Μια συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Ρόδη για το Greek Radio and News FL
Ένας καλλιτέχνης που μετρά 50 χρόνια καριέρας στην μουσική, στο θέατρο, στον κινηματογράφο, κυκλοφόρησε τον νέο του δίσκο με τίτλο «Χωροχρόνος», πιστός στην μουσική του και μάλιστα σε μια εποχή που είναι πολύ συχνές οι απόπειρες καλλιτεχνικής απιστίας. Ο Γιάννης Ζουγανέλης έχει στο ενεργητικό του δύο υποψηφιότητες για Grammy (Passagio, Greek Figures), έχει μακρά πορεία ως δάσκαλος, και ως καθηγητής στην Μουσική Ακαδημία Μονάχου, και παρ’ όλα αυτά μιλώντας μαζί του τον ανακαλύπτεις, καθώς αυτές οι δράσεις του διατηρούν πολύ σιγανό προφίλ.
Μίλησα μαζί του σε μια μέρα με πολύ φορτωμένο πρόγραμμα, αλλά με πολλά να είναι έτοιμα να ειπωθούν.
Πώς σας βρίσκω αυτό τον καιρό; Είστε καλά;
Το «καλά» είναι πολύ σχετικό. Δεν μπορώ να είμαι καλά μόνος μου. Εγώ συνυπάρχω με τους ανθρώπους, και δεν μπορώ να υπάρξω διαφορετικά. Έχω γράψει κι ένα βιβλίο πριν τρία χρόνια, το «Τάδε Έφη Άνθρωπος – Εν Χορδαίς και Οργάνοις» και ξεκινάω με το εξής μικρό απόφθεγμα: «Το ρήμα ‘υπάρχω’ δεν υπάρχει. Για να υπάρχω θα πρέπει να το διαπιστώσει άλλος. Οπότε το ρήμα είναι ‘συνυπάρχω’». Είμαι λοιπόν της συνύπαρξης: με ενδιαφέρει να είναι καλά το περιβάλλον μου το άμεσο και το έμμεσο, με ενδιαφέρει να είναι καλά και ο τόπος μου. Ο τόπος μου όμως δεν είναι καθόλου καλά. Αναμασώνται πράγματα, αυτοί που κυβερνούν νομίζουν ότι μας ευεργετούν, αλλά είναι μισθοφόροι -δηλαδή πληρώνονται για να μπουν σε αυτή την διαδικασία, θέλουν δηλαδή τον μισθό τους και πληρώνονται αδρά για να μπορούν ιδεολογικά να προκαλούν την ισονομία, την ισότητα, τηρώντας βέβαια την διαφορετικότητα. Διαιωνίζονται πράγματα, ξεχνιώνται πράγματα – ξεχάσαμε τον φασισμό το τί έκανε στον κόσμο. Υπάρχουν ακόμη νοσταλγοί απάνθρωποι. Ξεχάσαμε να αντιμετωπίζουμε την ζωή με τον πόνο των μανάδων και των πατεράδων των ανθρώπων του ατυχήματος των Τεμπών. Μιλάμε με έναν τρόπο που φαίνεται ότι είμαστε πάρα πολύ πεζοί. Ο τρόπος που κυκλοφορούμε στους δρόμους, η μαγκιά, ο ψευτοτσαμπουκάς, η αγένεια, η αμορφωσιά -σε επίπεδο καλλιέργειας, δεν το λέω για τα πτυχία- ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε την ζωή, η απομόνωση, ο ωχαδερφισμός, η έλλειψη της Πολιτείας μας, το «έλα μωρέ, εγώ θα βγάλω το φίδι από την τρύπα»; Βεβαίως θα το βγάλει ο καθ’ ένας από εμάς. Όλα αυτά δεν με αφήνουν να είμαι καλά και να υγιαίνω στο μυαλό μου και στο πνεύμα μου και να έχω ανάταση, γιατί ο άνθρωπος είναι προορισμένος σε ανατάσεις. Το λέει και η μοναδική λέξη «άνθρωπος» και όχι έτσι όπως μεταφράζεται, το «άνω θρώσκω».
