Του ΛΟΥΚΑ ΔΗΜΑΚΑ (*)
Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, που σαρώνει τις κινηματογραφικές αίθουσες σε όλο τον κόσμο, ξαναφέρνει τον Οδυσσέα στο προσκήνιο.Και μαζί με τον μυθικό ήρωα φέρνει στην επιφάνεια μια κάπως… άβολη διαπίστωση για μας τους Ρουμελιώτες:
Πόσοι από εμάς — πιο πολύ στη Βοιωτία και τη Φωκίδα, στους δύο παρα-παρνάσσιους νομούς — γνωρίζουμε ότι ο Οδυσσέας συνδέεται πολυ στενά με τον Παρνασσό; Ομολογώ ότι δεν εξαιρώ ούτε τον εαυτό μου.
Πολλά από αυτά που θα δούμε αναλυτικά υπήρχαν κάπου ανάμεσα στα παιδικά διαβάσματα, στις σκόρπιες ιστορικές αναφορές που διδαχθήκαμε ή έτυχε να μελετήσουμε, για να γίνει η ταινία του Νόλαν η αφορμή να τα ξαναδούμε όλα από την αρχή, ψάχνοντας με τα σύγχρονα διαδικτυακά εργαλεία αναζήτησης…
Και τότε αποκαλύπτεται ένας ολόκληρος κόσμος που βρίσκεται πολύ πιο κοντά μας απ’ όσο ίσως νομίζουμε — ως Βοιωτοί και Φωκιείς – ή και
Και τότε αποκαλύπτεται ένας ολόκληρος κόσμος που βρίσκεται πολύ πιο κοντά μας απ’ όσο ίσως νομίζουμε — ως Βοιωτοί και Φωκείς ή Φθιώτες και Ευρυτάνες;
Από την Αντίκλεια στον Αυτόλυκο
Η σύνδεση του Οδυσσέα με τον Παρνασσό ξεκινά από τη μητέρα του, την Αντίκλεια, κόρη του Αυτόλυκου
Ο Αυτόλυκος ήταν ο μυθικός βασιλιάς — ο περίφημος «κοπαδοκλέφτης» — που, σύμφωνα με την παράδοση, ζούσε στις νότιες πλαγιές του Παρνασσού.
Ως πιθανότερη έδρα του έχει προταθεί το μυκηναϊκό Καστρούλι, ανατολικά της σημερινής Δεσφίνας. Η κάπου γύρω…
Και γύρω από αυτή την έδρα — πιο πάνω, στις πλαγιές του Παρνασσού — μπορεί να αναζητήσει κανείς ακόμη και τη μυθική «στρούγκα-καβάτζα» των κλεμμένων κοπαδιών: σπηλιές, κρυψώνες και, γιατί όχι, το ίδιο το Κωρύκειο Άντρο με τους δικούς του μύθους…
Εδώ, όμως, ο μύθος γίνεται πολύ πιο προσωπικός.
Η ουλή του κάπρου
Νεαρός ακόμη ο Οδυσσέας πήγε στον Παρνασσό και βγήκε για κυνήγι μαζί με τους θείους του, τους γιους του παππού του, του Αυτόλυκου.
Εκεί ένας αγριόχοιρος τού επιτέθηκε.
Ο Οδυσσέας τον χτύπησε, αλλά ο κάπρος τού έσκισε το πόδι με τον χαυλιόδοντά του. Οι θείοι του έδεσαν την πληγή, σταμάτησαν την αιμορραγία και ο Αυτόλυκος τον περιποιήθηκε. Του έδωσε, μάλιστα, τα δώρα που του είχε υποσχεθεί και τον έστειλε χαρούμενο πίσω στην Ιθάκη.
Η πληγή, όμως, άφησε μια ουλή.
Μια ουλή που έμελλε, χρόνια αργότερα, να γίνει το κλειδί της αναγνώρισης του Οδυσσέα.
Μετά την πολυετή απουσία του — την εκστρατεία στην Τροία και την περιπετειώδη επιστροφή — ο Οδυσσέας φτάνει στην Ιθάκη μεταμφιεσμένος σε ζητιάνο.
Η ηλικιωμένη τροφός του, η Ευρύκλεια, αναγνωρίζει την ουλή όταν του έπλενε τα πόδια.
Έτσι, ένα σημάδι που δημιουργήθηκε στον Παρνασσό γίνεται, ύστερα από τόσα χρόνια, ένας κρίκος στην επιστροφή του ήρωα στην πατρίδα του, την Ιθάκη.
