Μια συζήτηση για το μουσικό μάνατζμεντ στην Ελλάδα, το σκηνικό της μουσικής παραγωγής, τις δισκογραφικές εταιρείες, και το ροκ που ενηλικιώθηκε πολύ.
Ένα μεσημέρι στο κέντρο της Αθήνας, στην πλατεία Συντάγματος, δεν είναι ποτέ ήσυχο. Ο θόρυβος της πόλης είναι παντού, και οι καφετέριες γεμάτες κόσμο. Η συζήτηση με τον μάνατζερ Δημήτρη Καζαντζή, μου θύμισε την εποχή που κάναμε κοπάνα από την Σχολή, για να πάμε στις καφετέριες των Εξαρχείων “για να συζητήσουμε”. Και η συζήτηση φυσικά δεν είχε να κάνει με την επκαιρότητα, την ακρίβεια, το φυσικό αέριο και όλα αυτά τα δεσμά, αλλά για το ροκ. Την τέχνη, αυτήν που “μιλά αλλιώς”. Που “μιλά αλλιώς” ακόμη και τώρα, τόσα χρόνια μετά, που μεγαλώσαμε, που πια δεν κάνουμε κοπάνα από την Σχολή, αλλά που ψάχνουμε ακόμα για ένα τραπέζι σε μια καφετέρια, για να μιλήσουμε για το ροκ. Ο Δημήτρης Καζαντζής αποφάσισε να γίνει μάνατζερ καλλιτεχνών στην Ελλάδα, κυρίως για γκρουπ και καλλιτέχνες… πιο χέβυ μέταλ, και σκληρών ήχων.
Θέλω να μου μιλήσεις για την σχέση σου με το βινύλιο και το CD. Πώς το αισθάνθηκες αυτό το πέρασμα;
Με το βινύλιο μεγάλωσα από μωρό παιδί. Αγόραζαν οι δικοί μου δίσκους τότε, ελληνική μουσική κυρίως και αρκετά από τα 45άρια τα μικρά. Εμένα μου άρεσε όλο αυτό το πράγμα από την αρχή. Έπαιρνα κι εγώ που δεν ήξερα να βάζω το δισκάκι στο πικαπ, το έβαζα στο πάτωμα κι έπαιρνα κι ένα μολύβι και τραγούδαγα μόνος μου. Μετά πάλι, κάθε φορά που το άκουγα, νόμιζα ότι ο τραγουδιστής πάει στο στούντιο και τραγουδάει και το σταμάταγα στην μέση. Όταν το ξαναέβαζα από την αρχή, έλεγα, “πότε πρόλαβε και ξαναπήγε ο τραγουδιστής στο στούντιο”; τώρα μιλάμε για ηλικία 5-6 χρονών. Ξεκίνησα το 1979, τότε πήρα τον πρώτο μου δίσκο, το Greatest Hits των Doors, και όλο το χαρτζηλίκι μου πήγαινε σε δίσκους. Έχω 4.000 – 5.000 βινύλιο και άλλα τόσα CD. Άρχισα να το κόβω λίγο και μπήκα και στον χώρο της κασέτας, όταν οι γονείς μου είδαν ότι είχε παραμεγαλώσει η δισκοθήκη και μου έβαζαν χέρι, οπότε έπαιρνα κασέτες και τις έβαζα στην τσέπη. Μετά, το 1987 ήρθε το CD. Στην αρχή με ενθουσίασε, ένα μικρό δισκάκι, δεν κόλλαγε ποτέ, δεν “πήδαγε”, τουλάχιστον έτσι νομίζαμε στην αρχή, το είδα και σαν εξέλιξη τεχνολογίας, οπότε άρχισα να παίρνω και CD. Δεν έκοψα ποτέ το βινύλιο, απλά λόγω της ηλικίας κυρίως έπαιρνα CD, ήταν και πιο εύκολο άλλωστε. Πού να φανταστώ, μετά από 20 χρόνια ότι το βινύλιο θα έρθει πάλι , θα ενθουσιαστεί ο κόσμος, θα το αγοράσει -αλλά τον τελευταίο καιρό οι τιμές φτάνουν στα όρια του απαγορευτικού. Θέλεις δύο μεροκάματα για να πάρεις έναν δίσκο.
Είναι συλλεκτικό πλέον το βινύλιο;
Αυτό είναι ένα παραμύθι που έχουν πλασάρει οι εταιρείες. Κανένα βινύλιο στην main έκδοσή του δεν είναι συλλεκτικό. Συλλεκτικό μπορεί να είναι κάποιο περιορισμένης κοπής, ειδική έκδοση, αριθμημένο… Demo- βινύλιο που βγαίνει και μπαίνει στο ράφι, δεν είναι ποτέ συλλεκτικό. Κάτι που μπαίνει στο ράφι, μπορεί να είναι συλλεκτικό;
Όχι, είναι χρηστικό.
Ακριβώς. Εξαίρεση, οι περιορισμένες εκδόσεις, με τόσα π.χ. αντίτυπα, για μια επετειακή έκδοση. Έτσι, μπορώ να το καταλάβω.