Συμφωνώ. Η λέξη «άνθρωπος», από την φράση «πάντων μέτρον εστίν άνθρωπος» έφτασε στο άλλο άκρο, να μεταφράζεται στο «ένας άνθρωπος είμαι, τί μπορώ να κάνω»; Η μεγαλοσύνη έδωσε την θέση της στην μετριότητα και την αδυναμία.
Επαυξάνω σε αυτό. Το είπατε όλο με μια φράση. Σε κάθε αρνητικό όμως που τοποθετούμαι, κλείνω αισιόδοξα. Και το αισιόδοξο ποιο είναι; Ότι υπάρχουν εξαιρέσεις που πάνε την ζωή μπροστά, και στο πνεύμα, και στην τέχνη και στις επιστήμες, και στους απλούς καθημερινούς ανθρώπους. Μια εξαίρεση τα τελευταία χρόνια είναι η τεράστια διαδήλωση που έγινε για τα Τέμπη, που τους άφησε όλους άλαλους. Εκεί βλέπεις ότι ο κόσμος ξεπέρασε την καθοδήγηση από τα κόμματα και βρήκε τον τρόπο -μέσα από αυτό που τον πονούσε- να εκδηλωθεί.
Σκέφτομαι συχνά ότι προέρχεστε από μια οικογένεια με ιδιαιτερότητα στην επικοινωνία μεν, όμως μια επικοινωνία που δεν βασίζεται στον λόγο σε αναγκάζει να κοιτάζεις τον άλλο στα μάτια. Το αναφέρω αυτό γιατί πολύ συχνά έχω την εντύπωση ότι οι άνθρωποι με δυσκολία συνεννοούμαστε, είναι σαν να κλεινόμαστε σε προσωπικά κουτάκια.
Οι ανοιχτοί άνθρωποι δεν έχουν κανένα πρόβλημα να επικοινωνήσουν. Οι άνθρωποι που θέλουν να μπουν στην διαδικασία της έκθεσής τους, δεν έχουν πρόβλημα. Οι άνθρωποι που αγαπάνε, που είναι το σώμα τους μια αγκαλιά για τον άλλον, δεν είναι καθόλου δύσκολο να επικοινωνήσουν. Αν εννοείτε τους κωφούς γονείς μου, ξέρετε, η νοηματική είναι μια γλώσσα που μπορείς να συνεννοηθείς πολύ πιο άμεσα, πολύ πιο ουσιαστικά, καθώς ο άλλος κοιτάζει στα μάτια, στα χέρια, στο σώμα. Η νοηματική είναι μια γλώσσα που συμπληρώνει την ομιλούσα, βασίζεται σε όλο τον κόσμο στα ελληνικά, στην μόνη εννοιολογική γλώσσα. Την μόνη γλώσσα που εξηγεί την ζωή. Οι άνθρωποι που δεν ακούν, έχουν κι αυτοί τα δικά τους χαρίσματα. Στερούνται μιας βασικής, τεράστιας αίσθησης, αλλά αποκτούν άλλα. Το κακό είναι ότι αυτή η κοινωνία η ρατσιστική, εμένα τους γονείς μου τους άφησε αναλφάβητους, αλλά βρήκαν κι αυτοί τον δικό τους τρόπο στην μόρφωση και στην καλλιέργειά τους. Αριστοκράτες, ερωτευμένοι, αγαπημένοι, με την ύλη ισορροπημένοι, μεγάλωσαν δύο παιδιά, εμένα και τον αδελφό μου – πολύ εργατικοί (δεν μου αρέσει η λέξη ‘δουλευταράδες’ γιατί έχει μέσα την δουλεία). Παρήγαγαν έργο: η μάνα μου μοδίστρα και ο πατέρας μου τεχνίτης οικοδομής. Η συνεννόηση, το να μπούμε δηλαδή στην διαδικασία της κοινής νόησης, είναι μεγάλο πράγμα. Μερικές φορές πρέπει να κατεβαίνουμε κάποια σκαλιά, για να ανεβάσουμε κάποιους προς τον ουρανό, μαζί μας. Έχουμε υποχρέωση ο ένας προς τον άλλο. Αν έχουμε αλληλεγγύη, αγάπη, πίστη στην ζωή και στην εξέλιξη… Ξέρετε, τα καλύτερα δεν θα έρθουν από μόνα τους, εάν δεν έχουμε το ευ-αγωνίζεσθαι ή το αγωνίζεσθαι σκέτο. Αν δεν καταλάβουμε ότι πρέπει να τιμούμε τον πατέρα μας, την μητέρα μας, που προσέφεραν σε αυτό τον τόπο, και όσους προσφέρουν για να κάνουν την ζωή καλύτερα, δεν θα προχωράει πια η ζωή.
