδας) έδωσαν ονόματα στους θεούς αφού συμβουλεύτηκαν το μαντείο της Δωδώνης, το οποίο είχε “ρίζες” στην Αίγυπτο.
Μυκηναϊκές Γραφές: Οι πινακίδες της Γραμμικής Β’ (περ. 1400-1200 π.Χ.) δείχνουν ότι ονόματα όπως Δίας, Ήρα, Ποσειδώνας και Διόνυσος υπήρχαν ήδη στην Ελλάδα πολύ πριν ο ελληνικός πολιτισμός έρθει σε στενή επαφή με τον αιγυπτιακό κατά την ύστερη αρχαιότητα.
Παρερμηνεία (Interpretatio Graeca): Ο Ηρόδοτος έκανε αυτό που ονομάζουμε “ελληνική ερμηνεία”. Όταν έβλεπε έναν αιγυπτιακό θεό με παρόμοια ιδιότητα (π.χ. τον Άμμωνα που ήταν βασιλιάς των θεών), τον ταύτιζε αυτόματα με τον Δία.
Δεν το έκανε απαραίτητα για να πει ψέματα, αλλά για συγκεκριμένους λόγους:
Θαυμασμός για την Αίγυπτο: Για τους Έλληνες της εποχής του, η Αίγυπτος ήταν ένας πανάρχαιος και σοφός πολιτισμός. Το να “κατάγονται” οι θεοί από εκεί έδινε μια αίσθηση κύρους και αρχαιότητας.
Περιορισμένες Πηγές: Ο Ηρόδοτος βασιζόταν σε όσα του έλεγαν οι Αιγύπτιοι ιερείς, οι οποίοι φυσικά ήθελαν να παρουσιάσουν τον δικό τους πολιτισμό ως την πηγή των πάντων.
Ο Πλούταρχος, αιώνες αργότερα, εξαπέλυσε μια δριμύτατη επίθεση κατά του Ηροδότου στο έργο του Περί της Ηροδότου Κακοηθείας, κατηγορώντας τον ακριβώς για αυτό που επισημάνατε: ότι διαστρέβλωσε την ιστορία για να υποτιμήσει τους Έλληνες. Ο Πλούταρχος σε αυτό το βιβλίο έχει 23 κατηγορίες εναντίον του Ηροδότου για κακοήθεια.
Θα πάρω μόνο μία που μιλά για τους Ολύμπιους θεούς
Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Ηρόδοτος δεν ήταν απλώς “λάθος”, αλλά σκόπιμα κακόβουλος για τους εξής λόγους:
Φιλοβάρβαρος: Τον κατηγορεί ότι προτιμά να αποδίδει τα πάντα στους Αιγυπτίους ή τους Φοίνικες, υποτιμώντας την αυτόχθονη ελληνική δημιουργία και πνευματικότητα.
Πλούταρχος: Περί της Ηροδότου Κακοηθείας(857 c) κατηγόρια Τέταρτη
Απόδοση:Αντώνιος Σ.Πεπούδης
- 0 Ηρόδοτος είναι φιλοβάρβαρος, καθώς στα θρησκευτικά ζητήματα τάσσεται με το μέρος των Αιγυπτίων (κεφ. 13).
(0 Ηρόδοτος αναφέρει) πως οι Έλληνες έμαθαν από τους Αιγυπτίους τις πομπές και τις πανηγύρεις και τη λατρεία των δώδεκα θεών. Και πως το όνομα του Διονύσου το έμαθε από τους Αιγυπτίους ο Μελάμπους, ο οποίος το δίδαξε στους άλλους Έλληνες.
