Στις 23 Μαρτίου 1821 (με το νέο ημερολόγιο, ενώ με το παλιό ήταν ημέρα Παρασκευή 11 Μαρτίου 1821)[1], υπογράφηκε ο «αφορισμός» του Αλέξανδρου Υψηλάντη, του Μιχαήλ Σούτσου και των υπόλοιπων επαναστατών από τον Πατριάρχη Γρηγόριος Ε΄, τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Πολύκαρπο και άλλους 21 Αρχιερείς.[2] Η εν λόγω αφοριστική πράξη υπογράφηκε πάνω στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας και μετά από αυτήν ο Σουλτάνος δεν προχώρησε στο πρωταρχικό του σχέδιο για ολική σφαγή των χριστιανών, αλλά αρκέστηκε στο να τιμωρήσει τους ενόχους και τους ύποπτους επαναστάτες.[3] Αντίγραφα του αφορισμού στάλθηκαν στις περιοχές οι οποίες ήταν περισσότερο ύποπτες για εξέγερση, όπως η Πελοπόννησος, η Στερεά Ελλάδα και τα νησιά του Αιγαίου.[4] Λίγοι όμως ξέρουν ότι ο ίδιος ο «αφορισμένος» Αλ. Υψηλάντης σε επιστολή του στον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη του λέει να μην υπολογίζουν τα λεγόμενα του Πατριάρχη καθότι αυτά γίνονται με «βία». Η επιστολή δημοσιεύεται από τον γιό του Θ. Κολοκοτρώνη, Ιωάννη, και έτσι θεωρείται εγκυρότατη πηγή ως προς το ανυπόστατο των αφορισμών του Πατριαρχείου.[5] Έχει δε ως εξής:
«Φιλογενέστατε καὶ ἀνδρεῖε καπετὰν Θεοδωράκη Κολοκοτρώνη! Ο μεγάλος σου πατριωτισμὸς καὶ τὰ ἡρωϊκά σου κατορθώματα, ἔφθασαν πρό χρόνων καὶ εἰς τὰς ἀκοάς μου καὶ ἐχάρηκα, διότι δὲν ἐξέλιπον ποτε ἀπὸ τὴν Ελλάδα τοιαῦτα παλικάρια, ἤθελα δὲ καὶ πρὸ πολλοῦ νὰ σὲ γράψω· ἀλλ ̓ ἐπειδὴ ἰδιέτριβες εἰς ἕνα τόπον, ὅπου ἡ μισέλλην διοίκησις τῶν Άγγλων παρετήρει μὲ τέσσαρα μάτια· καὶ τὰ μικρότερα κινήματά μας δὲν ἐτόλμησα διὰ νὰ μὴ σὲ προξενήσω κανένα κίνδυνον· τώρα δὲ ὅπου ἔμαθα ὅτι ἐπάτησας εἰς τὰ ἱερὰ τῆς πατρίδος μας χώματα. τώρα τρέχω νὰ σὲ παραστήσω τὴν χαράν· ἐπειδὴ ἐλπίζω ὅτι ἡ αὐτοῦ παρουσία σου θέλει ὠφελήσει μεγάλως τὴν πατρίδα μας. Εἶμαι βέβαιος ὅτι ὅλοι οἱ ὁμογενεῖς καπιτάνοι σὲ ἔχουσιν εἰς μεγάλην ὑπόληψιν· ὅθεν πάσχισον ὅπου εἰς τὰς τωρινὰς φωνὰς τῆς πατρίδος μας, ὅλα τὰ κινήματά σας νὰ μὴ ἀποβλέπωσιν εἰς ὄφελος οὔτε τοῦ ἑνὸς μέρους τῶν τυράννων οὔτε τοῦ ἄλλου, ἀλλὰ μὲ τὰ ἔξοδα ἐκείνου νὰ ὠφελήσητε τὸ κοινὸν τῆς Ἑλλάδος, διὰ νὰ ἦναι δὲ σύμφωνα ταῦτα τὰ κινήματά σας μὲ τὸν λοιπὸν διοργανισμὸν τῆς πατρίδος μας σὲ γράφω τὰ ὅσα πρέπει νὰ ἐξακολουθήσητε, καὶ εἰς ὅσα πρέπει νὰ παρακινήσῃς καὶ τοὺς λοιποὺς καπεταναίους διὰ νὰ ἐκτελεσθῶσι ταῦτα ἀμέσως.
