Ο κατάσκοπος σπανίως γεννιέται αιφνίδια. Διαμορφώνεται σταδιακά μέσα σε ένα σύστημα κλειστό, άκαμπτο και απρόθυμο επί μακρόν να αναγνωρίσει την αξία εκείνων που το υπηρέτησαν. Η προδοσία δεν πηγάζει πάντοτε από φιλοχρηματία· συχνά αποτελεί το τελικό ξέσπασμα μιας μακράς εσωτερικής ρήξης με το ίδιο το σύστημα.
Πολλοί αισθάνονται ότι χρησιμοποιήθηκαν, περιορίστηκαν και τελικώς εγκαταλείφθηκαν. Η αναζήτηση νέων συμμαχιών — ακόμη και με αντίπαλες δυνάμεις — δεν προκύπτει πάντα από ιδεολογική μεταστροφή, αλλά από ασφυξία, πικρία και ανάγκη διαφυγής από τους δεσμούς της στρατιωτικής ζωής. Ορισμένοι ενργούν και σαν θηρευτές του κινδύνου και της υπέρβασης/
Μετά την αποστρατεία, αξιωματικοί με γνώσεις και προσόντα συχνά οδηγούνται στην αφάνεια, με πενιχρές συντάξεις και χωρίς θεσμική αξιοποίηση. Την ίδια στιγμή βλέπουν ανθρώπους χωρίς ικανότητες και προσόντα να πλουτίζουν. Τότε γεννιέται το βασανιστικό ερώτημα: αν όλη αυτή η προσπάθεια είχε διοχετευθεί αλλού, ποια θα ήταν η ζωή τους; Το «παράθυρο εξόδου» ανοίγει και ο πειρασμός γίνεται ισχυρότερος — ιδίως όταν εξωτερικοί παράγοντες τον καλλιεργούν. Μόνο ισχυρή ηθική συγκρότηση και φιλοσοφική παιδεία μπορούν να ανακόψουν την κατολίσθηση .
Η αίσθηση αδικίας συχνά επιτείνεται από ιστορικά τραύματα. Για αρκετούς, η πικρία απέναντι στο ΝΑΤΟ και το αίσθημα προδοσίας που συνδέεται με την Κύπρο λειτούργησαν ως ψυχολογικός καταλύτης. Έτσι, η πράξη αποκτά χαρακτήρα εκδίκησης και όχι απλής συναλλαγής· το χρήμα γίνεται μέσο, όχι κίνητρο.
Η προσέγγιση του «αντίπαλου στρατοπέδου» δεν είναι νεωτερικό φαινόμενο. Από την αρχαιότητα, εξόριστοι ή περιθωριοποιημένοι Έλληνες ηγέτες κατέφυγαν στην Περσική Αυλή: ο Ιππίας, ο Δημάρατος, ο Θεμιστοκλής, ο Αλκιβιάδης. Η Ιστορία δεν δικαιώνει τις πράξεις αυτές, αλλά τις καταγράφει ως επαναλαμβανόμενη ανθρώπινη πράξη.
Οι απόπειρες στρατολόγησης υπήρξαν και παραμένουν πάγια πρακτική των μυστικών υπηρεσιών. Τα πλείστα των στελεχών τις απέρριψαν κατηγορηματικά. Ελάχιστοι όχι. Η κατανόηση, όμως, της ψυχολογίας του κατασκόπου δεν σημαίνει δικαίωση. Σημαίνει ότι η προδοσία δεν είναι μεμονωμένο γεγονός, αλλά αποτέλεσμα προσωπικών ρωγμών, θεσμικών αποτυχιών και ιστορικών τραυμάτων.
Ορισμένοι ενδέχεται να θεωρούν — εσφαλμένα ή όχι — ότι η διαρροή σχεδίων συμμαχικών οργανισμών δεν συνιστά προδοσία της πατρίδας. Όλα αυτά θα συνεκτιμηθούν από τη Δικαιοσύνη.
Δεν επιχειρείται εδώ υπεράσπιση του κατηγορουμένου. Η κατασκοπεία παραμένει ένα από τα βαρύτερα και ατιμωτικότερα εγκλήματα. Ανακύπτει όμως ένα κρίσιμο θεσμικό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν κάποιος στερείται την ελληνική ιθαγένεια; Σε ποια πολιτική κοινότητα ανήκει πλέον;
Το διεθνές δίκαιο απαγορεύει τη δημιουργία ανιθαγενών. Η αφαίρεση ιθαγένειας χωρίς άλλη υπαγωγή δεν αποτελεί απλή τιμωρία, αλλά πολιτικό ακρωτηριασμό. Ο ανιθαγενής είναι νομικά απογυμνωμένος, χωρίς πλήρη δικαιώματα, χωρίς προστασία, χωρίς πατρίδα, ‘ένα ον κυνηγημένο /
Γι’ αυτό τα σύγχρονα κράτη οφείλουν να είναι φειδωλά. Διαφορετικά, κινδυνεύουν να μετατραπούν από εγγυητές του δικαίου σε παραγωγούς ανθρώπινων «νομικών εκτρωμάτων». Και αυτό δεν είναι νίκη της Δημοκρατίας, αλλά ήττα της.
Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης – Αμφικτύων
photo Greek Radio Fl