Πώς υποδέχεται το κοινό σήμερα μια μουσική συνάντηση με μεγάλα ονόματα του ’70, ’80, ’90, όπως στην συνάντησή σας με τον Κώστα Τουρνά;
Όσοι είχαν διαχρονικότητα στην τέχνη τους εκείνη την εποχή, όσοι ήθελαν να δώσουν ένα στίγμα -καλλιτέχνες και πολιτικοί- και δεν μιμήθηκαν αλλά παρθενογένεσαν (και ανοίγω παρένθεση, γιατί δεν υπάρχει πιο ουτοπιστικό πράγμα από την φράση που λένε οι αδαείς, ότι ‘δεν υπάρχει παρθενογένεση’) αυτοί, λοιπόν μεγαλώνουν τα παιδιά τους. Όσοι αγάπησαν τους αποδέκτες τους, όσοι τους τίμησαν, οπότε τους τίμησαν και οι αποδέκτες με την επιλογή τους να πληρώσουν για να μας ακούσουν, να μας αγοράσουν… Όπως δεν θα πεθάνει ποτέ το ρεμπέτικο τραγούδι, το δημοτικό τραγούδι, το τραγούδι του μεσοπολέμου: η διαχρονικότητα θα κυριαρχεί. Το πρόβλημα τα τελευταία χρόνια είναι ότι δυστυχώς το μέλλον μας, οι νέοι μας, έχουν αποκοπεί από την παράδοση. Έχουμε τεράστια ευθύνη. Δεν πρέπει να χαϊδεύουμε τους νέους, πρέπει να τους υποδεικνύουμε. Εγώ είμαι δάσκαλος 38 χρόνια, έχω διδάξει από νηπιαγωγεία μέχρι το πανεπιστήμιο. Δεν πρέπει να τους χαϊδεύουμε τους νέους, πρέπει να τους αγκαλιάσουμε. Το χάδι είναι το «εντάξει μωρέ, έλα τώρα τελείωνε» – η αγκαλιά είναι όμως ότι βάζεις την δική σου νόηση, το δικό σου σώμα για να προχωρήσει η ζωή μπροστά. Έχουμε μεγάλη ευθύνη για τις επιλογές τους, και τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούνται τα τραγούδια των ψευτομαγκητών, των τράπερς, των φαλλοκρατών, και κανείς δεν μιλάει. Γιατί δεν μιλούν οι περίφημοι δημοσιογράφοι, που καταγράφουν τον δημόσιο βίο για να πηγαίνουμε προς το καλύτερο; Γιατί δεν καταγγέλλουν, παρά τους απασχολεί μόνο το life-style γιατί αυτό πουλάει; Τέχνη που προωθεί την φαλλοκρατία, τα όπλα, τα ναρκωτικά, την ψεύτικη ευδαιμονία…
… τον εύκολο πλουτισμό…