Όταν βλέπεις τον καλλιτέχνη με τον οποίο συνεργάζεσαι πάνω στην Σκηνή, ή τον βλέπεις την ώρα της επιτυχίας του, πώς το βιώνεις αυτό; Δεν σε ρωτάω αν χαίρεσαι, αυτό είναι αυτονόητο – αλλά πώς βιώνεις την στιγμή της επιτυχίας του, εσύ, από κάτω, ως μάνατζερ;
Υποχρεωτικά συγκρατημένα.
Μπορείς;
Ναι. Είμαι υποχρεωμένος. Αν δεν ήμουν συγκρατημένος, θα τον παρέσυρα σε έναν ενθουσιασμό που δεν του αναλογεί. Θα του πω “μπράβο”, θα του δείξω ότι χάρηκα, αλλά αν τον αφήσω να πιστέψει ότι έδωσε the greatest show on earth, στο επόμενο live είναι πολύ πιθανόν να μην είναι τόσο καλός και να απογοητευτούμε όλοι μαζί. Προφανώς και έχει δικαίωμα ο άνθρωπος, όταν πετυχαίνει κάτι, να δεχτεί και συγχαρητήρια, και “μπράβο”. Θα τα πω όλα αυτά, αλλά δεν μπορώ να τον αφήσω να πετάει στα σύννεφα. Ο καλλιτέχνης είναι πολύ ιδιαίτερη φύση, ενθουσιάζεται εύκολα, απογοητεύεται εύκολα – κομμάτι της δουλειάς μου είναι να τον συγκρατώ. Και στην μία περίπτωση και στην άλλη. Δεν μπορείς να είσαι διαφορετικός. Πέρα από το πώς είμαι στην προσωπική μου ζωή, μπορεί να σβήνουν τα φώτα και να είμαι ο πιο ρομαντικός τύπος, αλλά στην δουλειά μου οφείλω να είμαι τεχνοκράτης. Γιατί αν δεν είμαι, θα γίνω σαν τον μουσικό, δεν θα με χρειάζεται. Θα μιλάει το συναίσθημα, τέτοια πράγματα. Δεν θέλει αυτός έναν που να μιλάει το συναίσθημα, γιατί αν μιλάει το συναίσθημα μετά δεν θα μιλήσει το χρήμα. Μαζί πάνε αυτά.
Σωστά, γιατί μόνο με το συναίσθημα δεν θα μπορέσεις να επικοινωνήσεις με το κοινό σου.
Ακριβώς. Ο μουσικός δεν μπορεί να έχει να κάνει με deals, να ψάχνει για εταιρείες, για συνεργάτες. Η δουλειά του είναι να συνθέτει, να ηχογραφεί, να εμπνέεται πριν απ’ όλα αυτά, και λόγω του ότι στις μέρες οι απαιτήσεις από τις δισκογραφικές είναι πολύ μεγάλες, και το προϊόν πρέπει να είναι σε μια άριστη κατάσταση όταν παραδοθεί στην εταιρεία, δεν έχει χρόνο να ψάχνει για promoters, agents, διανομείς, για όλα αυτά. Αυτά είναι δουλειά του μάνατζερ. Υπάρχει μια λανθασμένη αντίληψη στην Ελλάδα για τον ρόλο του μάνατζερ. Μπορώ να σου πω με μεγάλη ασφάλεια ότι 9 στα 10 παιδιά που παίζουν μουσική, δεν ξέρουν τον ρόλο του μάνατζερ. Δέχομαι τηλεφωνήματα για να αναλάβω κόσμο, ξέρεις τί μου ζητάνε; να τους κλείσω συναυλίες. Αυτό ήταν η δουλειά του μάνατζερ πριν από 40-50 χρόνια. Σήμερα, για αυτό το θέμα υπάρχουν οι booking agents. Η δουλειά μου είναι να βρω το κατάλληλο booking agency και να το διαχειριστώ. Θα κλείσω και εγώ μια συναυλία, αλλά καθαρά επικουρικά. Ο μάνατζερ είναι αυτός που διαχειρίζεται τους εξωτερικούς συνεργάτες του καλλιτέχνη, ούτε ο booker του, ούτε ο εκπρόσωπος Τύπου.
Η εξωτερική εικόνα, το image του καλλιτέχνη, είναι κάτι που περνάει από τα χέρια σου;
Φυσικά. Το image, για μένα, είναι το 50% της συνολικής του εικόνας. Έχει να κάνει με το πώς λανσάρεις το καλλιτεχνικό σου προφίλ. Εάν στην διάρκεια μιας συναυλίας, φύγει μια νότα από τον κιθαρίστα, υπάρχει πιθανότητα να μην το πάρει χαμπάρι κανένας. Εάν όμως ο κιθαρίστας ή ο κάθε μουσικός δεν παρουσιάζεται σωστά, είτε ενδυματολογικά, είτε στο perofrmance του, ο άλλος θα τον βλέπει δυο ώρες από κάτω. Και αυτό θα του μείνει στο τέλος. Και θέλει να δει ότι αυτό που τραγουδάς, αυτό και παρουσιάζεις.