α΄.) ̓Αγάπη, ὁμόνοια, ἀδελφότης, ἕνωσις, καὶ σύμπνοια νὰ θεωρῆται ὡς μόνον ἀσφαλὲς θεμέλιον καὶ στήριγμα τῶν πράξεών σας.
β΄.) Νὰ πασχίσητε παντοιοτρόπως εἰς τὸ νὰ φυλάττητε μίαν συμμαχίαν μετὰ τοῦ Αλή πασά, τοιαύτην ὅμως ὥστε ἀφανίζοντες τοὺς βασιλικοὺς νὰ ἔχητε αὐτὸν πάντοτε εἰς τὸ χέρι σας μὲ ὅλα του τὰ πλούτη διὰ νὰ μὴν ἠμπορέσῃ ποτὲ νὰ ξαναγίνῃ ἐκεῖνο ὅπου ἦτον πρὸ τοῦ πολέμου.
γ ́.) Να προσπαθήσητε νὰ συνάξετε παληκάρια, ἅρματα, μπαρούτι, βόλια καὶ καθεξῆς ὅσα περισσότερα ἤθελεν ἠμπορέσει ἕκαστος.
δ ́.) Εἰς τοὺς λόγους καὶ ὑποσχέσεις τῶν βασιλικῶν ἢ τῆς Πόρτας, νὰ μὴ δώση σε ποτὲ καμμίαν πίστιν, ἐπειδὴ καὶ ἠξεύρω βεβαιότατα ὅτι θέλουν μεταχειρισθῆ κάθε τρόπον εἰς τὸ νὰ σᾶς ἀπατήσωσιν.
ε΄.) Φαινόμενοι ὅτι ὑπερασπίζεσθε καὶ πολεμεῖτε κατὰ τῶν ἐχθρῶν τοῦ ̓Αλή πασιᾶ πασχίσετε να διώξετε ἐξ ὅλης σχεδὸν τῆς Ηπείρου τὰ βασιλικά στρατεύματα, ὥστε εἰς τὰς πρώτας σάλπιγγας τῆς πατρίδος νὰ ἦναι ἐλεύθερα ἐκεῖνα τὰ μέρη καὶ ὠχυρωμένα ἀπὸ ἀνδρείους Ἕλληνας.
στ΄.) Ο διορισθείς κατὰ τοῦ ̓Αλήπασιά Μωραβαλισὶ Χουρσίτ πασιᾶς εἶναι ὁ ἴδιος ὅστις ἐπολέμησε καὶ ᾐχμαλώτισε τὴν Σερβίαν ἀφοῦ τὴν ἐγέλασε μὲ τὰς ὑποσχέσεις του, τοῦτο εἶναι ἀρκετὸν παράδειγμα πρὸς ἐσᾶς, διὰ νὰ μὴν ἀπατηθῆτε ὁμοίως.
ζ΄.) Νὰ προσποιῆσθε τὴν μεγαλητέραν πίστιν καὶ ἀφιέρωσιν πρὸς τὸν ̓Αλή πασᾶ, διὰ τοῦ ὁποίου μέσου νὰ δυνηθῆτε ν’ ἀποσπάσητε τὴν ἐμπιστοσύνην του ιδίου πρὸς τοὺς περὶ αὐτὸν Τούρκους, διὰ νὰ τὸν ἔχητε πάντοτε ἐδικόν σας.
η΄.) ὁ μὲν Πατριάρχης βιαζόμενος παρὰ τῆς πόρτας σᾶς στέλλει ἀφοριστικὰ καὶ ἐξάρχους, παρακινῶντας σας νὰ ἐνωθῆτε μὲ τὴν πόρταν, ἐσεῖς ὅμως νὰ τὰ θεωρῆτε ταῦτα ὡς ἄκυρα, καθότι γίνονται μὲ βίαν καὶ δυναστείαν καὶ ἄνευ θελήσεως τοῦ Πατριάρχου.