… και όλοι αυτοί ανθίζουν επικοινωνιακά, και χάνουμε την έννοια της κοινωνίας. Θα μείνουν αυτοί που μίλησαν στις ψυχές και στο μυαλό των ανθρώπων. Η Ελλάδα που συνεχώς καλείται από αδαείς αμόρφωτους ως ‘μικρή χώρα’ ή ‘ψωροκώσταινα’… ποιος είπε ότι είμαστε μικρή χώρα; Είμαστε από τις χώρες με την μεγαλύτερη έκταση στην Ευρώπη: δεν υπολογίζεται η θάλασσα, η μεγάλη ακτογραμμή που είναι ωφέλιμη, το ειδικό βάρος, το μέγιστο μνημείο του πολιτισμού και το όλη η Ελλάδα έχει παράξει τον πολιτισμό; Μερικές φορές ντρέπομαι και έχω θυμό και αγανάκτηση. Το καλό όμως είναι ότι υπάρχουν και οι εξαιρέσεις, που ποτέ δεν τίμησε η Πολιτεία γιατί δεν την βόλευε. Πέθανε ο μεγάλος Γιανναράς και δεν εκπροσωπήθηκε η Πολιτεία από κανέναν, πέθανε ο Γεωργουσόπουλος, κανείς, ούτε ένας εκπρόσωπος δεν πήγε. Αίσχος. Οι άνθρωποι που προσφέρανε σε όλο τον κόσμο τεράστια γνώση: η Πολιτεία θέλει ξύλο. Αυτοί που την εκπροσωπούν δηλαδή, γιατί κι εμείς είμαστε ‘Πολιτεία’. Οι κυβερνώντες που αγνοούν τους κυβερνώμενους.
Αυτό που αγγίζει στην καρδιά τον ακροατή ενός τραγουδιού, αλλάζει με τις εποχές. Κάποτε π.χ. τα τραγούδια του Κουγιουμτζή είχαν μελωδία και στίχο λαϊκό, ρομαντικό – τα τραγούδια του Χατζιδάκι είχαν λυρισμό … αλλά και στην ροκ μουσική, τα τραγούδια των Λεντ Ζέπελιν είχαν ρυθμό αλλά και μελωδία, και τεχνική που έχει μείνει ως σήμερα υπόδειγμα… Τί γίνεται σήμερα; Τί αγγίζει σήμερα την καρδιά του κόσμου;
Μάλλον μιλάτε για αυτά που επικοινωνούνται περισσότερο. Και σήμερα υπάρχουν τεράστιοι και νέοι καλλιτέχνες που γράφουν και με μελωδία και με όλα αυτά. Αλλά δεν επικοινωνούνται. Έχουμε να κάνουμε με ραδιόφωνα στην Ελλάδα που επιλέγουν όλο τον χρόνο χίλια τραγούδια, ενώ θα έπρεπε κανονικά να επιλέγουν εκατό χιλιάδες τραγούδια.
Είναι θέμα μάρκετινγκ δηλαδή.