Ο Νόλαν δίνει «ρόλο» και φωνή στον Παρνασσό
Αυτό ακριβώς το νήμα κρατά ζωντανό και η ταινία του Νόλαν.
Η σκηνή της αναγνώρισης από την ουλή του κάπρου, μέσα από την Ευρύκλεια και το φλας-μπακ του κυνηγιού στον Παρνασσό, παραμένει στην αφήγηση.
Ο Αυτόλυκος μπορεί να μην κατονομάζεται ρητά, όμως το σημάδι στο πόδι λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν του ήρωα και την επιστροφή του.
Και έτσι, έστω έμμεσα, ο Παρνασσός αποκτά «ρόλο» και φωνή στην κινηματογραφική Οδύσσεια – και …αφετηρία για αναζήτηση για μας!
Ο «λύκος» παππούς
Το όνομα Αυτόλυκος σημαίνει κυριολεκτικά «ο ίδιος ο λύκος» — αὐτό- + λύκος.
Στον Όμηρο παρουσιάζεται ως ευνοούμενος του Ερμή, ενώ άλλες, μεταγενέστερες παραδόσεις τον αναφέρουν ως γιο του θεού.
Έμεινε πασίγνωστος για την κλεπτοσύνη και την πονηριά του.
Έκλεβε κοπάδια από την ευρύτερη περιοχή, ακόμη και από την Κόρινθο, και, χάρη σε χάρισμα του Ερμή, μπορούσε να αλλάζει την εμφάνιση των κλεμμένων ζώων — χρώμα, κέρατα, σημάδια — ώστε οι ιδιοκτήτες τους να μην μπορούν να τα αναγνωρίσουν.
Κάποτε επισκέφθηκε την Ιθάκη ως φιλοξενούμενος. Εκεί βρήκε το νεογέννητο εγγόνι του, το πήρε στα γόνατά του και του έδωσε το όνομα Οδυσσέας.
Η εξήγησή του είναι γνωστή:
«πολλοῖσιν γὰρ ἐγώ γε ὀδυσσάμενος τόδ᾿ ἱκάνω… τῷ δ᾿ Ὀδυσεὺς ὄνομ᾿ ἔστω ἐπώνυμον».
Η φράση «πολλοῖσιν ὀδυσσάμενος», από τη ραψωδία τ της Οδύσσειας (στίχος 407), αποτελεί το ομηρικό κλειδί για την ετυμολογία του ονόματος Οδυσσέας.
Σε ελεύθερη απόδοση: «Έχοντας οργιστεί και γίνει μισητός σε πολλούς, έρχομαι εδώ· γι’ αυτό ας ονομαστεί το παιδί Οδυσσέας».
Η Αντίκλεια και ο γάμος με τον Λαέρτη
Η Αντίκλεια, κόρη του Αυτόλυκου, είχε παντρευτεί τον Λαέρτη, βασιλιά της Ιθάκης.
Ο Όμηρος δεν περιγράφει λεπτομέρειες του γάμου. Μεταγενέστερες παραδόσεις, όμως, αναφέρουν ότι ο Αυτόλυκος επισκέφθηκε την Ιθάκη και έκλεισε την ένωση.
Έτσι, η Αντίκλεια γίνεται βασίλισσα της Ιθάκης και μητέρα του Οδυσσέα.
Και κάπου εδώ η μυθολογική διαδρομή επιστρέφει στον δικό μας τόπο.
Πού «έπιασε» λιμάνι στον Κορινθιακό;
Όταν ο Οδυσσέας μεγάλωσε και πήγε να πάρει τα δώρα του παππού του, ποιο θα μπορούσε να ήταν το λιμάνι από το οποίο θα έφτανε στις νότιες πλαγιές του Παρνασσού;
Μια λογική εκτίμηση οδηγεί στον όρμο της Αντίκυρας — στη σημερινή περιοχή της Παραλίας Διστόμου, ενώ και ο Μεδεών, το επίνειο της Αμβρυσσού ( του σημερινού Διστόμου), ήταν επίσης ισχυρό λιμάνι του ορμου.Και συγκεκριμένα:
Μια λογική εκτίμηση οδηγεί στον όρμο της Αντίκυρας — στη σημερινή ευρύτερη περιοχή της Παραλίας Διστόμου που περιλαμβάνει και τα λεγόμενα Άσπρα Σπίτια, την “εργατουπολη’ της Metlen.Ενώ και ο Μεδεών, το επίνειο της Αμβρυσσού (του σημερινού Διστόμου), ήταν επίσης ισχυρό λιμάνι του όρμου.