Κατά πόσον το ροκ είναι brand; Τα συγκροτήματα του `80 στην Αμερική, έπρεπε π.χ. να καπνίζουν, να πίνουν, να έχουν μια άστατη ζωή… κατά πόσον αυτό το brand μπορεί να επηρεάσει τον χαρακτήρα ενός καλλιτέχνη, ο οποίος στο τέλος θα φτάσει να παρουσιάζει κάτι το οποίο δεν είναι – για να είναι μέσα στο brand, το image που θέλει να περάσει;
Έχουν συμβεί και τα δύο. Το ύφος αυτό αφορά μια συγκεκριμένη περίοδο, σε συγκεκριμένα μέρη, π.χ. το L.A. την δεκαετία του `80, το χρήμα έρρεε άφθονο από τις δισκογραφικές και υπήρχε η τάση του sex-drugs-rock’n’roll σε όλο αυτό το πακέτο. Οι μουσικοί τότε είναι αλήθεια ότι -οι περισσότεροι- ζήσανε και έτσι, κάποιοι άλλοι όχι. Κάποι επιτηδευμένα, κάποιοι όχι. Το original αυτό στις μέρες μας δεν υπάρχει, γιατί ένας άνθρωπος ο οποίος είναι σήμερα βουτηγμένος στα ναρκωτικά, δεν θα μπορέσει να αποδώσει, να ανταπεξέλθει σε αυτά που ζητάει η εταιρεία. Δεν μπορείς να πας στο στούντιο σήμερα, που το χρυσοπληρώνει η μπάντα και όχι πλέον η εταιρεία, και να είσαι κομμάτια και να μην μπορείς να παίξεις. Ή αν ανέβεις στην σκηνή και είσαι κομμάτια, από κάτω θα έχεις πρόβλημα. Έχει αλλάξει η εποχή. Σε μεγάλο βαθμό υπήρχε αυτό, κάποιοι το έκαναν επιτηδευμένα, έχω ακούσει διάφορα. Σίγουρα τώρα δεν είμαστε στο L.A. στα 80s, και μάλιστα έχω συναντήσει περιπτώσεις που εταιρείες έχουν διώξει καλλιτέχνες που συμπεριφέρονται στην προσωπική τους ζωή, με έναν τρόπο αντιδεοντολογικό κατά την γενική κοινή αντίληψη. Τότε αν έβγαινες ξεβράκωτος στην πόλη μπορεί να σου λέγανε ότι είσαι πολύ κουλ. Σήμερα, οι όμοιοί του θα έλεγαν “μαζέψτε τον”. Έχει αλλάξει το πράγμα. Πλέον οι εταιρείες θέλουν επαγγελματίες και μόνο. Καλώς ή κακώς.
Καλώς μάλλον, γιατί υπάρχουν μιμητές.
Είναι μεγάλο πράγμα να έχεις είδωλα. Όλοι οι μεγάλοι είχαν τα είδωλά τους, ο Έλβις, οι Rolling Stones, οι Black Sabbath, όλοι είχαν τα είδωλά τους. Αν δεν έχεις είδωλα, δεν στεριώνεις στον χώρο.
Πρέπει να έχεις είδωλο για να γίνεις είδωλο, δηλαδή.
Ναι. Από εκεί και πέρα, μεγαλώνοντας πρέπει αυτό να το διαχειριστείς, να αξιολογήσεις, να κρατήσεις ό,τι θεωρείς ότι θα σε βοηθήσει, να πετάξεις ό,τι θα σου κάνει ζημιά. Αλλά αυτό ισχύει έτσι: πώς θα γίνεις είδωλο, αν δεν έχεις είδωλα;
Είναι το θέμα να ξέρεις και τί θες.
Η απάντηση όλων είναι “να γίνω ροκ σταρ”.
Η Ελλάδα, λέμε συνήθως ότι είναι μικρή αγορά, τα πράγματα είναι περιορισμένα κ.λπ. Το πρόβλημα με το ροκ στην Ελλάδα είναι μόνο το μέγεθος της αγοράς; Σκεφτόμουν π.χ. ότι έναν μουσικό χαρακτήρα σαν τον Boy George, ή τον David Bowie, ή ακόμα την Janis Joplin, δεν θα τους “σήκωνε” η Ελλάδα νομίζω, δεν θα τους “δεχόταν”.
Επίτρεψέ μου να σε διορθώσω. Η Ελλάδα είναι μια ανύπαρκτη αγορά, όχι μικρή. Στον κόσμο δεν ασχολούνται καθόλου μαζί μας, πέραν του ότι θα περάσουν κάποια συγκροτήματα να κάνουν εμφανίσεις. Στην Ελλάδα το πρόβλημα δεν είναι αυτό. Αν υπήρχε μια Janis Joplin, ή ένας Jimi Hendrix, που ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του Έλληνα, θα τους δεχόταν. Ο Έλληνας κατά βάση προτιμά την μουσική του τόπου του, τα άλλα είναι “ξένα”. Σε ρωτάνε π.χ. τί ακούς; ελληνικά ή ξένα; και στο “ξένα”, μπαίνουν όλα μαζί τα είδη. Από την άλλη πλευρά, και το λέω μετά πόνου ψυχής, δεν έχουν βοηθήσει καθόλου και οι Έλληνες μουσικοί. Έχουμε εξαιρετικούς μουσικούς στην Ελλάδα, διαβασμένους, ψαγμένους, γνωρίζουν άριστα μουσική. Το πρόβλημα είναι ότι το ψάξιμό τους γίνεται με λάθος τρόπο. Εκεί που ψάχνουν για να προωθήσουν την δουλειά τους, λόγω μιας κάκιστης νοοτροπίας που έχουν οι περισσότεροι, ψάχνονται με λάθος τρόπο. Γι’ αυτό το μάνατζμεντ στην Ελλάδα είναι σχεδόν ανύπαρκτο. Είμαστε 3-4 άνθρωποι που κάνουμε αυτή την δουλειά.