Επίσης, πως τα μυστήρια και τις τελετές της Δήμητρος τα μετέφεραν από την Αίγυπτο οι θυγατέρες του Δαναού. Και λέει ότι οι Αιγύπτιοι χτυπούν τα στήθη τους και πενθούν, αλλά δεν θέλει να αναφέρει προς τιμήν ποιού θεού το κάνουν αυτό, γιατί προσέχει τα λόγια του στα ιερά ζητήματα. Για τον Ηρακλή, όμως, και τον Διόνυσο, τους οποίους τιμούν οι Αιγύπτιοι, τους παρουσιάζει να τιμώνται ως αρχαίοι θεοί, ενώ οι Έλληνες τους τιμούν ως ανθρώπους που γέρασαν, χωρίς να δείχνει πουθενά την ίδια ευσέβεια. Παρ’ όλα αυτά, λέει πως ο Αιγύπτιος Ηρακλής ανήκει στους δεύτερους θεούς και ο Διόνυσος στους τρίτους, υπό την έννοια πως κάποτε γεννήθηκαν και πως δεν είναι αιώνιοι. Αλλά, όμως, ενώ αποφαίνεται πως οι Αιγύπτιοι Ηρακλής και Διόνυσος είναι θεοί, θεωρεί πως για τους Έλληνες Ηρακλή και Διόνυσο πρέπει να προσφέρουμε προσφορές σαν να πρόκειται για θνητούς και ήρωες, και όχι να προσφέρουμε θυσίες σαν να πρόκειται για θεούς. Τα ίδια έχει πει και για τον Πάνα, ανατρέποντας, με τους ψευδείς κομπασμούς και τις διηγήσεις μύθων των Αιγυπτίων, τα πιο σεβαστά και τα πιο αγνά στοιχεία της ελληνικής θρησκείας
Πλούταρχος: Περί της Ηροδότου Κακοηθείας(857 c) κατηγόρια Τέταρτη
Αρχαίον Κείμενον
῾Ο δὲ συγγραφεὺς ἐπιμένων Πέρσας μέν φησι
παισὶ μίσγεσθαι παρ’ ῾Ελλήνων μαθόντας. καίτοι
πῶς ῞Ελλησι Πέρσαι διδασκάλια ταύτης ὀφείλουσι
τῆς ἀκολασίας, παρ’ οἷς ὀλίγου δεῖν ὑπὸ πάντων
ὁμολογεῖται παῖδας ἐκτετμῆσθαι, πρὶν ῾Ελληνικὴν
ἰδεῖν θάλασσαν; ῞Ελληνας δὲ μαθεῖν παρ’ Αἰγυ-
πτίων πομπὰς καὶ πανηγύρεις, καὶ τὸ τοὺς δώδεκα
θεοὺς σέβεσθαι· Διονύσου δὲ καὶ τοὔνομα παρ’
Αἰγυπτίων Μελάμποδα μαθεῖν καὶ διδάξαι τοὺς
ἄλλους ῞Ελληνας· μυστήρια δὲ καὶ τὰς περὶ Δή-
μητρα τελετὰς ὑπὸ τῶν Δαναοῦ θυγατέρων ἐξ
Αἰγύπτου κομισθῆναι. καὶ τύπτεσθαι μὲν Αἰγυ-
πτίους φησὶ καὶ πενθεῖν, ὃν δὲ θεὸν οὐ βούλεσθαι
αὐτὸς ὀνομάζειν, ἀλλ’ εὐστόμως κεῖσθαι περὶ τῶν
θείων. ῾Ηρακλέα δὲ καὶ Διόνυσον οὓς μὲν Αἰγύ-
πτιοι σέβονται, παλαιοὺς ἀποφαίνων ὄντας θεούς,
οὓς ῞Ελληνες δέ, ἀνθρώπους καταγεγηρακότας,
οὐδαμοῦ ταύτην προύθετο τὴν εὐλάβειαν. καίτοι
καὶ τὸν Αἰγύπτιον ῾Ηρακλέα τῶν δευτέρων θεῶν
γενέσθαι λέγει καὶ τὸν Διόνυσον τῶν τρίτων, ὡς
ἀρχὴν ἐσχηκότας γενέσεως καὶ οὐκ ὄντας ἀιδίους·
ἀλλ’ ὅμως ἐκείνους μὲν ἀποφαίνει θεούς, τούτοις δ’
ὡς φθιτοῖς καὶ ἥρωσιν ἐναγίζειν οἴεται δεῖν ἀλλὰ
μὴ θύειν ὡς θεοῖς. ταὐτὰ καὶ περὶ Πανὸς εἴρηκε,
ταῖς Αἰγυπτίων ἀλαζονείαις καὶ μυθολογίαις τὰ
σεμνότατα καὶ ἁγνότατα τῶν ῾Ελληνικῶν ἱερῶν
ἀνατρέπων.
