(Για την Παγκόσμια Ημέρα της Μητέρας)

 

Δεν σε υμνώ  Μητέρα, σαν να είσαι άγαλμα ανέγγιχτο,

ούτε ως θυσία βωβή που μόνο δίνει και σιωπά.

Σε τραγουδώ ως ρίζα βαθιά,

ως πρώτο σχολείο

 

Εσύ είσαι εκείνη που δίδαξε χωρίς έπαινο,

συχνά χωρίς καν να το ξέρει —

με την πλάτη ίσια να σηκώνει βάρη αόρατα,

με το χέρι να δείχνει τ’ αστέρια

μα και τη γη, για να μην ξεχνάμε από πού ερχόμαστε.

 

Μητέρα, δεν είναι μόνο η κοιλιά που σε έκανε μητέρα.

Είναι η υπομονή που ύφανε κάθε σου λέξη σε μάθημα ζωής,

ως τείχος αγάπης απέναντι σ’ ένα σύστημα που σε ήθελε αγοράστρια,

μα εσύ τού αντιστάθηκες γινόμενη δημιουργός.

 

Γιατί η μητρότητα είναι η πιο επαναστατική πράξη:

να δίνεις ζωή όταν σε μαθαίνουν να καταναλώνεις,

να φυλάς φωτιά όταν σε σβήνουν στην ανασφάλεια,

να λες «εδώ είμαι» όταν όλα γύρω σε θέλουν μόνο εικόνα.

 

Σήμερα,  στεφανώνω κάθε μάνα,

θυμάμαι όχι μόνο αυτή που γέννησε,

μα εκείνη που μεγάλωσε μια ψυχή με αλήθεια.

Της φιλάω τα χέρια που κράτησαν σφιχτά,

και μαζί τής τραγουδώ:

 

«Δόξα σοι, μητέρα του κόσμου,

που δεν έγινες ποτέ προϊόν,

μα τροφός, δασκάλα, αγκαλιά και μαχαίρι

που έκοψες όσα μας έπνιγαν.

Εσύ είσαι η αρχή.

Και μόνο εσύ θυμάσαι ότι το τέλος

δεν είναι η μόδα ή η βιτρίνα,

μα ένα παιδί που έμαθε να λέει “θέλω”

χωρίς να ζητάει άδεια.»

 

Χρόνια πολλά σε κάθε μητέρα ,

και σε κάθε γυναίκα που μέσα της κουβαλά την ουσία της μητρότητας:

τη φροντίδα, το χάδι, τον λόγο την αγάπη.

 

Ανάλυση του ποιήματος «Ύμνος για τη Μητρότητα»: Τα αρχαία σημάδια στη σύγχρονη μητρική φωνή

Δημήτρη Συμεωνίδη JP

Μετά που διάβασα τον Ύμνο του Ιουλιανού για την μητέρα των θεών θέλησα να γράψω αυτό το ποίημα για την Μητρότητα, αφιερωμένο  στην Παγκόσμια Σημερινή Ημέρα της Μητέρας. Δεν είναι ένας συμβατικός εγκωμιαστικός ύμνος. Δεν υμνεί τη μητέρα ως άγαλμα ανέγγιχτο ούτε ως βωβή θυσία. Αντιθέτως, την παρουσιάζει ως ζωντανή ρίζα, ως πρώτο σχολείο, ως δημιουργό που αντιστέκεται σε ένα σύστημα που την ήθελε απλή αγοράστρια. Αυτή η σύγχρονη γραφή, όμως, φέρει βαθιά σημάδια από την αρχαιότητα – τόσο στη δομή του ύμνου όσο και στη φιλοσοφική αντίληψη της μητρότητας. Το ποίημα δεν μιμείται την αρχαιότητα, αλλά συνομιλεί μαζί της, αντλώντας από τα αρχαία αρχέτυπα της μητέρας ως θεϊκής αρχής, ως διδασκάλου και ως επαναστάτριας.

Το πρώτο σημάδι από την αρχαιότητα είναι η ίδια η υμνητική δομή. Ο τίτλος «Ύμνος για τη Μητρότητα» παραπέμπει άμεσα στους αρχαίους ύμνους, οι οποίοι ήταν λειτουργικά κείμενα, προφορικές επικλήσεις προς θεότητες. Στην αρχαία ελληνική παράδοση, ύμνοι γράφονταν για τη Δήμητρα, τη μητέρα Γη, για τη Ρέα και άλλες μητρικές θεότητες. Μεταφέρω  αυτήν την ιερότητα στην ανθρώπινη μητέρα. Η επίκληση «Δεν σε υμνώ Μητέρα σαν να είσαι άγαλμα ανέγγιχτο» αποδομεί την κλασική εξιδανίκευση, αλλά ταυτόχρονα δανείζεται τη ρητορική του αρχαίου ύμνου.