Ποιό είναι το λάθος που κάνουν; Είναι π.χ. ένα συγκρότημα ή ένας καλλιτέχνης, έχουν μαζέψει το υλικό τους και θεωρούν ότι είναι καλό για να βγάλουν έναν δίσκο. Ποιό είναι το λάθος που θα κάνουν αν δεν έχουν μάνατζερ;
Υπάρχει ολόκληρη ιστορία πριν φτάσουμε στο να φτιάξουμε τα τραγούδια. Ο στόχος πρέπει να είναι το τί θέλεις να κάνεις και όχι το τί δίσκο θα βγάλεις. Πλησιάζει τον μάνατζερ όταν έχει ήδη κάνει το λάθος. Νοιώθω ώρες-ώρες σαν ασφαλιστής που τον παίρνεις τηλέφωνο να κάνεις ασφάλεια όταν αρρωστήσεις, και του λες “τώρα δεν γίνεται άνθρωπέ μου, είσαι ήδη άρρωστος”. Αυτό το έχω αντιμετωπίσει άπειρες φορές. Δεν αφουγκράζονται και ταυτόχρονα δεν ξέρουν ακόμα και πώς πρέπει να παίξουν, για να βγει μπροστά η μουσική τους. Δυστυχώς οι εταιρείες σου λένε “τα θέλω έτσι κι έτσι τα πράγματα, το τραγούδι να είναι έτσι”, αυτό δεν το έχουν νοιώσει από την αρχή. Τελειώσε το υλικό του, το μίξαρε, το έκανε μάστερ, αμέσως στο youtube το ανεβάζει κατ’ ευθείαν και μετά παραγγελία στην πιο φτηνή εταιρεία για να του το βγάλουνε. Και μετά με παίρνει τηλέφωνο “τί να κάνω”;, γιατί έχει δυο κούτες cd και τις κοιτάει. Είναι η νοοτροπία ότι “εγώ ψάχνομαι και γνωρίζω κόσμο”, γιατί γνώρισε ένα στέλεχος μιας εταιρείας κάποτε, του είπε κάτι, και λες και έμαθε πώς λειτουργεί ο χώρος.
Μου θύμισες το ίδιο που ισχύει και στον χώρο του κινηματογράφου. Μας έλεγαν τότε ότι οι νέοι Έλληνες σκηνοθέτες δεν πάνε καλά στην αρχή, γιατί τους δίνεται κάποια στιγμή η οικονομική δυνατότητα να κάνουν μια ταινία, και επειδή δεν ξέρουν πότε θα ξανακάνουν και αν, πότε θα έχουν δηλαδή ξανά λεφτά – θέλουν μέσα σε αυτή την ταινία να τα πουν όλα, ασχέτως σεναρίου. Αντί να επικεντρωθούν στο σενάριο και στο κεντρικό τους θέμα, δηλαδή, βάζουν κι αυτό από τα εσώψυχά τους, κι εκείνο, και το άλλο.
Είναι και ανθρώπινο, όχι στην Ελλάδα μόνο. Υπάρχει παντού. Είναι φυσιολογικό, είναι κομμάτι της ανασφάλειας του καλλιτέχνη. Κι εδώ έρχομαι στην αρχή της κουβέντας που κάναμε. Πώς αισθάνομαι όταν ο καλλιτέχνης έχει επιτυχία.
Ναι τώρα σε καταλαβαίνω. Να σου πω κάτι, βλέποντας τους μεγάλους ροκ σταρ, έχεις την εντύπωση ότι είναι πολύ συγκεντρωμένοι σε αυτό που σου λένε αυτή την συγκεκριμένη στιγμή. Δεν σου λένε κάτι εννοώντας άλλα τρία πράγματα παραπίσω, και βέβαια τους βλέπεις να λιώνουνε μέσα στο τργούδι, να τσαλακώνονται, να μην φοβούνται να εκτεθούν, να εκφραστούν με τόλμη, κάτι που στην Ελλάδα δεν το έχω δει.
Έχω δει το αντίθετο. Έχω δει μπάντες στην Ελλάδα να παίζουν στην σκηνή ζωντανά τα τραγούδια τους και να έχουν ένα μηδενικό performance. Ακίνητοι, με προσοχή στην κιθάρα -και μόλις παίζουν την διασκευή του αγαπημένου τους τραγουδιού, να κάνουν σαν τρελλοί. Ξέρεις πώς το μεταφράζω εγώ αυτό; δεν έχουν εμπιστοσύνη στο υλικό τους. Γιατί δεν βγάζεις τα απωθημένα σου και στο δικό σου τραγούδι, παρά μόνο στο αγαπημένο σου τραγούδι που το ξέρεις εσύ κι ένα εκατομμύριο κόσμος από κάτω; Δεν έχεις πειστεί ότι το υλικό σου είναι εφάμιλλο με αυτό που διασκευάζεις, που μπορεί να είναι και καλύτερο. Με τα μέσα που υπάρχουν σήμερα, δεν μπορώ να φανταστώ ότι οι μουσικοί δεν μπορούν να γράψουν καλύτερα από την δεκαετία του `70, `80. Τί έγινε, στερέψαμε στο `80;
Τί φταίει και δεν πιστεύουν στο έργο τους; Η αγορά της Ελλάδας μπορεί να σου κόψει τα φτερά στο άψε-σβήσε και αυτό μπορεί να σε κάνει να έχεις ένα κράτημα, βέβαια.