Μωρέ τί μάρκετινγκ, θέμα ηλιθιότητας είναι – δεν είναι ούτε το μάρκετινγκ η ζωή, ούτε το σούπερ μάρκετ, ούτε η κατανάλωση. Η ζωή είναι η επαφή, είναι ο έρωτας, που οι αρχαίοι τον είχαν θεό. Είναι η δυναμική των ανθρώπων, να μπορούν να ανεβαίνουν, να πετάνε και να παρατηρούν την ζωή από ψηλά, και να την στηρίζουν. Υπάρχουν λοιπόν αυτοί οι μη παρουσιαζόμενοι μουσικοί που κάνουν πολλά πράγματα. Εγώ ξεκίνησα για παράδειγμα με δύο μουσικά τέρατα: ο ένας ήταν ο Χατζιδάκις όταν ήμουν 15 χρονών, ο άλλος ήταν ο Διονύσης Σαββόπουλος. Αυτά τα μνημεία, ο Χατζιδάκις, ο Κουγιουμτζής που αναφέρατε, και μπορώ να πω και 150 άλλους, και ποιητές και στιχουργούς… δεν χάνονται. Είναι στο DNA μας πια. Αλλά πρέπει να μπουν και άλλα στοιχεία στο DNA μας: η σύγχρονη έκφραση που συνεχώς καταδυναστεύεται. Θέλω να σας πω ότι είμαστε σε μια φάση που η ιστορία που μένει στον νου έχει να κάνει με το κακό, τους σκοτωμούς, τους θανάτους, τις αντιζηλίες – όλο αυτό που φέρνει τον άνθρωπο κάτω από το έδαφος. Και εδώ πάλι έχουν ευθύνη οι νέοι: πρέπει να απαιτήσουν την ζωή μας και την έκφρασή μας. «Θέλουν να κάνουν αγώνα και δεν βρίσκουν στον ήλιο μοίρα»: τί σημαίνει αυτό; Δεν φαίνονται. Γιατί δεν πέφτει το φως πάνω τους, ώστε να είναι σε διαδικασία ανάτασης. Εγώ δεν είμαι μικρός. Έχω μια θητεία πενηντάχρονη στο τραγούδι, στην μουσική και στο θέατρο, έκλεισα τα 69, δεν σημαίνει ότι μπορώ να αποσυρθώ, γιατί η νεανικότητα έχει σχέση με την εγρήγορση και την δημιουργία, όχι με την άργητα και την καρέκλα. Δεν μπορώ και να αποσυρθώ οπότε συνεχώς δημιουργώ. Τα περισσότερα που έχω δημιουργήσει δεν προβάλλονται, εκτός από αυτά που προβάλλω εγώ, παίζοντας, γιατί όπως είναι η ζωή διαδραστική, έτσι είμαι και εγώ διαδραστικός και στην τέχνη μου. Παραπονούμενος δεν είμαι, γιατί ‘ουκ εν τω πολλώ το ευ’, αλλά δεν λέγεται η αλήθεια. Και ξαφνικά παίρνουν την σκυτάλη κάποιοι, από μόνοι τους, χωρίς να τους την έχει δώσει κανείς. Αυτό ας το σκεφτούμε λίγο περισσότερο.
Είπατε μια φράση πριν ξεκινήσουμε…
“Η μία τέχνη μου πολεμάει την άλλη”, γιατί δεν με παίρνουν και πολύ στα σοβαρά. Είπα σε μια εκπομπή ότι ήμουν δύο φορές υποψήφιος για βραβείο Grammy και γέλασαν, γιατί θεώρησαν ότι τους είπα αστείο, επειδή είμαι και κωμικός. Η κωμικότητα είναι ό,τι πιο σοβαρό βέβαια στην ζωή. Και εσείς με τον σύντροφό σας αν δεν έχετε κωμικότητα, θα θέλετε άλλους.
Νομίζω κι εγώ ότι πολύς κόσμος στέκεται σε αυτή την κωμικότητα και δεν κοιτάζει πίσω από αυτήν.
Δεν με χαλάει καθόλου γιατί την έχω επεξεργαστεί αριστοφανικά, μέσα από τους δασκάλους του σύγχρονου θεάτρου και κινηματογράφου, έχω παίξει πρωταγωνιστώντας σε πάνω από πενήντα παραστάσεις στο Θέατρο, έχω δημιουργήσει μουσικές Σκηνές… μαζί με τον Νικόλα Άσιμο το ‘Σούσουρο’, το ‘Αχ Μαρία’, τον ‘Αρλεκίνο’, στην ‘Ακτή Πειραιώς’ επί 9 χρόνια συνεργαζόμουν με μεγάλες μορφές του σύγχρονου τραγουδιού και του θεάτρου… τέλος πάντων… Αυτά, περιαυτολογώντας.
Θα πρέπει να περιαυτολογούμε, γιατί όταν «θα πάρουμε τους νέους αγκαλιά για να τους υποδείξουμε», θα πρέπει να τους κάνουμε να μάθουν, ή να θυμηθούν, πράγματα που ίσως αγνοούν.
