Το brain drain στην στην Ελλάδα δεν είναι ένα τυχαίο κύμα φυγής ούτε μια παροδική παρενέργεια της κρίσης. Είναι το αποτέλεσμα ενός τρόπου οργάνωσης της οικονομίας που δυσκολεύεται να μετατρέψει την προσπάθεια σε προοπτική και τη γνώση σε παραγωγικότητα. Και στο κέντρο αυτής της αδυναμίας βρίσκονται δύο πράγματα που αλληλοτροφοδοτούνται, η ψυχική οικονομία της κοινωνίας και η αδυναμία της μικρής και μεσαίας επιχειρηματικότητας να αναπτυχθεί.
Όταν μια κοινωνία δεν πιστεύει ότι το αύριο θα είναι δικαιότερο από το σήμερα, η παραγωγικότητα πέφτει αθόρυβα. Οι άνθρωποι συνεχίζουν να δουλεύουν, αλλά όχι με τη διάθεση να χτίσουν. Η εργασία γίνεται άμυνα και όχι δημιουργία. Η καινοτομία περιορίζεται, η επιχειρηματικότητα μικραίνει τις φιλοδοξίες της και η ανάπτυξη χάνει το βάθος της. Το ΑΕΠ μπορεί να ανεβαίνει, όμως μεγάλο μέρος αυτής της ανόδου έρχεται από κατανάλωση, τουρισμό και ακίνητα. Φαίνεται σαν πρόοδος, αλλά δεν μετατρέπεται σε σταθερή αύξηση αξίας ανά εργαζόμενο.
Αυτή η ψυχική φθορά επηρεάζει και τις αποφάσεις ζωής. Όταν το μέλλον μοιάζει αβέβαιο, αναβάλλονται η οικογένεια, τα παιδιά, το ρίζωμα σε έναν τόπο. Η φυγή γίνεται και εσωτερική. Ακόμη και όσοι μένουν, συχνά κρατούν μια βαλίτσα έτοιμη. Όσο περισσότεροι φεύγουν, τόσο ενισχύεται η αίσθηση ότι δεν υπάρχει μέλλον εδώ και ο κύκλος αυτοτροφοδοτείται. Το πρόβλημα παύει να είναι μόνο οικονομικό και γίνεται πρόβλημα εμπιστοσύνης.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η μικρή και μεσαία επιχείρηση, που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά των τοπικών οικονομιών, λειτουργεί με το βλέμμα χαμηλά. Φορολογική αστάθεια, γραφειοκρατία, δυσκολία χρηματοδότησης και συνεχής καχυποψία από το κράτος δεν της επιτρέπουν να ρισκάρει για να μεγαλώσει. Πολλές ΜΜΕ δεν σχεδιάζουν επενδύσεις ή εξαγωγές, σχεδιάζουν απλώς να αντέξουν τον επόμενο χρόνο. Έτσι η παραγωγικότητα μένει χαμηλή και οι καλύτεροι εργαζόμενοι αναζητούν αλλού περιβάλλον όπου η προσπάθεια έχει μεγαλύτερη απόδοση.
Άλλες χώρες που βρέθηκαν σε κρίση έσπασαν αυτόν τον κύκλο ξεκινώντας ακριβώς από εκεί. Η Ιρλανδία δημιούργησε σταθερούς κανόνες για πολλά χρόνια και έδεσε τις μικρές επιχειρήσεις με μεγαλύτερα επενδυτικά οικοσυστήματα και πανεπιστήμια. Έτσι μια μικρή εταιρεία μπορούσε να γίνει προμηθευτής, συνεργάτης ή τεχνολογικός εταίρος μεγαλύτερων σχημάτων και να αυξήσει παραγωγικότητα και μισθούς χωρίς να τιμωρηθεί επειδή μεγάλωσε.
Η Πορτογαλία ακολούθησε πιο ήρεμη αλλά σταθερή διαδρομή. Απλοποίησε διαδικασίες, κράτησε προβλέψιμο φορολογικό πλαίσιο και έδωσε πρακτικά κίνητρα για εξαγωγές και συνεργασίες μεταξύ μικρών επιχειρήσεων. Έτσι πολλές ΜΜΕ βγήκαν από το στενό τοπικό πλαίσιο, αύξησαν την αξία που παράγουν ανά εργαζόμενο και συγκράτησαν ανθρώπους στις περιφέρειες.
Το κοινό τους σημείο δεν ήταν κάποιο θαύμα χρημάτων. Ήταν η αποκατάσταση εμπιστοσύνης. Μικρές αλλά σταθερές αποδείξεις ότι οι κανόνες δεν αλλάζουν κάθε λίγο, ότι η προσπάθεια ανταμείβεται και ότι η αποτυχία δεν ισοδυναμεί με καταστροφή. Εκεί η ψυχική οικονομία άρχισε να βελτιώνεται και μαζί της η παραγωγικότητα και το δημογραφικό.
Για να αλλάξει πραγματικά πορεία και η Ελλάδα χρειάζονται λίγα αλλά δύσκολα πράγματα. Μισθοί που να συνδέονται με την πραγματική παραγωγή αξίας και όχι με προσωρινές ενισχύσεις. Δικαιοσύνη γρήγορη και αξιόπιστη ώστε η επένδυση να νιώθει ασφαλής. Παιδεία που να καλλιεργεί δεξιότητες χρήσιμες στην παραγωγή και όχι μόνο τίτλους. Και ένα κράτος που να βλέπει τον πολίτη και τον μικρό επιχειρηματία ως συνεργάτη.
Πάνω απ’ όλα χρειάζεται αλλαγή κουλτούρας. Πολλοί νέοι δεν φεύγουν επειδή δεν αγαπούν τη χώρα αλλά επειδή δεν την εμπιστεύονται. Αυτή η εμπιστοσύνη δεν επιστρέφει με εξαγγελίες ούτε μόνο με καλύτερα νούμερα στο ΑΕΠ. Επιστρέφει όταν η καθημερινή εμπειρία δείχνει ότι αξίζει να μείνεις, να προσπαθήσεις, να ρισκάρεις. Τότε το brain drain παύει να είναι ανάγκη διαφυγής και γίνεται απλώς μία από τις πολλές επιλογές ζωής.
photo DeltaWorks, https://pixabay.com