Καὶ οὐ τοῦτο δεινόν· ἀλλ’ ἀναγαγὼν εἰς
Περσέα τὸ ῾Ηρακλέους γένος Περσέα μὲν ᾿Ασσύ-
ριον γεγονέναι λέγει κατὰ τὸν Περσῶν λόγον· “οἱ
δὲ Δωριέων,” φησίν, “ἡγεμόνες φαίνοιντ’ ἂν Αἰ-
γύπτιοι ἰθαγενέες ἐόντες
Ανάλυση από τον Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Προσβολή των Θεών: Ο Πλούταρχος εξοργίζεται με την ιδέα ότι οι ελληνικές λατρείες είναι “δάνεια” από την Αίγυπτο, θεωρώντας το ασέβεια προς την ιερότητα των ελληνικών παραδόσεων.
Μεροληψία: Υποστηρίζει ότι ο Ηρόδοτος “νοθεύει” τα κατορθώματα των Ελλήνων στους Περσικούς Πολέμους, προβάλλοντας αποτυχίες ή σκιές στους πρωταγωνιστές για να τους μειώσει.
Σήμερα, οι ιστορικοί στο National Geographic και σε ακαδημαϊκές αναλύσεις του Britannica θεωρούν ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση: ο Ηρόδοτος ήταν ένας “συλλέκτης ιστοριών” που συχνά παρασυρόταν από τον εξωτισμό, ενώ
ο Πλούταρχος ήταν ένας πατριώτης που ήθελε να προστατεύσει τη φήμη των προγόνων του.
Η “Ελληνικότητα” των Θεών
Οι σύγχρονες ανασκαφές και η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β (η παλαιότερη μορφή ελληνικής γραφής) απέδειξαν ότι ο Πλούταρχος είχε δίκιο να θεωρεί τους θεούς “δικούς μας”:
Αυτόχθονη Παρουσία: Σε πινακίδες της Κνωσού και της Πύλου (13ος αι. π.Χ.) βρέθηκαν τα ονόματα
(Διώνη/Δίας), (Ποσειδώνας) και (Ιφιμέδεια). Αυτό αποδεικνύει ότι οι θεοί υπήρχαν στην Ελλάδα χίλια χρόνια πριν τον Ηρόδοτο, πολύ πριν οι Έλληνες αρχίσουν τα μεγάλα ταξίδια στην Αίγυπτο.
Γλωσσολογική Ρίζα: Η ετυμολογία των ονομάτων είναι στην πλειονότητά της ελληνική Ο ισχυρισμός του Ηροδότου ότι “τα ονόματα ήρθαν από την Αίγυπτο” καταρρίπτεται πλήρως, καθώς δεν υπάρχει καμία γλωσσολογική συγγένεια ανάμεσα στο “Ζεύς” και το “Άμμων” ή στο “Αθηνά” και το “Νηίθ”.
Η σύγχρονη γενετική (Paleogenetics) έχει φέρει επανάσταση στην κατανόηση της ιστορίας, καθώς πλέον δεν βασιζόμαστε μόνο σε γραπτά κείμενα (όπως του Ηροδότου) ή σε ερείπια, αλλά στο ίδιο το DNA των ανθρώπων που έζησαν τότε.
Τα αποτελέσματα των ερευνών (με κορυφαία τη μελέτη του Ινστιτούτου Max Planck και του καθηγητή Ιωσήφ Λαζαρίδη του Harvard) δίνουν μια ξεκάθαρη απάντηση στη διαμάχη Ηροδότου – Πλουτάρχου.
- Η Γενετική Συνέχεια (Δικαίωση Πλουτάρχου)
Οι μελέτες σε σκελετούς της Μινωικής και Μυκηναϊκής περιόδου έδειξαν ότι:
Οι Μυκηναίοι και οι Μινωίτες είχαν πολύ μεγάλη γενετική συγγένεια μεταξύ τους.