Ἄν λοιπὸν φίλτατέ μου Κολοκοτρώνη εναγκαλησθῆτε τὴν ὁμόνοιαν, ἐὰν θυσιάσητε τὰ μερικὰ συμφέροντά σας καὶ λησμονήσατε διόλου ὅλα τὰ ἐναντία πάθη, και τέλος πάντων ἀκολουθήσητε τοὺς ἀνωτέρω κανόνας, ἔστε βέβαιοι ὅτι μὲ τὴν βοήθειαν τοῦ προστάτου τῆς δικαιοσύνης θέλετε δυνηθῇ νὰ συντρίψητε μὲ μεγάλην εὐκολίαν τὸν τυραννικὸν ἡμῶν ζυγόν, θέλετε στεφανώσει τὰς κεφαλάς σας μὲ τοὺς ἀμαράντους στεφάνους τῆς δόξης, τὰ ὀνόματά σας θέλουσιν ἐγχαραχθῆ μὲ χρυσά γράμματα εἰς τὸν ναὸν τῆς ἀθανασίας, καὶ θέλουν ἀξιωθῇ τοῦ αἰωνίου μακαρισμοῦ.
Εν Κισνόβῃ τὴν 29 Ιανουαρίου 1821. ̓Αλέξανδρος Υψηλάντης».[6]
Επίλογος
Εξαιρετική μελέτη σχετική με το θέμα είναι το βιβλίο «Γιώργος Κεκαυμένος, Ο Γρηγόριος Ε’ και η επανάσταση του 1821, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 2019» το οποίο και συστήνω ανεπιφύλακτα. Πιστεύω ότι όλοι οι Έλληνες, πριν εκφέρουν άποψη, θα πρέπει να το διαβάσουν.
[1] Γιώργος Κεκαυμένος, Ο Γρηγόριος Ε’ και η επανάσταση του 1821, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 2019, σ. 45
[2] Γιάννης Γρυντάκης/Γιώργος Δάλκος/Άγγελος Χόρτης/Έκτορας Χόρτης, Σαν σήμερα στην Επανάσταση του 1821, ό.π., σ. 103
[3] Στο ίδιο
[4] Στο ίδιο
[5] Και για να προλάβω τους υπερμάχους του αφορισμού επειδή το έγγραφο χρονολογείται πριν από την έκδοση των αφορισμών. Ο Υψηλάντης είτε γνώριζε τι θα κάνει ο Πατριάρχης από πληροφορίες του είτε μιλά γενικά για την στάση του Πατριάρχη, η οποία δημόσια ήταν αντίθετη με τα γενόμενα της Επανάστασης· Βλ. «Γιώργος Κεκαυμένος, Ο Γρηγόριος Ε’ και η επανάσταση του 1821, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 2019», περί των «αφορισμών» του Πατριάρχη.
[6] Ιωάννης Θ. Κολοκοτρώνης, Ελληνικά Υπομνήματα ήτοι διάφορα έγγραφα και επιστολαί αφορώντα την Ελληνικήν Επανάστασιν, Τύποις Χ. Νικολαΐδου Φιλάδελφως, Αθήνησι, 1856, σσ. 6-7, σημ. α (αρχομένης από σ. 5). Πρόσφατα ψηφιοποιήθηκε το αρχείο του Κολοκοτρώνη και μπορείτε να βρείτε το αναφερθέν έγγραφο και εδώ: «Αρχειακός Τόπος Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, αριθμός εγγράφου: 0008, διαθέσιμο στον διαδικτυακό τόπο: https://kolokotronis-archive.org/items/show/403. (4/4/2026)».
Photo Από Διονύσιος Τσόκος – National Historical Museum of Athens, Κοινό Κτήμα, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=178389030, https://el.wikipedia.org/wiki/