Έχουν μεγαλώσει οι περιορισμοί που θέτουν οι εταιρείες πλέον. Άν έχεις δει την ταινία Bohemian Rhapsody, όταν πηγαίνουν τα παιδιά το υλικό στην εταιρεία, τους λέει “εγώ δεν μπορώ να βγάλω κομμάτι 6 λεπτά – και τί τίτλος είναι αυτός”; Στην αρχή πήγε να χαλάσει η δουλειά. Έτυχε να τους ακούσει ο ραδιοπαραγωγός, να του βγάλουν το promo δισκάκι και να του το πάνε, να το βάλει αυτός και να αρέσει στον κόσμο. Σήμερα οι εταιρείες λένε “το βίντεό σου δεν μπορεί να είναι πάνω από 4,5 ή 5 λεπτά, δεν το βλέπει ο άλλος. Στα 8 δευτερόλεπτα θέλω να ξέρω το τραγούδι σου τί είναι”. Τους έχουν στραγγαλίσει. “Το θέλω έτσι, κι έτσι κι έτσι”. Και δεν σου πληρώνουν και τίποτα. Η παραγωγή είναι με έξοδα του συγκροτήματος, εκτός αν είσαι οι Metallica. Αν είσαι νέος καλλιτέχνης, ακόμη και ένα όνομα να έχεις ψιλοπιάσει, θα πληρώσεις την παραγωγή του δίσκου, την περιοδεία σου, τα πάντα. Μια περιοδεία σήμερα στοιχίζει πάνω από 2.000 την ημέρα, σοβαρή εννοώ – μια μικρή μπάντα να περιοδεύσει με μια μεγαλύτερη, για 5 μέρες. Ειδικά τώρα με την ενεργειακή κρίση είναι περισσότερα. Ήδη 5 μπάντες από τον χώρο του χαρντ ροκ μέταλ ακύρωσαν τις συναυλίες τους “for logistic reasons”. Πρώτη φορά το άκουσα αυτό στην ζωή μου. Και ονόματα γνωστά, όχι οποιοσδήποτε.
Με αυτά τα μεγάλα ονόματα που ένας-ένας αποφασίζουν να δώσουν την τελευταία τους συναυλία και να τα παρατήσουν, τί γίνεται, με το κενό που αφήνουν; Υπάρχει υλικό να γεμίσει το κενό;
Όχι, τα κενά αυτά είναι δυσαναπλήρωτα. Αυτά τα ονόματα έχουν αφήσει μια κληρονομιά που δεν μπορεί να αφήσει κανένας άλλος. Να πω ονόματα; Όταν σου λένε, οι Iron Maiden, οι Metallica, πόσα χρόνια έχουν ακόμα μπροστά τους; Φτάσανε τα 70, έχουν ακόμα, άντε 5 χρόνια – ποιοί θα έρθουν μετά; και ακούς ότι έρχονται οι Sabaton – με όλο τον σεβασμό στο πρόσωπό τους, γιατί είναι πολύ καλά παιδιά, και συγνώμη σε όσους τους αγαπούν – αλλά δεν μπορείς να κάνεις την σύγκριση. Λες αυτοί θα έρθουν να αντικαταστήσουν θρύλους;
Οπότε τί κάνουμε εμείς τώρα χωρίς αυτούς;
Έλα ντε. Είναι μια κουβέντα που κάνω αρκετές φορές με φίλους και δεν την έχουμε τελειώσει ποτέ.
Τα μεγάλα συγκροτήματα του `80 που κάνουν ακόμα συναυλίες, είναι άνθρωποι που εξηντάρησαν, όπως οι Guns’n’Roses π.χ., αλλά ακόμα έχουν ένταση στην σκηνή, και εκφράζουν ακόμα το ροκ όπως το ξέρουμε. Με ποιούς μπορείς να τους συγκρίνεις αυτούς;
Και σου δίνουν στην σκηνή αυτό που θέλεις. Εγώ αυτό λέω: Αν οι παπούδες παίζουν καλά, εγώ παπούδες θα ακούω. Κανένα πρόβλημα. Πήγα το καλοκαίρι και είδα τους Manowar στην πλατεία Νερού. Ο Eric Adams είναι 70 χρονών, φαίνεται 40, τραγουδάει σαν 30. Γιατί να έχω πρόβλημα; Τους Rolling Stones τους είδα μια φορά στην Αθήνα, αλλά πιο πολύ από βίντεο που τους ξέρω, ναι, θέλω να τους ξαναδώ.
Και πες ότι δεν θα πας, γιατί σε ενοχλεί η ηλικία. Πού θα πας;
Με κανέναν δεν μπορώ να τους συγκρίνω. Θα δούμε στην πορεία τί θα κάνουμε, και πόσο αργά θα φεύγουν αυτοί οι μεγάλοι. Αλλά από την άλλη, τους θέλει ο κόσμος, κοίτα τί έγινε στην Αμερική με τους Motley Crue, περιοδεία σε αρένες σε όλη την Αμερική. Αν αρέσεις, εμένα μου περισσεύει.