Το DNA τους προερχόταν κυρίως από τους τοπικούς νεολιθικούς γεωργούς του Αιγαίου και σε ένα ποσοστό από πληθυσμούς του Καυκάσου και της Ανατολίας.
Το σημαντικότερο: Δεν βρέθηκε καμία σημαντική γενετική επιρροή από την Αίγυπτο ή την Υποσαχάρια Αφρική στους σκελετούς της Εποχής του Χαλκού.
Αυτό σημαίνει ότι ο πληθυσμός που δημιούργησε τον ελληνικό πολιτισμό και λάτρευε τους Ολύμπιους Θεούς ήταν γηγενής στην περιοχή του Αιγαίου και δεν “ήρθε” από την Αίγυπτο, όπως άφηναν να εννοηθεί οι θεωρίες που βασίζονταν στον Ηρόδοτο.
Αν το DNA δείχνει ότι οι άνθρωποι δεν ήρθαν από την Αίγυπτο, γιατί ο Ηρόδοτος είδε τόσες ομοιότητες; Η απάντηση είναι η πολιτισμική διάχυση:
Οι Έλληνες ήταν έμποροι και ναυτικοί. Ταξίδευαν στην Αίγυπτο, θαύμαζαν τα μεγαλεία της και υιοθετούσαν ιδέες, όχι γονίδια.
Είναι το ίδιο φαινόμενο που βλέπουμε σήμερα: Μπορεί κάποιος να φοράει αμερικανικά ρούχα, να ακούει αγγλική μουσική και να χρησιμοποιεί ιαπωνική τεχνολογία, αλλά το DNA του παραμένει το ίδιο.
Το “Λάθος” των Αιγυπτίων Ιερέων
Ο Ηρόδοτος βασίστηκε σε όσα του είπαν οι Αιγύπτιοι ιερείς. Η σύγχρονη επιστήμη εξηγεί ότι εκείνη την εποχή η Αίγυπτος βρισκόταν σε παρακμή και προσπαθούσε να διατηρήσει το γόητρό της πείθοντας τους ξένους (τους Έλληνες) ότι όλα ξεκίνησαν από αυτούς. Ο Ηρόδοτος, ως “δημοσιογράφος” της εποχής, κατέγραψε αυτές τις ιστορίες χωρίς να έχει τη δυνατότητα να τις διασταυρώσει γενετικά.
Το βιβλίο του Martin Bernal, «Μαύρη Αθηνά» (Black Athena), που κυκλοφόρησε το 1987, λειτούργησε ως μια σύγχρονη «βόμβα» που αναζωπύρωσε τη διαμάχη Ηροδότου – Πλουτάρχου, μεταφέροντάς την στο πεδίο της πολιτικής και της ιδεολογίας.
Ο Bernal υποστήριξε ότι το «Αρχαίο Μοντέλο» (αυτό που λέει ο Ηρόδοτος, ότι οι Έλληνες δανείστηκαν τα πάντα από την Αίγυπτο) ήταν η αλήθεια, και ότι το «Αρειανό Μοντέλο» (η άποψη για την αυτόνομη ινδοευρωπαϊκή καταγωγή) επιβλήθηκε από ρατσιστές Ευρωπαίους επιστήμονες του 18ου και 19ου αιώνα.
Γιατί το βιβλίο προκάλεσε θύελλα:
Η Θέση του Bernal: Ισχυρίστηκε ότι γύρω στο 2100-1100 π.Χ., Αιγύπτιοι και Φοίνικες αποίκισαν την Ελλάδα, φέρνοντας μαζί τους τη θρησκεία, τη γλώσσα και την τεχνολογία. Χρησιμοποίησε τον Ηρόδοτο ως κύρια πηγή του, θεωρώντας τον πιο αξιόπιστο από τους σύγχρονους ιστορικούς.
Η Αντίδραση των Επιστημόνων: Η συντριπτική πλειονότητα των αρχαιολόγων και γλωσσολόγων απέρριψε τις θέσεις του. Στὸ βιβλίο «Black Athena Revisited», κορυφαίοι ακαδημαϊκοί απέδειξαν ότι:
Δεν υπάρχει κανένα αρχαιολογικό εύρημα (κτίρια, επιγραφές, όπλα) που να δείχνει αιγυπτιακή αποίκηση ή κατοχή της Ελλάδας.