Και συγκεκριμένα:
-Η αρχαία Αντίκυρα ήταν ένα από τα σημαντικότερα λιμάνια των Φωκέων στον Κορινθιακό. Ο Παυσανίας τη συνδέει με την ομηρική Κυπάρισσο.
-Ο Μεδεών, από την άλλη, βρισκόταν πάνω στον φουλ ενεργό θαλάσσιο δρόμο που συνέδεε την Πελοπόννησο με την… «πάνω από το αυλάκι» Ελλάδα.
Άρα, χωρίς βέβαια να μπορούμε να μιλήσουμε για βεβαιότητα, κάπου σε αυτή την ακτογραμμή θα μπορούσε να αναζητηθεί η «είσοδος» του Οδυσσέα στον κόσμο του Παρνασσού.
Το «παλάτι» του παππού στο Καστρούλι;
Και φτάνουμε στο Καστρούλι, ανατολικά της Δεσφίνας.
Ο ανασκαμμένος μυκηναϊκός οικισμός έχει προταθεί ως η πιο πειστική υποψήφια έδρα του Αυτόλυκου — ή, τουλάχιστον, ως πιθανή θέση της ομηρικής Ανεμώρειας.
Οχυρωμένος οικισμός, κυκλώπεια τείχη, στρατηγική θέση που ελέγχει τις διόδους προς τον κόλπο, κτίρια και τάφοι της Ύστερης Ελλαδικής ΙΙΙ: στοιχεία που τοποθετούν τον χώρο σε μια εποχή που ταιριάζει με τον μυκηναϊκό κόσμο πίσω από την ομηρική παράδοση.
Και ψηλότερα, στον Παρνασσό, βρίσκεται το Κωρύκειο Άντρο, το μεγάλο ιερό σπήλαιο του Πανός και των Νυμφών.
Ένας απομονωμένος και ευρύχωρος χώρος, συνδεδεμένος με βοσκούς και την ποιμενική ζωή, που θα μπορούσε εύκολα να γεννήσει τη φαντασία γύρω από κρυμμένα κοπάδια και κλεμμένα ζώα.
Το τοπίο, με άλλα λόγια, μοιάζει να ταιριάζει εκπληκτικά με τον «λύκο» που έκλεβε ζώα, άλλαζε την εμφάνισή τους και τα εξαφάνιζε.
Καστρούλι: η αρχαιολογία ξαναφέρνει στο φως έναν κόσμο
Και εδώ δεν έχουμε μόνο τον μύθο.
Οι ανασκαφές στο Καστρούλι (ή και Καστράκι) που ξεκίνησαν το 2016 ως ένα ιδιαίτερο μοντέλο «πολυεπιστημονικής αρχαιολογίας», υπό την αιγίδα του Πανεπιστημίου Αιγαίου (Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών), σε συνεργασία με Πανεπιστήμια των ΗΠΑ και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Φωκίδας, υπό την εποπτεία του καθηγητή Ιωάν. Λυριτζή, έφεραν ξανά στο φως έναν ολόκληρο κόσμο.
Οχύρωση, τάφοι, κεραμική, ειδώλια, στρατηγική θέση.
Ευρήματα που δίνουν υλική υπόσταση σε έναν τόπο ο οποίος, μέχρι πρόσφατα, ήταν για τους περισσότερους από εμάς απλώς ένα όνομα στον χάρτη.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται ίσως η μεγάλη ευκαιρία.
Η Πατριδογνωσία ως πύλη στον Όμηρο
Όλοι αυτοί οι κρίκοι — η καταγωγή, ο «λύκος»-παππούς, ο γάμος της Αντίκλειας στην Ιθάκη, τα πιθανολογούμενα σημεία άφιξης στην Αντίκυρα και τον Μεδεώνα, το Κωρύκειο, το κυνήγι και, πάνω απ’ όλα, η «κομβική» ουλή — είναι λίγο-πολύ γνωστοί ως ξεχωριστές ιστορικές ή μυθολογικές αναφορές της Φωκίδας και της Βοιωτίας.
Δεν είναι όμως εξίσου γνωστοί ως κρίκοι της ιστορίας του Οδυσσέα.
Κι ας βρίσκονται όλα αυτά εδώ -γυρω μας.