Ένα δεύτερο, βαθύτερο σημάδι βρίσκεται στη σύλληψη της μητρότητας όχι μόνο ως σωματικής γέννας αλλά ως πνευματικής δημιουργίας.: «Μητέρα, δεν είναι μόνο η κοιλιά που σε έκανε μητέρα. / Είναι η υπομονή που ύφανε κάθε σου λέξη σε μάθημα ζωής». Στην αρχαία ελληνική σκέψη, η μητρότητα είχε διπλή υπόσταση. Από τη μία ήταν η βιολογική γέννα, που τιμούνταν μέσω θεοτήτων όπως η Ειλειθυία (προστάτιδα του τοκετού). Από την άλλη, υπήρχε η ιδέα της μητέρας ως πρώτης παιδαγωγού. Στην αρχαία Αθήνα, η μητέρα ήταν υπεύθυνη για τα πρώτα χρόνια της ανατροφής, για τη μετάδοση της γλώσσας, των βασικών ηθών και των μύθων. Η φράση «ύφανε κάθε σου λέξη σε μάθημα ζωής» θυμίζει την αρχαία τέχνη της υφαντικής, που ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τη γυναικεία εργασία και τη μητρική φροντίδα, όπως στη φιγούρα της Πηνελόπης που υφαίνει και ξεϋφαίνει, διδάσκοντας υπομονή και πίστη.

Το τρίτο αρχαίο σημάδι είναι η μορφή της μητέρας που σηκώνει βάρη και δείχνει ταυτόχρονα τα άστρα και τη γη.: «με την πλάτη ίσια να σηκώνει βάρη αόρατα, / με το χέρι να δείχνει τ’ αστέρια / μα και τη γη, για να μην ξεχνάμε από πού ερχόμαστε». Αυτή η διπλή κίνηση –προς τον ουρανό και προς τη γη– θυμίζει τον ρόλο της αρχαίας Μητέρας Γης (Γαίας) και της Δήμητρας, οι οποίες συνέδεαν τον πάνω κόσμο (τον ουρανό, τους θεούς) με τον κάτω κόσμο (τη γη, τη βλάστηση, τη θνητή ζωή). Στην αρχαία κοσμολογία, η γη ήταν το κέντρο, η μήτρα όλων. Η μητέρα που δείχνει τ’ αστέρια θυμίζει την αρχαία αντίληψη ότι οι μητέρες ήταν οι πρώτες που μιλούσαν στα παιδιά για τους θεούς και τον ουρανό, ενώ ταυτόχρονα τα κρατούσαν προσγειωμένα. Η «ίσια πλάτη», εξάλλου, αποτελούσε στην αρχαιότητα σύμβολο αξιοπρέπειας και ελευθερίας – οι ελεύθερες γυναίκες βάδιζαν ίσιες, σε αντίθεση με τις δούλες που συχνά εικονίζονταν σκυφτές.

Το τέταρτο σημάδι είναι η ρήση ότι η «μητρότητα είναι η πιο επαναστατική πράξη». Στην αρχαιότητα, η μητρότητα είχε ήδη επαναστατικές διαστάσεις. Η Δήμητρα, όταν της άρπαξαν την κόρη της Περσεφόνη, σταμάτησε κάθε βλάστηση και ανάγκασε τον Δία να διαπραγματευτεί. Δεν ήταν μια θεά παθητική· ήταν μια μητέρα που έβαλε φωτιά στον κόσμο για να πάρει πίσω το παιδί της. Η Αλκμήνη, μητέρα του Ηρακλή, γέννησε έναν ήρωα που θα ταλαιπωρούσε τα τέρατα και θα ανέτρεπε καταστάσεις. Η μητέρα του Θησέα, η Αίθρα, τον μεγάλωσε μυστικά και τον έστειλε να σηκώσει τον βράχο και να διεκδικήσει την πατρότητα και την εξουσία. αυτές τις αρχαίες επαναστάσεις στην καθημερινότητα: «να δίνεις ζωή όταν σε μαθαίνουν να καταναλώνεις, / να φυλάς φωτιά όταν σε σβήνουν στην ανασφάλεια, / να λες “εδώ είμαι” όταν όλα γύρω σε θέλουν μόνο εικόνα». Η μητέρα γίνεται πυρφόρος, αυτή που διατηρεί τη φλόγα της ζωής και της αξιοπρέπειας – όπως οι αρχαίες ιέρειες που φύλαγαν την άσβεστη φωτιά στην Εστία ή στο ιερό της Αθηνάς.