Αδιαφορούν. Πού είναι το φοιτητικό κίνημα; Οι φοιτητές δεν θέλουν να ζήσουν σε μια ισόνομη κοινωνία; Πού είναι αυτό;
Αυτό το σχόλιο πονάει… Υπάρχει κάποιο τραγούδι από την παγκόσμια μουσική παραγωγή, που αγαπάτε τόσο πολύ που θα θέλατε να είναι δικό σας;
Όχι, ποτέ δεν διεκδικώ την ιδιοκτησία. Κατ’ αρχάς ούτε τα δικά μας τραγούδια είναι ιδιοκτησία μας, αλλά σίγουρα υπάρχουν πάρα πολλά. Μια και μου ζητάτε όμως ένα, θα σας πω. Ας πούμε καθοριστικό ρόλο στην ζωή μου έπαιξαν οι Pink Floyd. Έτυχε να έχω γνωρίσει στην Ρόδο τον Gilmour. Εξαιρετικός, ταπεινός, κάναμε και αρκετή παρέα ένα καλοκαίρι. Είδα πόσο μεγαλοπρεπής είναι η ταπεινότητα. Γνώρισα τον John Lennon στην Μύκονο απ’ όπου κατάγομαι, και έχω και φωτογραφία μαζί του όταν ήμουν 10 χρόνων παιδάκι. Τo “Imagine” έμεινε καθοριστικό στην ψυχή μου. Αλλά όλα αυτά δεν με καθορίζουν τόσο, όσο το ελληνικό ρεπερτόριο. Αν και παρακολουθώ όλη την soul Σκηνή στην Αμερική, τον James Brown, τον τεράστιο Stevie Wonder, τον Frank Zappa, τί να πρωτοπείς; Τους Rolling Stones, Deep Purple; Αλλά, αν και είναι μέσα στον κόσμο των αποσκευών μου μαζί με την κλασσική μουσική, παρ’ όλα αυτά τον μεγαλύτερο χώρο τον καταλαμβάνει η ελληνική μουσική. Το DNA της σκέψης και της καρδιάς μου.
Πολλοί θέλουν να εκφραστούν με την μουσική, πολλοί καλλιτέχνες ίσως το κάνουν να φαίνεται εύκολο.
Το «πάμε κι όπου βγει» είναι μόνο για να το πεις με την παρέα σου και να πας μια εκδρομή, δεν μπορώ να το δω αλλιώς, ο αυθορμητισμός δεν χωράει στην μουσική. Θέλει δουλειά και συστηματική μελέτη, και αλήθεια. Την πνευματική ζωή στην Ελλάδα την αποφάσισαν οι πρόσφυγες της Σμύρνης, στους οποίους φερθήκαμε χυδαία. Ήρθανε αριστοκράτες Έλληνες, καλλιεργημένοι, επιστημονικά σπουδαγμένοι στο Παρίσι, και γι’ αυτό τους φάγανε. Έχουν μεγάλη ευθύνη οι πολιτικοί όλοι. Τότε ήταν οι Εστουδιαντίνες. Έγραψαν μοναδικά κομμάτια. Ο τεράστιος συνθέτης ο Βαμβακάρης μελετάται σε όλο τον κόσμο για την απλότητα και για τον μοναδικό τρόπο της παραστατικής λογικής του συνθέτη. Αυτοί που νομίζουν ότι μπορούν να ξεπεταχτούν έτσι, είναι φούσκες, που δεν ξεφουσκώνουν, γιατί και το ξεφούσκωμα θέλει…
… επίγνωση;
… Όχι, θέλει χρόνο! Κάνουν μπαμ και σκάνε.