Η Ελληνική γλώσσα δεν είναι αφροασιατική. Οι δανεισμένες λέξεις από την Αίγυπτο είναι ελάχιστες και αφορούν κυρίως εμπορικά προϊόντα (π.χ. ελέφας, πάπυρος).
Ο λόγος που η θεωρία του Ηροδότου (και του Bernal) παραμένει δημοφιλής σε ορισμένους κύκλους είναι:
Πολιτική Σκοπιμότητα: Χρησιμοποιείται για να ενισχύσει το κίνημα του Αφροκεντρισμού.
Η Αίγλη της Αιγύπτου: Η Αίγυπτος ήταν για χιλιάδες χρόνια το «Internet» του αρχαίου κόσμου – όλοι ήθελαν να συνδεθούν μαζί της για να φαίνονται πιο σοφοί.
Οι αρχαίες ελληνικές πόλεις στην Αίγυπτο δεν ήταν απλώς εμπορικοί σταθμοί, αλλά πύλες πολιτισμικής ανταλλαγής που επηρέασαν βαθιά τον αιγυπτιακό κόσμο, ειδικά κατά την Ελληνιστική περίοδο.
Οι κυριότερες πόλεις και η επιρροή τους ήταν:
Ναύκρατις (Η Πρώτη Πύλη)
Ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα π.Χ. στο Δέλτα του Νείλου και ήταν η πρώτη επίσημη ελληνική αποικία.
Οικονομική Επιρροή: Λειτούργησε ως το αποκλειστικό εμπορικό κέντρο (εμπόριο) μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου, εξάγοντας αιγυπτιακό σιτάρι, πάπυρο και λινάρι, ενώ εισήγαγε κρασί και λάδι.
Πολιτισμική Ώσμωση: Εκεί ξεκίνησε η ανάμειξη των δύο λαών, με τους Έλληνες να υιοθετούν αιγυπτιακά μοτίβα στην κεραμική τους και τους Αιγύπτιους να έρχονται σε επαφή με το ελληνικό αλφάβητο.
Αλεξάνδρεια (Η Πρωτεύουσα του Κόσμου)
Ιδρύθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο το 331 π.Χ. και έγινε η λαμπρή πρωτεύουσα των Πτολεμαίων.
Θρησκευτικός Συγκρητισμός: Οι Πτολεμαίοι δημιούργησαν τον θεό Σέραπι, μια σύνθεση του αιγυπτιακού Όσιρι-Άπι και ελληνικών θεοτήτων (όπως ο Άδης και ο Δίας), για να ενώσουν θρησκευτικά τους δύο λαούς.
Επιστήμη και Γράμματα: Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας και το Μουσείο έγιναν κέντρα όπου η αιγυπτιακή παράδοση (αστρονομία, ιατρική) συναντήθηκε με την ελληνική φιλοσοφική μέθοδο, οδηγώντας σε τεράστιες επιστημονικές προόδους.
Τέχνη: Η ύστερη αιγυπτιακή τέχνη επηρεάστηκε από τον ελληνικό ρεαλισμό, με τα αγάλματα να αποκτούν πιο φυσικά χαρακτηριστικά και κίνηση.
Πτολεμαΐδα και άλλες πόλεις
Διοίκηση: Οι Έλληνες εισήγαγαν νέα συστήματα διακυβέρνησης και στρατιωτικής οργάνωσης, ενώ η ελληνική γλώσσα έγινε η γλώσσα της διοίκησης.
Γλώσσα: Η σημαντικότερη ίσως επιρροή ήταν η δημιουργία της Κοπτικής γραφής, η οποία χρησιμοποιεί το ελληνικό αλφάβητο συμπληρωμένο με αιγυπτιακά σύμβολα για την απόδοση της ύστερης αιγυπτιακής γλώσσας
Επίλογος
Ο Ηρόδοτος δεν έβγαλε τις θεωρίες του από το μυαλό του· έβλεπε μια πολιτισμική ώσμωση που ήταν τόσο έντονη, ώστε την εξέλαβε ως «καταγωγή».