Ας υποθέσουμε ότι βρίσκεις έναν καλλιτέχνη που θεωρείς ότι θα είναι μεγάλο κεφάλαιο στο μέλλον. Πόσο έχεις την δυνατότητα να τον επιβάλλεις σε μια εταιρεία που πιθανόν να μην τον θέλει, αλλά εσύ είσαι βέβαιος ότι θα γίνει κορυφή;
Να τον επιβάλεις δεν μπορείς. Αυτό που πρέπει να δείξεις είναι η δουλειά του με τον σωστό τρόπο. Έχω μια τέτοια περίπτωση, το `11 με `14 είχα μια δισκογραφική εταιρεία με έναν συνεργάτη, και τότε είχαμε τα δύο πρώτα των Jinjer, οι οποίοι τώρα μεσουρανούν. Το ξέραμε ότι θα πάνε ψηλά, φαινόταν και λόγω μουσικής και λόγω νοοτροπίας. Παρ’ όλο που δεν είναι το ύφος μου, λες οκ, respect. Οι Jinjer είναι Ουκρανοί, είχαν εκτός των άλλων να αντιμετωπίσουν και τον πόλεμο στην Κριμαία το `15, ήταν με ένα σαράβαλο transporter και γύρισαν την Ευρώπη δίνοντας πάνω από 100 live τον χρόνο. Φαντάσου είχαν ανακοινώσει 30 μέρες στο site τους και άλλες 10 to be announced. Ταξίδευαν και έκλειναν και άλλες. Ήθελαν να παίζουν, είτε σε 10 άτομα, είτε σε 1000, έπαιζαν. Έβγαλαν δύο πολύ καλά άλμπουμ που άρεσαν στον κόσμο, αλλά όταν τους ζητάει η μεγάλη εταιρεία δεν μπορείς να πεις “δεν στους δίνω” για να κάνουν συμβόλαιο. Απλά σήμερα τους βλέπω εκεί που έχουν φτάσει και γελάνε και τα μουστάκια μου. Πόσοι ξέρουν ότι εγώ είχα την Leader Records δεν με ενδιαφέρει. Λέω “κάτι κάναμε κι εμείς καλά για να είναι αυτοί σήμερα εκεί”. Πάντως για να σου απαντήσω για την εταιρεία, δεν μπορείς να επιβάλεις τίποτα. Όταν η εταιρεία πληρώνει, αυτή αποφασίζει.
Ναι, αλλά μπορεί να μην έχουν την διορατικότητα να δουν ότι ο καλλιτέχνης μπορεί να γίνει κορυφή.
Αυτό είναι δικό τους πρόβλημα. Όποιος δεν έχει διορατικότητα στον χώρο, δεν μπορεί και να προχωρήσει στον χώρο. Με ποιό σκεπτικό υπογράφεις με έναν καλλιτέχνη, ή απορρίπτεις έναν καλλιτέχνη;
Αναπάντητο το ερώτημα για αυτό το σκεπτικό.
Κοίτα τα τελευταία χρόνια υπάχει ένα σκεπτικό, είναι το “ποιός έχει να πληρώσει”. Υπογράφει ξέροντας ότι μπορεί να μπει και να κάνει δουλειά o άλλος. Τον καλύτερο δίσκο του κόσμου να του πας, διαφορετικά, τί να τον κάνει; Εκεί είναι τα λεφτά πλέον. Τί δίνεις και τί παίρνεις.
Το ιδανικό ροκ γκρουπ ποιό θα ήταν για εσένα σαν άτομο; όχι σαν επαγελματίας. Από άποψη ποιότητας, ήχου… που θα σε έκανε χαρούμενο, και θα έλεγες “ναι, αυτό είναι”.
Οι Rotting Christ. Τα έχουν κάνει όλα σχεδόν άριστα. Και έχουν μια πορεία από το `89 πραγματικά ροκ. Και μετά από 20-25 χρόνια άρχισαν κι αυτοί να βγάζουν αυτά που δικαιούνταν. O Σάκης Τόλης πραγματικά ήταν φωτισμένο άτομο. Με μόρφωση, διάβασμα, καλό παιδί πάνω απ’ όλα, αγαπητός στον κόσμο, εξαιρετικός μουσικός και δεν φοβήθηκε να ρισκάρει πράγματα που ήξερε ότι τα είχε. Έβγαλε δίσκους και μέσα είχε τραγούδια σε 8 γλώσσες. Αν δεν είσαι ο Σάκης Τόλης, δεν το κάνεις. Γνώμη μου. Είναι η πιο επιτυχημένη ροκ μπάντα.
Με ποιές χώρες δουλεύεις κυρίως;
Αυτή την στιγμή οι μπάντες που διαχειρίζομαι είναι τρεις και ελληνικές. Είχα τους Jinjer που είναι Ουκρανοί, είχα κι άλλη ουκρανική μπάντα, είχα και από Αγγλία, , είχα από Ρωσία, κάποιες ελληνικές. Οι συνεργασίες μου είναι έξω, δουλεύω με ένα agency από Ιταλία, δουλεύω με Αγγλία. Έχω πολύ καλούς συνεργάτες εκεί, έχω δουλεύει σε βίντεο και φωτογράφιση με Σουηδία, και αρκετά με Γερμανία.
