Για να γίνει ευχερέστερα κατανοητό το άρθρο θα πρέπει να γίνει μία παρομοίωση μεταξύ της Γης και μιας όασης στη μέση μιας αχανούς ερήμου, στην οποία απουσιάζει κάθε μορφή ζωής και κάθε δευτερόλεπτο σε αυτήν ισοδυναμεί με θάνατο όχι μόνο για τα ανθρώπινα όντα, αλλά και για κάθε άλλο γνωστό ζωντανό οργανισμό. Στην όαση αυτή ζούσαν αρχικά λίγοι άνθρωποι και υπήρχε αφθονία οργανικών και ανόργανων πόρων. Όσο όμως αυξάνονταν οι άνθρωποι στην όαση, τόσο αυξάνονταν και οι ανάγκες τους. Σύντομα οι πόροι άρχισαν να πιέζονται.
Οι άνθρωποι ήρθαν πιο κοντά ο ένας στον άλλον, ανταγωνίζονταν για το νερό, την τροφή, τις πρώτες ύλες και τον χώρο. Οι άνθρωποι άρχισαν να ομαδοποιούνται σε φατρίες και χρησιμοποιούσαν την τεκνογονία ως μέσο αύξησης του πληθυσμού τους, προκειμένου να διαθέτουν την απαραίτητη αριθμητική υπεροχή για να επιβάλλονται επί των γειτόνων τους ή να υπερασπίζονται τον χώρο τους. Όμως η αύξηση του πληθυσμού οδήγησε σε μεγαλύτερη πίεση στα φυτά και τα ζώα που διέθετε η όαση, τα οποία σταδιακά λιγόστεψαν, ενώ άλλα εξαφανίστηκαν. Η κοινωνική συνοχή δοκιμάστηκε και σταδιακά αυξήθηκαν η γκρίνια, οι εντάσεις και η εγκληματικότητα.
Αυτή η εικόνα αποτελεί μια μεταφορά για τον πλανήτη μας σήμερα, ενώ η οργανωμένη εγκληματικότητα μεταξύ μεγάλων ομάδων ανθρώπων ονομάζεται Πόλεμος. Ένα μοναδικό, εύθραυστο “σπίτι” σε ένα αχανές και αφιλόξενο διάστημα, με πεπερασμένη έκταση και πόρους που δεν είναι ανεξάντλητοι.
Τα περιβαλλοντικά όρια δεν είναι αμετάβλητα και τα οικοσυστήματα μπορούν να καταρρεύσουν όταν πιεστούν πέραν ενός ορίου. Στα παραπάνω να προστεθεί ότι δεν είναι όλος ο πλανήτης κατάλληλος για κατοίκηση, καθόσον μεγάλα τμήματα της χερσαίας μάζας είναι εχθρικά ή τελείως ακατάλληλα για ανθρώπινη διαβίωση σε μεγάλη κλίμακα ή αξιοποίηση, όπως πχ η Σαχάρα, το εσωτερικό της Αυστραλίας, η Ανταρκτική, κλπ.
Κρίσιμα φυσικά αποθέματα και κλιματική κρίση
Η λειτουργία της σύγχρονης οικονομίας εξαρτάται από φυσικούς πόρους, με το πετρέλαιο και τα παράγωγά του να αποτελούν τη βάση του σύγχρονου πολιτισμού. Τα αποδεδειγμένα παγκόσμια αποθέματα πετρελαίου είναι περίπου 1.765.151.568.000 βαρέλια, με ετήσια κατανάλωση ~37,4 δισ. βαρελιών (2024). Αυτό μεταφράζεται σε περίπου 47 χρόνια παραγωγής με βάση τα τρέχοντα επίπεδα κατανάλωσης.
Επιπρόσθετα, αυξάνεται ραγδαία η ζήτηση για κρίσιμα ορυκτά όπως λίθιο, κοβάλτιο και σπάνιες γαίες, λόγω ηλεκτροκίνησης και εφαρμογών – συσκευών υψηλής τεχνολογίας. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΙΕΑ) προβλέπει αύξηση ~60% στη ζήτηση για τέτοια υλικά τις επόμενες δεκαετίες. Αυτό δημιουργεί δύο μεγάλες προκλήσεις. Πρώτον τα αποθέματα δεν είναι απεριόριστα και δεύτερον ότι η ζήτηση αυξάνεται με ταχύτερους ρυθμούς λόγω τεχνολογικών απαιτήσεων (π.χ. ηλεκτρικά οχήματα, κατασκευή επεξεργαστών ΤΝ, κλπ).