Οι πραγματικοί δεσμοί που «θόλωσαν» το τοπίο ήταν:
Ιατρική: Οι Αιγύπτιοι ως οι πρώτοι «Ειδικοί»
Στην αρχαιότητα, η Αίγυπτος θεωρούνταν η πατρίδα των καλύτερων γιατρών. Ο Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρει ότι στην Αίγυπτο κάθε άνθρωπος είναι γιατρός.
Η επιρροή: Πολλές ιατρικές συνταγές και βότανα που καταγράφηκαν αργότερα στον Ιπποκρατικό Κώδικα είχαν τις ρίζες τους σε αιγυπτιακούς παπύρους (όπως ο Πάπυρος Ebers).
The Ebers Papyrus
Το «μπέρδεμα»: Βλέποντας κοινές θεραπευτικές μεθόδους, ο Ηρόδοτος υπέθεσε ότι και η πνευματική βάση της ιατρικής (που συνδεόταν με τους θεούς, π.χ. Απόλλων – Ώρος) ήταν κοινή.
Εμπόριο και η «Πύλη» της Ναυκράτιδος
Η Ναύκρατις ήταν μια ελληνική πόλη-λιμάνι στο Δέλτα του Νείλου. Εκεί οι Έλληνες είδαν για πρώτη φορά τη μνημειακή αρχιτεκτονική.
Η επιρροή: Οι Έλληνες έμαθαν από τους Αιγύπτιους πώς να δουλεύουν τη σκληρή πέτρα και το μάρμαρο σε μεγάλη κλίμακα. Οι πρώτοι ελληνικοί ναοί με κίονες είναι ουσιαστικά μια «μετάφραση» των αιγυπτιακών ναών.
Το «μπέρδεμα»: Ο Ηρόδοτος είδε τους Έλληνες να χτίζουν ναούς που έμοιαζαν με τους αιγυπτιακούς και υπέθεσε ότι και οι θεοί μέσα στους ναούς έπρεπε να είναι οι ίδιοι.
Θρησκευτικός Συγκρητισμός
Οι Έλληνες είχαν την τάση να κάνουν Interpretatio Graeca (Ελληνική Ερμηνεία):
Είδαν τον Όσιρι (που πεθαίνει και ανασταίνεται) και τον ταύτισαν με τον Διόνυσο.
Είδαν τη Νηίθ (θεά της ύφανσης και του πολέμου) και την ονόμασαν Αθηνά.
Το «μπέρδεμα»: Ο Ηρόδοτος πίστεψε ότι αφού οι ιδιότητες ταιριάζουν, οι Έλληνες απλώς άλλαξαν τα ονόματα.
Μαθηματικά και Αστρονομία
Ο Θαλής και ο Πυθαγόρας λέγεται ότι σπούδασαν στην Αίγυπτο. Οι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούσαν τη γεωμετρία για να ξαναμετρούν τα χωράφια μετά τις πλημμύρες του Νείλου.
Η επιρροή: Οι Έλληνες πήραν τις πρακτικές γνώσεις των Αιγυπτίων και τις μετέτρεψαν σε αφηρημένη επιστήμη.
Βιβλιογραφία:
Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Βιβλίο Β’ (Ευτέρπη
Πλούταρχος: Περί της Ηροδότου Κακοηθείας, Εκδόσεις Ζήτρος.
Lazaridis, I., et al. (2017): “Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans”, περιοδικό Nature
Lazaridis, I., et al. (2022): “The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe”, περιοδικό Science.
Martin Bernal : Black Athena: The Afroasiatic Roots of Classical Civilization (Volumes I-III):
Mary Lefkowitz & Guy MacLean Rogers (επιμ.), Black Athena Revisited (University of North Carolina Press):
Mary Lefkowitz, Not Out of Africa: How Afrocentrism Became an Excuse to Teach Myth as History
Alexandra Villing, et al. (2006): Naukratis: Greek Diversity in Egypt, British Museum Research Publication.
Günther Hölbl: A History of the Ptolemaic Empire (Routledge)
photo GDJ, https://pixabay.com