Στον Παρνασσό. Στην Κίρφη — το γνωστό τοπικά Ξεροβούνι, το διπλανό μικρότερο βουνό ( “κόρη” του Παρνασσού) που συνδέει τη Δεσφίνα με το Δίστομο. Και στο Καστρούλι, την πιθανή έδρα του Αυτόλυκου.
Κι ας βρίσκονται όλα αυτά εδώ -γύρω μας.
Στον Παρνασσό. Στην Κίρφη — το γνωστό τοπικά Ξεροβούνι, το διπλανό μικρότερο βουνό («κόρη» του Παρνασσού) που συνδέει τη Δεσφίνα με το Δίστομο. Και στο Καστρούλι, την πιθανή έδρα του Αυτόλυκου.
Γιατί, λοιπόν, αυτή η σύνδεση να μη γίνει μέρος της σχολικής διδασκαλίας;
Τοπικά. Ζωντανά.
Τι πιο χρήσιμο από πεντε- δέκα ώρες ή παραπάνω, μέσα στα έξι χρόνια του Δημοτικού και στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου, ιδιαίτερα στα σχολεία της Βοιωτίας και της Φωκίδας, αφιερωμένες στη σύνδεση του Ομήρου και του Οδυσσέα με τον συγκεκριμένο τόπο όπου ζουν τα παιδιά;
Τι καλύτερο για ένα ανανεωμένο, δυναμικό μάθημα Πατριδογνωσίας και για μια διαφορετική εισαγωγή στον κορυφαιο μύθο , την Οδύσσεια ;
Τι πιο χρήσιμο από πέντε-δέκα ώρες ή παραπάνω, μέσα στα έξι χρόνια του Δημοτικού και στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου, ιδιαίτερα στα σχολεία της Βοιωτίας και της Φωκίδας, αφιερωμένες στη σύνδεση του Ομήρου και του Οδυσσέα με τον συγκεκριμένο τόπο όπου ζουν τα παιδιά;
Τι καλύτερο για ένα ανανεωμένο, δυναμικό μάθημα Πατριδογνωσίας και για μια διαφορετική εισαγωγή στον κορυφαίο μύθο, την Οδύσσεια;
Οι τόποι, τα βουνά, τα λιμάνια, οι αρχαιολογικοί χώροι, οι μύθοι και τα ευρήματα μπορούν — κατά περίπτωση και ανάλογα με τον τόπο — να γίνουν η πύλη. Η γέφυρα ανάμεσα στον Όμηρο και στον τόπο.
Ιστορία — ρίζα
Να ξέρει το παιδί ότι ο μεγαλύτερος ήρωας του νόστου και της επιστροφής, κουβαλάει στο πόδι του μια ουλή που δημιουργήθηκε στον Παρνασσό.
Να ξέρει το παιδί ότι ο μεγαλύτερος ήρωας του νόστου και της επιστροφής κουβαλάει στο πόδι του μια ουλή που δημιουργήθηκε στον Παρνασσό.
Ότι ο παππούς του ζούσε κάπου εκεί.
Και ότι, ίσως, το λημέρι του να βρίσκεται ακόμη κάτω από τα χώματα, δίπλα στη Δεσφίνα, κάπου στο Ξεροβούνι ή πιο πάνω.
Να μπορεί, δηλαδή, όταν ανοίγει την Οδύσσεια, να μη νιώθει ότι διαβάζει μια ιστορία που συνέβη «κάποτε, κάπου αλλού».
Αλλά ότι ένα κομμάτι αυτής της ιστορίας πατάει στον δικό του τόπο.
Γιατί η Ιστορία δεν είναι μόνο ημερομηνίες, ονόματα και αρχαία κείμενα.
Μερικές φορές είναι ένα βουνό που βλέπεις κάθε μέρα.
Ένα λιμάνι δίπλα σου.
Ένας αρχαιολογικός χώρος λίγα χιλιόμετρα μακριά.
Και μια ουλή στο πόδι ενός μυθικού ήρωα, που μπορεί να δημιουργήθηκε πριν από χιλιάδες χρόνια και όμως να σε οδηγεί πίσω στον τόπο σου.
**Αυτό δεν είναι απλώς ιστορία.
Είναι ρίζα.**
——
(*) Ο Λουκάς Δημάκας είναι δημοσιογράφος, μέλος της ΕΣΗΕΑ, μέλος του Εθνικού Συμβουλίου Διεκδίκησης των Γερμανικών Οφειλών στην Ελλάδα (ΕΣΔΟΓΕ), οικονομολόγος, και δημότης Διστόμου.