Η αύξηση του πληθυσμού και των τεχνολογικών απαιτήσεων συνεπάγεται ότι η χρήση φυσικών πόρων, η παραγωγή ενέργειας και οι επιπτώσεις στο κλίμα και το περιβάλλον διαπλέκονται και γίνονται κεντρικά ζητήματα. Η χρήση ενεργειακών πόρων όπως το πετρέλαιο επηρεάζει άμεσα το φαινόμενο του θερμοκηπίου και τον ρυθμό της κλιματικής αλλαγής, εάν δεχθούμε ότι αυτή είναι ανθρωπογενής. Η ανάγκη για “καθαρή ενέργεια” αυξάνει την εξάρτηση από κρίσιμα μέταλλα και σπάνιες γαίες που έχουν βαρύνουσα γεωπολιτική σημασία, ενώ η επεξεργασία τους έχει μεγάλο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Είναι σαφές ότι ακόμη και αν τα οικοσυστήματα μπορούν να αντέξουν βραχυπρόθεσμες πιέσεις, μια μακρά περίοδος αυξημένων αναγκών μπορεί να οδηγήσει σε μη αναστρέψιμες αλλαγές.
Οι τάσεις του πληθυσμού
Σύμφωνα με τον Γιώργο Μαργαρίτη, ο ανθρώπινος πολιτισμός έζησε στο συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του σε έναν αραιοκατοικημένο, σχεδόν ερημικό – ως προς τους ανθρώπους – πλανήτη. Στο άρθρο του επισημαίνεται ότι ο ανθρώπινος πληθυσμός αυξήθηκε ραγδαία τον τελευταίο αιώνα. Από περίπου 200 εκατομμύρια το 200 μ.Χ., έφτασε στα 7 δισεκατομμύρια το 2010 και σήμερα υπερβαίνει τα 8,2 δισεκατομμύρια ανθρώπους με μέση πυκνότητα πάνω από 55 ανθρώπους ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Οι πιο πρόσφατες εκτιμήσεις του ΟΗΕ δείχνουν ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός αναμένεται να συνεχίσει να αυξάνεται για αρκετές δεκαετίες ακόμη.
Ωστόσο, η αύξηση αυτή είναι πολύ πιο αργή από ό, τι παλιότερα και δείχνει τάσεις σταθεροποίησης. Σύμφωνα με το World Population Prospects 2024, ο παγκόσμιος πληθυσμός προβλέπεται να φτάσει στα ~10,3 δισεκατομμύρια στα μέσα της δεκαετίας του 2080 και στη συνέχεια να μειωθεί ελαφρώς στα ~10,2 δισ. έως το 2100 . Σε περισσότερες από τις μισές χώρες του κόσμου, ο δείκτης γεννήσεων είναι κάτω από το επίπεδο αντικατάστασης των 2,1 παιδιών ανά γυναίκα, που σημαίνει ότι χωρίς μετανάστευση ο πληθυσμός τους θα μειωθεί με την πάροδο του χρόνου.
Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικές ανισότητες: ενώ πολλές ανεπτυγμένες χώρες έχουν υπογεννητικότητα, άλλες ειδικά στην Αφρική, παρουσιάζουν υψηλούς ρυθμούς. Αυτή η διφορούμενη εικόνα καθιστά ξεκάθαρο ότι δεν υπάρχει ένα παγκόσμιο μοτίβο, αλλά διαφορετικές δημογραφικές προκλήσεις ανά περιοχή.
Η Σωκρατική Ιδέα της Καθολικότητας ως κριτήριο αλήθειας
Ο Σωκράτης δεν πρότεινε έναν αυστηρό κανόνα ότι μια θέση πρέπει να ισχύει καθολικά για να είναι αληθινή. Ωστόσο, μέσω της διαλεκτικής και του ελέγχου των ισχυρισμών με ερωτήσεις ανέδειξε ότι μια αξίωση δεν είναι πλήρης αν δεν ισχύει υπό όλες τις συνθήκες, δηλαδή αν δεν αντέχει στη διερεύνηση και στην εφαρμογή πέρα από τοπικά ή ειδικά παραδείγματα.
Τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, παρατηρείται το φαινόμενο της υπογεννητικότητας και της γήρανσης του πληθυσμού. Αυτό σημαίνει ότι με την τρέχουσα οργάνωση του κοινωνικοοικονομικού συστήματος επιβαρύνονται τα συνταξιοδοτικά συστήματα και οι υπηρεσίες υγείας. Έτσι η αύξηση του πληθυσμού (μέσω ενίσχυσης γεννήσεων ή μετανάστευσης) μπορεί να φαίνεται λογική προτεραιότητα.
Όμως, η σωκρατική αξιολόγηση απαιτεί να τεθεί το ερώτημα: Μπορεί αυτό που ισχύει για την Ελλάδα και την ΕΕ να ισχύσει για όλες τις χώρες του κόσμου παγκοσμίως, καθόσον όλα τα ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά συστήματα είναι λίγο – πολύ τα ίδια, χωρίς να υπερβούμε ως είδος κάποιο περιβαλλοντικό “κατώφλι” και τα όρια των πόρων του πλανήτη; Μπορούν εθνικές ή περιφερειακές δημογραφικές ανάγκες να αναχθούν σε καθολικούς κανόνες χωρίς να τεθούν ζητήματα βιωσιμότητας, κατανάλωσης, επιπέδων διαβίωσης, διαχείρισης περιβάλλοντος και απορριμμάτων, κλπ;
Τι θα γίνει σε περίπτωση που οι πολιτικές ηγεσίες μεγάλων χωρών (πχ Κίνα, Ινδία, Νιγηρία, Ινδονησία, κλπ), αποφασίσουν, με βάση τις εκτιμήσεις των δημογράφων, ότι για γεωπολιτικούς και γεωοικονομικούς λόγους είναι απαραίτητη η διατήρηση ή αύξηση των πληθυσμών τους και λάβουν τις αντίστοιχες πολιτικές αποφάσεις; Μήπως τότε μοιραία ο πλανήτης αντιμετωπίσει το πρόβλημα της Φέρουσας Ικανότητας (Carrying Capacity);
Η έννοια περιγράφει το μέγιστο μέγεθος μιας πληθυσμιακής ομάδας που μπορεί να υποστηρίξει βιώσιμα ένα οικοσύστημα χωρίς να εξαντλεί τους πόρους του, δηλαδή χωρίς να καταστρέφεται η “πηγή” που τη στηρίζει. Με απλά λόγια, εάν σε ένα δάσος υπάρχει χώρος για 100 ελάφια, αυτός είναι ο αριθμός που μπορεί να “στηρίξει” το τοπικό οικοσύστημα με τροφή και νερό χωρίς υποβάθμιση. Εάν προστεθούν άλλα 50, από οποιαδήποτε αιτία, αρχίζουν οι εντάσεις, οι πόροι μειώνονται ταχύτερα από ό, τι αναπληρώνονται, και τελικά πιέζονται όλοι οι οργανισμοί του δάσους.
Η ίδια αρχή ισχύει και για τον άνθρωπο, αν και με πιο περίπλοκο τρόπο, διότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν την τεχνολογία και πρακτικές αύξησης προσωρινά των πόρων σε μία περιοχή (π.χ. μέσω της γεωργίας, των μεταφορών, του εμπορίου, κλπ). Επίσης, μπορούν να εισαγάγουν αγαθά από πλεονασματικές περιοχές, ενώ έχουν αναπτύξει κοινωνικοπολιτικές δομές που μεταβάλουν την πρόσβαση σε πόρους, άρα και το βιοτικό επίπεδο των διαφόρων κοινωνικών ομάδων και εθνοτήτων. Παρ’ όλα αυτά ο βασικός κανόνας παραμένει. Κανένας ζωντανός οργανισμός δεν μπορεί να αυξάνεται απεριόριστα χωρίς να αντιμετωπίζει όρια όταν οι πόροι δεν ανανεώνονται ταχύτερα από ό, τι καταναλώνονται.