Εκεί είναι η αγορά σε πολύ καλύτερη κατάσταση σε σχέση με την Ελλάδα.
Η Γερμανία είναι η Μέκκα για το μέταλ. Η Αγγλία του ροκ. Δεν μπορείς να παραβλέψεις αυτές τις περιοχές, εκεί κινούν τα νήματα. Δεν γίνεται να πεις “δεν δουλεύω με Γερμανία”, δεν γίνεται, θα δουλέψεις. Δεν μπορείς να πεις “έκανα ευρωπαϊκή περιοδεία και δεν πήγα εκεί”, ακούγεται αστείο. Από την στιγμή που οι πιο πολλές μπάντες Α΄ ή Β΄ Εθνικής που λέμε θα κάνουν το 1/4 τουλάχιστον της περιοδείας στην Γερμανία. Δουλεύω με αυτές τις χώρες, δεν γίνεται αλλιώς. Καλώς ή κακώς έχει σημασία πια ποιός υπογράφει μια δουλειά, μια φωτογράφιση π.χ. Έχουμε πολύ καλούς συνεργάτες εδώ στην Ελλάδα, αλλά έχει σημασία το όνομα που υπογράφει: να είναι το όνομα γνωστό.
Βλέπω τελευταία και γκρινιάζω πολύ, βίντεο από συναυλίες μεγάλων ονομάτων και το κοινό από κάτω δεν χορεύει, δεν τραγουδάει, δεν συμμετέχει στην συναυλία, δεν την ζει, αλλά τραβάει βίντεο με το κινητό. Τί γίνεται με αυτό; Το τραβάς για να δεις μόνος σου, σε βίντεο, την συναυλία που πήγες;
Το χειρότερο στην ζωή μου είναι αυτό. Γίνεται τόσο μηχανικά, δεν το καταλαβαίνει ο άλλος ότι χάνει την μαγεία. Στα 5 μέτρα, στα 10, στα 50, είναι μπροστά του ο αγαπημένος του μουσικός και δεν τον πιάνει μόνο και μόνο γιατί έχει κόσμο μπροστά του. Και εσύ μου είσαι με το κινητό; Ανάθεμα κι αν ξέρεις τί τραβάς. Δυστυχώς δεν απολαμβάνουμε. Πολλοί πάνε σε συναυλία για να πουν “ήμουν εκεί”, άλλοι πάνε γιατί πάει η παρέα, άλλοι για να ανεβάσουν στα social media. Όταν οι Iron Maiden έρχονταν εδώ, είχαμε προετοιμασία ένα μήνα. Να βάψουμε το τζιν μπουφάν το αμάνικο, να κολλήσουμε τα ράστερ πίσω, εγώ έφτιαχνα το λογότυπο με μαρκαδόρο και μπλάνκο ένα μήνα πριν, για να πάω στη συναυλία. Δεν υπάρχει αυτό τώρα. Σήμερα λες, “α, παίζουν αυτοί σήμερα, εντάξει, θα ασχοληθώ μια ώρα πριν πάω”. Έχουμε δει πλέον τόσα πολλά πράγματα. Παίζει μια μπάντα support και λες “τί να τους κάνω αυτούς; θα πάω να ακούσω το μεγάλο συγκρότημα κατ’ ευθείαν”. Μα είναι πληρωμένο το εισιτήριο, μπορεί να σου αρέσει αυτή η μπάντα, γιατί δεν πας;
Πόσοι μεγάλοι ήταν support και έγιναν τεράστια ονόματα…
Βέβαια. Και εδώ που τα λέμε για την κατάσταση στην Ελλάδα, να πούμε κι αυτό για την Ελλάδα. Όταν πας σε μια συναυλία και οι πόρτες ανοίγουν στις 20.00 – γιατί 20.00; Έξω ανοίγουν στις 19.00 και η πρώτη μπάντα βγαίνει στις 19.30. Τελειώνουμε στις 02.00 – 03.00 Πώς θα πάει στην δουλειά του ο άλλος μετά, που δουλεύει; Συγκοινωνία δεν υπάρχει, δεν το σκέφτεται κανείς; Δεν λειτουργεί αυτό αποτρεπτικά τώρα; Να φύγω από το Καλαμάκι, να πάω στο κέντρο της Αθήνας, να βρω να παρκάρω, ή αν δεν οδηγώ άντε να βρω τρόπο να φύγω μετά για το σπίτι μου, να περιμένω να ανοίξουν οι πόρτες που αργούνε. Δεν νοιάζεται κανείς. Κάποιοι το θεωρούν ντροπή να ανοίξουν οι πόρτες με τον ήλιο ψηλά. Μα τέτοια ώρα ανοίγουν στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Εδώ γιατί να ανοίγουν 21.00 ή 22.00; Δεν έχω πάει σε πολλά live μικρότερων συγκροτημάτων έτσι, που θα μπορούσαν να μου αρέσουν, να τα ακούσω και να αγοράσω τα cd τους. Και αυτό το χάνουμε. Όλα αυτά που έχουμε πει και όσα θα πούμε, οφείλονται στην νοοτροπία του κόσμου και των μουσικών.