Αν υποθέσουμε ότι βρισκόμαστε σε ένα πάνελ και είχατε την δυνατότητα να ζητήσετε πέντε πράγματα από Έλληνα υπουργό πολιτισμού, τί θα ζητούσατε να πραγματοποιηθεί;
Πρώτα απ’ όλα ευθύνονται όλοι οι υπουργοί του παρελθόντος μας, γιατί δεν έχουμε ακαδημία Τεχνών στην Ελλάδα, να νομιμοποιηθεί και να τεκμηριωθεί η Τέχνη. Να μην λέει ο καθ’ ένας ό,τι θέλει. Ούτε οι δραματικές Σχολές -έχω υπάρξει δάσκαλος για πολλά χρόνια- είναι ικανές να μπουν σε διαδικασία ακαδημαϊκής γνώσης, γιατί διδάσκουν έμπειροι -όχι δάσκαλοι. Δεν αμφιβάλω ότι ένας έμπειρος ηθοποιός μπορεί να μεταδώσει γνώση, αλλά υπάρχει πρόβλημα πιστοποίησης. Αν είχαμε ακαδημία Τεχνών θα μπορούσαμε από τα αδιάθετα πνευματικά δικαιώματα που χρησιμοποιούν οι ακαδημίες στον κόσμο, να επιδοτείται η τέχνη στην Ελλάδα, και ειδικά οι νέοι, για να μπορούν να κάνουν πράγματα, έρευνα, να μην πληρώνουν από την τσέπη τους τα έργα τους, τα στούντιο κ.λπ., την διαφήμιση ακόμη στα social για να μπορούν να φανούν, «να πέσει το φως πάνω τους». Δεύτερον – καταλαβαίνω ότι πρέπει το υπουργείο να ασχοληθεί και με την Αρχαιολογία κ.λπ., αλλά υπάρχει και η σύγχρονη τέχνη για την οποία δεν ασχολήθηκε ποτέ κανείς σοβαρά, και φαίνεται αυτό από τον προϋπολογισμό, τα ελάχιστα χρήματα που δίνουν στον πολιτισμό. Θα έλεγα λοιπόν στον υπουργό πολιτισμού, να νοιώσει τί σημαίνει να είσαι υπουργός. Ότι είναι δηλαδή ‘υπό του έργου’ δηλαδή υπηρέτης, να υπηρετήσει τον πολιτισμό, να έχει συγκροτημένες απόψεις, να σέβεται το παρελθόν, τους νέους, να βάλει στα σχολεία μαθήματα που αφορούν τον πολιτισμό και όχι να κόβουν την θεατρολογία στο πανεπιστήμιο και την μουσικολογία. Δεν κάνουν τίποτα. Εγώ διδάσκω στην Μουσική Ακαδημία του Μονάχου και, ξέρετε, εκεί δεν μπορείς να περάσεις τάξη αν δεν ξέρεις ιστορία, τί έχουν προσφέρει η λογοτεχνία, το θέατρο, οι γλύπτες, οι ζωγράφοι – δεν λέμε να γίνεις λογοτέχνης, αλλά να γνωρίζεις. Ξέρετε, κουλτούρα σημαίνει πολιτισμός, αλλά είναι αυτός ο πολιτισμός που συμβαίνει Τώρα. Αυτό που επιλέγει ο κόσμος. Μπορεί να είναι το Ελεύθερο Θέατρο, το οποίο το λέμε «εμπορικό» -άλλη ηλιθιότητα. Η τέχνη εν τη γενέσει της πρέπει να είναι εμπορική, αλλιώς δεν υπάρχει. Ο πιο εμπορικός συνθέτης στον κόσμο είναι ο Μπαχ, οι πιο εμπορικοί συγγραφείς ο Σαίξπηρ, ο Αριστοφάνης, ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής, ο Ευριπίδης, οι άνθρωποι που έχουν προσφέρει. Αυτοί που αυτό-αποκαλούνται ελίτ δεν υπάρχουν στην τέχνη. Δηλαδή «εγώ είμαι ελίτ, και εσύ δεν με καταλαβαίνεις».