Υπάρχει “Ανώτατος” Αριθμός Ανθρώπων;
Η επιστήμη δεν έχει ακόμη ορίσει έναν οριστικό αριθμό για το πόσους ανθρώπους μπορεί να υποστηρίξει η Γη. Αυτό συμβαίνει επειδή η φέρουσα ικανότητα εξαρτάται από μια σειρά παράγοντες και μεταβλητές όπως είναι η κατανάλωση, τα διαθέσιμα τεχνολογικά μέσα, η ποιότητα ζωής και το επίπεδα διαβίωσης που θεωρούνται “επιθυμητά” ή “αποδεκτά” από μια κοινωνία. Έτσι, διάφορες μελέτες και εκτιμήσεις έχουν δώσει τεράστιο εύρος τιμών που κυμαίνονται από μερικά δισεκατομμύρια έως δεκάδες δισεκατομμύρια ανθρώπους, αναλόγως με τις υποθέσεις περί του τρόπου ζωής και κατανάλωσης.
Μια πιο μετριοπαθής εκτίμηση σε ένα “σενάριο” αειφορίας, βιώσιμης ανάπτυξης και δίκαιης κατανομής πόρων, αναφέρει ότι το βιώσιμο μέγεθος του πληθυσμού θα μπορούσε να βρίσκεται μεταξύ 3 – 5 δισεκατομμυρίων ανθρώπων, αν συνδυαστούν πολιτικές λελογισμένης κατανάλωσης. Παρόμοια έργα ερευνητών αναφέρουν ότι η φέρουσα ικανότητα μπορεί να είναι σημαντικά χαμηλότερη από το σημερινό επίπεδο, με εκτιμήσεις σε ~2 δισεκατομμύρια τα οποία όμως θα διαθέτουν υψηλό επίπεδο διαβίωσης. Από τα παραπάνω συνάγεται ότι δεν υπάρχει ένα απόλυτο αριθμητικό μέγεθος, αλλά ότι η φέρουσα ικανότητα είναι ενδογενώς συνδεδεμένη με τις επιλογές μας στον τρόπο ζωής, άρα σχετίζεται με τα θρησκευτικά και πολιτικοοικονομικά συστήματα, καθώς και με τις μορφές διακυβέρνησης που έχουμε αποφασίσει ότι θέλουμε να ισχύουν.
Ένα κοινό επιχείρημα υπέρ της αύξησης του πληθυσμού είναι ότι “θα υπάρξουν περισσότεροι εργαζόμενοι και θα στηριχθούν τα συνταξιοδοτικά και ασφαλιστικά συστήματα”. Όμως τα μέχρι στιγμής δεδομένα και μελέτες δείχνουν μια διαφορετική εξέλιξη. Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ αυξάνεται σταδιακά η συμμετοχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στην εργασία, με το ποσοστό των εργασιακών καθηκόντων που εκτελούνται από ανθρώπους να μειώνεται καθώς η τεχνολογία γίνεται πιο ευέλικτη και ικανή. Εκτιμήσεις δείχνουν ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη και τα ρομπότ μπορούν να επηρεάσουν έως και το 40% των θέσεων εργασίας.
Οι εργασίες που σήμερα εκτελούνται από ανθρώπους πιθανώς θα διεκπεραιώνονται με συνδυασμό ανθρώπου και μηχανής από το 2030 και μετά, αλλά αυτή η μεταβολή δεν σημαίνει απαραίτητα μαζική εξαφάνιση θέσεων, αλλά τον μετασχηματισμό τους. Μελέτες δείχνουν ότι δεξιότητες συμπληρωματικές στην ΤΝ (π.χ. ικανότητα συνεργασίας, εργασιακό ήθος, δημιουργικότητα, κλπ) θα έχουν αύξηση ζήτησης μέχρι το 2050 .