Δεν έχουν αγάπη για αυτό που κάνουν; αυτό λείπει;
Όχι, το αγαπάνε και πολύ. Η νοοτροπία είναι.
Εντάξει, η εταιρεία καταλαβαίνω να στοχεύει πιο πολύ στο να εισπράξει.
Ξέρεις καμμιά εταιρεία που να μην θέλει να εισπράξει; Γιατί κάνει εντύπωση αυτό στους μουσικούς; Εταιρεία είναι. Αν πλήρωνε η εταιρεία για τον κάθε ένα που βγάζει δύο τραγούδια, θα είχαν φουντάρει όλοι στην θάλασσα. Η εταιρεία επένδυε στον καλλιτέχνη μέχρι το `70-κάτι. Κάτσε και δες μετά τα μέσα του `90 πόσες δισκογραφικές έκλεισαν, πόσες συγχωνεύτηκαν, πόσες μπάντες άλλαξαν στυλ και πόσες διαλύθηκαν. Μέχρι αρχές του `90, οι περιοδείες πληρώνονταν από τις εταιρείες αλλά τα χρήματα τα έπαιρναν οι εταιρείες από τα royalties των μουσικών. Όταν σταμάτησε να πουλάει ο δίσκος, για ποιά royalties μιλάμε; τους είπε “από εδώ και πέρα εσείς”. Κάποιες εταιρείες έκλεισαν και κάποιες μπάντες τις έδιωξαν.
Με το ίντερνετ τί γίνεται όπου πλέον τα τραγούδια γίνονται επιτυχίες μέσω ίντερνετ και όχι μέσω CD π.χ.;
Πιστέυω απόλυτα ότι δεν θα δεθείς με κάποιον καλλιτέχνη αν δεν έχεις στα χέρια σου το φυσικό του προϊόν. Το ίντερνετ έχει πολλά καλά, αλλά ένα από τα άσχημά του είναι ότι στερεί αυτό ακριβώς από τον κόσμο: το να δεθεί με έναν καλλιτέχνη. Ένα παιδί 18-20 χρόνων δεν είναι πια φανατικός οπαδός αυτουνού, απλά τον ακούει. Λέει π.χ. “άκουσες τα νέα τραγούδια αυτουνού”; “Ναι”. “Ποιά τραγούδια σου αρέσανε”; “το 3, το 5, το 8”. Είναι κάπου στο κομπιούτερ του και βλέπει την λίστα. Εγώ είχα τον δίσκο στα χέρια μου, είχα το εξώφυλλο, τους στίχους, ήξερα ποιό είναι το πρώτο τραγούδι της 2ης πλευράς, το τελευταίο της 1ης – μετά ήρθε το cd με πιο πολλά τραγούδια, ήταν πιο δύσκολο. Μετά με το digital, το έχασες.
Με τον δίσκο και το cd έχεις άλλη διαδικασία, μαζεύεις λεφτά, πηγαίνεις στο κατάστημα, το αγοράζεις, το φέρνεις σπίτι, είναι αλλιώς η σχέση σου μαζί του.
Τώρα λες “γιατί να το πληρώσω”; Αν δεν το πληρώσεις, δεν θα το αγαπήσεις. Αν δεν το φροντίσεις, να μην γρατζουνιστεί, δεν θα το αγαπήσεις. Οι δισκογραφικές εταιρείες τώρα πια συμμετέχουν αναγκαστικά με το ίντερνεετ βέβαια. Όταν παραδίδεις πια στην εταιρεία έναν δίσκο, είναι έτοιμο και για spotify, το οποίο πωλείται από το κανάλι της εταιρείας.
Μιλούσα με έναν φίλο από Λατινική Αμερική και μου είπε ότι κάποτε ο Julio Iglesias, σε μια εποχή που δεν υπήρχε ίντερνετ, κατάφερε να γίνει γνωστός μέχρι και την Ιαπωνία και όλοι γνώριζαν τα τραγούδια του.
Ναι, αλλά τότε υπήρχαν 100 ονόματα και έπαιζαν μπάλα μόνοι τους. Τώρα σε κάθε γωνία υπάρχει μια μπάντα. Το ίντερνετ δίνει ένα κίνητρο στα παιδιά να παίξουν μουσική, να φανούν. Τώρα το καλό ίντερνετ βοηθάει με την ευκολία του. Παλιά έγραφες την δουλειά σε μια κασέτα, την έστελνες με ταχυδρομείο και έκανες τον σταυρό σου αν θα φτάσει. Έχει δημιουργήσει βέβαια και μια υπερπροσφορά, που είναι αδύνατο να καλυφθεί. Γι’ αυτό οι εταιρείες σου λένε “θέλω το υλικό 100% έτσι”. Όποιος μπορεί να εμφανίσει ένα απόλυτα άρτιο υλικό, θα επιλεγεί.
Σου έχει φέρει ποτέ αντίρηση κάποιος καλλιτέχνης στις συμβουλές που του δίνεις;
Εννοείται. Και διαφωνίες και συγκρούσεις, όλα. Όποιος πει ότι “με τον μάνατζερ δεν έχω διαφωνήσει ποτέ”, λέει ψέματα. Δεν γίνεται.