Ε, το ζήσαμε αυτό πολύ, κυρίως στις δεκαετίες `80, `90…
Εγώ όταν είχα δηλώσει τότε την αξία του ελληνικού κινηματογράφου, που όλοι αυτοί τον αποκαλούσαν «εμπορικό», δεν φαντάζεστε με τί σνομπ τρόπο με κοιτούσαν. Και το τίμημα αυτό το έχω πληρώσει. Τα τελευταία χρόνια νοιώθω ότι ισχύει ακόμα περισσότερο, γιατί βγαίνουν τύποι ψευτο-καλλιτέχνες και γίνονται αποδεκτοί.
Πείτε μας για το “Χωρόχρονο”, πώς το εμπνευστήκατε, και γιατί αυτός ο τίτλος;
Είναι το δέκατο ορχηστρικό μου έργο -είμαι από τους ελάχιστους Έλληνες καλλιτέχνες που έχω εκδοθεί περισσότερο από κάθε άλλο συνθέτη, σε όλο τον κόσμο (τα λέω εγώ, αφού δεν τα λένε οι δημοσιογράφοι). Όσο για τον τίτλο, δεν υπάρχει χώρος χωρίς χρόνο και χρόνος χωρίς χώρο. Το άλμπουμ εστιάζει στην ανάγκη των ανθρώπων να συνδεθούν με το μουσικό συναίσθημα, προσφέροντας μια μοναδική εμπειρία ακρόασης που ενώνει τον χώρο και τον χρόνο μέσα από τη μουσική.
Και η μουσική δημιουργεί τον δικό της χωροχρόνο, σωστά;
Εννοείται. Και τον καθορίζει. Σκεφτείτε ας πούμε τί χώρο έπιασε στον χρόνο η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Δεν γίνεται να σκεφτείς την μεταπολίτευση χωρίς τον Θεοδωράκη.
Σαφέστατο παράδειγμα. Ένα μήνυμα για τους Έλληνες της Φλόριντα;
Να παραμείνουν Έλληνες. Όταν είχα πάει στην Αμερική και κάναμε συναυλίες με την Γλυκερία, κατάλαβα ότι το ελληνικό στοιχείο υπάρχει πολύ έντονο εκεί. Να εξελίσσονται, να μαθαίνουν τα παιδιά τους ελληνικά (με στενοχωρεί που μαθαίνω ότι η τρίτη γενιά μιλάει μόνο αγγλικά), να επιστρέφουν στην Ελλάδα και να μιλούν παντού για την Ελλάδα με τρόπο μεγαλοπρεπή γιατί είναι μεγάλη η χώρα μας. Χαίρομαι την εξέλιξή τους, γιατί πήγαν εκεί σαν μετανάστες αλλά κατάφεραν και μπήκαν δυνατά στις κοινωνίες. Να μην ξεχάσουν την Ελλάδα, γιατί δεν είμαστε 10 εκατ. αλλά 25 εκατ. και έχουμε δώσει τα φώτα και στην Αμερική, και στην Γερμανία, και στην Αυστραλία και στην Αφρική. Προσέξτε, δεν είμαι εθνικιστής, είμαι εθνιστής. Πιστεύω στην διαφορετικότητα του κάθε λαού και μισώ την ισοπεδωτική παγκοσμιοποίηση.
Παίζουν οι Σολίστες
Αλέξανδρος Καψοκαβάδης: Oύτι – Σάζι – Λαούτο – Κιθάρες
Αλέξανδρος Ζουγανέλης: Φλάουτο – Φωνές
Θαλής Τριανταφύλλου: Πιάνο – Πλήκτρα – Άρπα
Γιώργος Χατζής: Βιολί
Γιάννης Ζουγανέλης: Κιθάρα – Κρουστά – Συνθεσάιζερ
Τραγούδι: Αλέξανδρος Καψοκαβάδης
Συμμετέχει η χορωδία ‘Aυλός’: Aλέξανδρος Ζουγανέλης, Ευανθία Κρητικού, Γιάννης Ζουγανέλης
Ενορχήστρωση – Διεύθυνση Ορχήστρας: Γιάννης Ζουγανέλης
Συνεργασία στην ενορχήστρωση: Θαλής Τριανταφύλλου