Πέμπτο και σημαντικότατο σημάδι: η δοξολογία που εισάγεται στο εσωτερικό του ποιήματος: «Δόξα σοι, μητέρα του κόσμου». Αυτή η φράση είναι δομημένη όπως οι αρχαίες επικλήσεις προς θεότητες, όπως η επίκληση «Δόξα σοι» που συναντάται ήδη σε ορφικούς ύμνους. Η μητέρα εδώ ονομάζεται «μητέρα του κόσμου» – ένας τίτλος που στην αρχαιότητα ανήκε στη Γαία, στη Ρέα, αλλά και στην Κυβέλη, τη μεγάλη μητέρα των θεών. «που δεν έγινες ποτέ προϊόν». Εδώ βρίσκεται η υπέρβαση της αρχαίας παράδοσης. Η αρχαία μητέρα λατρευόταν, αλλά συχνά και η λατρεία περιλάμβανε ανταλλάγματα, θυσίες, προσφορές – ένα είδος πρώιμης «συναλλαγής». Εδώ  αναφέρομαι  σε μια μητρότητα που είναι απολύτως έξω από κάθε εμπορευματοποίηση, έξω από τη μόδα, τη βιτρίνα και το σύστημα που μετατρέπει τα πάντα σε αντικείμενο.

Τέλος, η τελευταία στροφή –«μα ένα παιδί που έμαθε να λέει “θέλω” / χωρίς να ζητάει άδεια»– θυμίζει ένα από τα βαθύτερα στοιχεία της αρχαίας μητρότητας: τη διαπαιδαγώγηση στην αυτονομία και την ανδρεία (αρετή). Στην αρχαία Σπάρτη, οι μητέρες αποχαιρετούσαν τους γιους τους που πήγαιναν στον πόλεμο λέγοντας «με την ασπίδα ή πάνω στην ασπίδα», δηλαδή νικητής ή νεκρός, αλλά όχι λιποτάκτης. Δεν ζητούσαν άδεια από κανέναν για τη ζωή τους. Στην αρχαία Αθήνα, η μητέρα του Θεμιστοκλή λέγεται ότι τον ενθάρρυνε στη φιλοδοξία του. Το παιδί που μαθαίνει να λέει «θέλω» χωρίς να ζητά άδεια είναι το παιδί που μεγάλωσε σε μια μητρική παρουσία που δεν ήταν καταπιεστική αλλά απελευθερωτική. Αυτό ακριβώς έκαναν και οι μεγάλες μητρικές μορφές της αρχαιότητας: δεν παραδίδονταν στον φόβο, αλλά μετέδιδαν θάρρος.

Ο  Ύμνος για τη Μητρότητα είναι ένα ποίημα που φέρει επάνω του ορατά και αόρατα σημάδια της αρχαιότητας. Από τη δομή του αρχαίου ύμνου, μέχρι την εικόνα της μητέρας ως γέφυρας ανάμεσα στον ουρανό και τη γη, ως δασκάλας, ως επαναστάτριας κατά τα πρότυπα της Δήμητρας, ως φύλακας φωτιάς και ως παιδαγωγού της ελευθερίας. Και όμως, το ποίημα παραμένει βαθιά σύγχρονο, γιατί προσθέτει τον αγώνα ενάντια στον καταναλωτισμό και την παγίδα της εικόνας. Δεν αντιγράφω την αρχαιότητα. Αντίθετα, παίρνει το αρχαίο όργανο –τον ύμνο– και το ξανακουρδίζω σε έναν σημερινό τόνο: ότι η μητρότητα είναι αντίσταση, ότι η γνώση και η φροντίδα είναι το πραγματικό δώρο, και ότι η μόνη γνήσια δόξα για μια μητέρα είναι να μην γίνει ποτέ προϊόν. Σε αυτήν τη σύζευξη αρχαίου αρχέτυπου και σύγχρονου προβληματισμού, το ποίημα αποτελεί έναν ύμνο όχι μόνο για τη μητέρα, αλλά για την ίδια την αξιοπρέπεια.

 

 

 

 

 

 

photo widephish, https://pixabay.com