Ενώ δεν υπάρχει μια μοναδική, ευρέως αποδεκτή πρόβλεψη “πόσες θέσεις θα αφαιρεθούν ως το 2050”, η κατεύθυνση είναι σαφής. Πολλές απλές και μη-εξειδικευμένες εργασίες θα αυτοματοποιηθούν, ενώ νέες δεξιότητες και ρόλοι θα αναπτυχθούν. Η εργασία θα μετασχηματιστεί ριζικά ενώ κανένας δεν μπορεί να κάνει ασφαλείς πιο μακροπρόθεσμες προβλέψεις, διότι οι τεχνολογικές εξελίξεις είναι ραγδαίες.
Η Πολιτική Διάσταση του Δημογραφικού
Όταν δημοσιολογούντες ή πολιτικοί μιλούν για “δημογραφικό πρόβλημα”, συχνά αναφέρονται απλώς στον αριθμό των γεννήσεων ή τον ρυθμό αύξησης του πληθυσμού. Όμως, δεν επαρκεί “ένας αριθμός”. Αυτή η ανάλυση είναι περιορισμένη διότι δεν ενσωματώνει μια σειρά καθοριστικών παραμέτρων, όπως είναι: Οι μεταβολές στην εργασία λόγω τεχνολογικών εξελίξεων μέχρι το 2050 και μετά, η παραγωγή και κατανάλωση φυσικών πόρων, οι γεωπολιτικές προεκτάσεις της εξάρτησης από κρίσιμα υλικά, η κλιματική αλλαγή, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της, καθώς και η χοντρικά υπολογιζόμενη φέρουσα ικανότητα της Γης σε ανθρώπους.
Το δημογραφικό δεν είναι απλώς “πόσα παιδιά γεννιούνται” ή “ποιές πολιτικές τόνωσης των γεννήσεων θα εφαρμοστούν”, αλλά το πώς αυτός ο πληθυσμός θα αλληλεπιδρά με πολιτικές, τεχνολογία και οικολογικούς περιορισμούς σε βάθος χρόνου. Μια πολιτική αύξησης των γεννήσεων σήμερα μπορεί να έχει απρόβλεπτες συνέπειες μέχρι τα μέσα του 21ου αιώνα και τις αμέσως επόμενες δεκαετίες. Όσοι γεννηθούν το τρέχον έτος θα είναι 24 ετών το 2050 και θα εισέρχονται στην αγορά εργασίας σε ένα πολύ διαφορετικό κοινωνικό και τεχνολογικό περιβάλλον. Το μεγάλο ερώτημα είναι πώς θα είναι αυτή και πώς θα έχει εξελιχθεί όταν τα σημερινά βρέφη θα είναι στην κρίσιμη ηλικιακή ομάδα 40 – 60 ετών (δηλαδή στην σημερινή ηλικιακή ομάδα του συντάκτη) τη δεκαετία του 2070, όταν λογικά θα είναι και τα ίδια πλέον οικογενειάρχες.
Το δημογραφικό ζήτημα είναι καθαρά πολιτική πρόκληση. Δεν λύνεται με απλά συνθήματα ή στατιστικές για “παιδιά ανά γυναίκα”. Απαιτεί μια πολυπαραγοντική και παγκόσμια συνεννόηση, η οποία θα προσπαθεί να απαντά και όχι μόνο, στα παρακάτω ερωτήματα: Πώς θα ενσωματωθούν οι νέες τεχνολογίες στην εργασία; Πώς θα διασφαλιστούν οι πόροι, η βιώσιμη χρήση τους και η δίκαιη κατανομή τους; Πώς θα αντιμετωπιστεί η κλιματική αλλαγή;Πώς θα εφαρμοστούν δίκαιες πολιτικές κοινωνικής πρόνοιας και υψηλού επιπέδου διαβίωσης για όλους; Το δημογραφικό πρέπει να συζητείται με γνώμονα την πολυπλοκότητα του θέματος και όχι απλώς “όσα περισσότερα στόματα τόσο καλύτερα”. Δυστυχώς όμως η Ιστορία έχει δείξει ότι η ανθρωπότητα δυσκολεύεται να συνεργαστεί για παγκόσμιους στόχους πριν επέλθουν σοβαρές κρίσεις και καταστροφές.
Πηγή https://slpress.gr/oikonomia/mia-alli-prosengisi-gia-to-dimografiko/
Photo Surprising_Media, https://pixabay.com
