Η σχέση μεταξύ των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ) και της «πλύσης εγκεφάλου» αφορά κυρίως τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης και τη διαμόρφωση προτύπων συμπεριφοράς μέσω της συστηματικής προβολής συγκεκριμένων μηνυμάτων. Στην κοινωνιολογία και την επικοινωνιολογία, η έννοια αυτή αναλύεται συχνά μέσω των εξής μηχανισμών:
Συνεχής Επανάληψη: Η διαρκής προβολή των ίδιων πληροφοριών ή απόψεων (το λεγόμενο «σφυροκόπημα») οδηγεί στην αποδοχή τους ως αδιαμφισβήτητες αλήθειες.
Χειραγώγηση Προτύπων: Τα ΜΜΕ μπορούν να κατευθύνουν το κοινό, και ιδιαίτερα τα παιδιά, στο να υιοθετούν συγκεκριμένα πρότυπα «ηρώων» ή επιτυχημένων ατόμων, συνδέοντας την αξία του ανθρώπου με τη δύναμη ή τον πλούτο.
Οι 10 Τρόποι Χειραγώγησης: Συχνά αναφέρεται η θεωρία (που αποδίδεται στον Noam Chomsky) για τις στρατηγικές που χρησιμοποιούν τα μέσα, όπως η στρατηγική της απόσπασης της προσοχής, η δημιουργία προβλημάτων και στη συνέχεια η προσφορά λύσεων, και η προσφυγή στο συναίσθημα αντί για τη λογική.
Ελεγχόμενη Πληροφόρηση: Υπάρχει η άποψη ότι τα ΜΜΕ, όταν ελέγχονται από οικονομικά ή πολιτικά συμφέροντα, προωθούν πολιτικές που εξυπηρετούν τις ελίτ, πείθοντας τη μάζα ότι αυτές είναι προς το συμφέρον της.
Η λέξη «πλύση εγκεφάλου» είναι μία σύγχρονη έκφραση, η οποία αναφέρεται στην ψυχική χειραγώγηση που ασκείται σε ένα ή περισσότερα άτομα, με στόχο να υποκινήσει τον ή τους χειραγωγούμενους να υποταχθούν ασυνείδητα σε προκαθορισμένες απόψεις και ενέργειες – κάτι που δεν θα συνέβαινε ποτέ με τη χρήση βίας. Περαιτέρω, παρά το ότι μέσω της «πλύσης εγκεφάλου» δεν πλένεται, καθώς επίσης δεν απομακρύνεται τίποτα αλλά, αντίθετα, «λερώνεται» η σκέψη με την προσθήκη ξένων στοιχείων που προγραμματίζουν τον εγκέφαλο εν αγνοία του, πρόκειται πλέον για έναν όρο που δεν μπορεί να αποφευχθεί – υπενθυμίζοντας πως η έρευνα και η χρησιμοποίηση της χειραγώγησης ξεκίνησε από τα πρώτα χρόνια της ανθρωπότητας. Εν τούτοις, τις τελευταίες δεκαετίες βιώνουμε μία κατακόρυφη άνοδο της χρήσης των συνεχώς εξελισσόμενων μεθόδων χειραγώγησης – μέσω των οποίων γίνεται πολύ δύσκολο για τους απλούς ανθρώπους να διακρίνουν τα ουσιώδη σύνορα, μεταξύ της μυθοπλασίας και της πραγματικότητας. Ελάχιστοι είναι μόνο σε θέση να εφαρμόσουν τα ευρήματα της σύγχρονης ψυχολογίας και κοινωνιολογίας, για να καθοδηγήσουν την αντίληψη και τη συνείδηση μας προς την επιθυμητή από τους εντολείς τους πλαστή πραγματικότητα – κοιτάζοντας τότε από έξω τη «μήτρα» (matrix), στην οποία είμαστε φυλακισμένοι όλοι οι υπόλοιποι. Η κατανόηση της διαδικασίας και της κατάστασης αυτής μοιάζει ήδη με τον από-προγραμματισμό του εγκεφάλου μας – με την απελευθέρωση του δηλαδή από τις έξωθεν επιρροές, με στόχο να δραπετεύσει από τη φυλακή της χειραγώγησης, από τη «μήτρα» (matrix) δηλαδή, στην οποία έχει τοποθετηθεί.
Στο ξεκίνημα βέβαια της ανθρώπινης ιστορίας, η καθοδήγηση του πλήθους μέσω της φυλάκισης του στο matrix επιτυγχανόταν με τη βοήθεια της βίας – κάτι που έπαψε πλέον να είναι αρκετό, μετά την έναρξη της εποχής του Διαφωτισμού. Ένα επόμενο βήμα συνέβη γύρω στο 1850, όπου ξεκίνησε η πρώτη βιομηχανική επανάσταση – ενώ οι δύο επιστήμονες που έθεσαν τις βάσεις της σύγχρονης χειραγώγησης, ακούσια φυσικά, δεν είναι άλλοι από τους πατέρες της αναλυτικής ψυχολογίας S. Freud και C.G.Junk.
Από το επιστημονικό έργο του τελευταίου είναι γνωστό το ότι, ο άνθρωπος μπορεί να επηρεασθεί πολύ εύκολα από οπτικά ερεθίσματα – ενώ το συλλογικό ασυνείδητο διαδραματίζει έναν πολύ σημαντικό ρόλο. Χωρίς τώρα να επεκταθούμε σε περισσότερες λεπτομέρειες, οι δέκα βασικότερες στρατηγικές της χειραγώγησης είναι οι εξής:
(1) Η αντιστροφή της προσοχής (παραπλάνηση): Πρόκειται για σκόπιμες ειδήσεις που «πωλούνται» ως οι σημαντικότερες, έχοντας όμως στόχο να κρύψουν τις πραγματικά σημαντικές – όπως στο παράδειγμα της αναθεώρησης του συντάγματος, για να μη δοθεί προσοχή στα νέα μέτρα φτωχοποίησης των Πολιτών, καθώς επίσης στη λεηλασία της δημόσιας και ιδιωτικής (μέσω των αφελληνισμένων τραπεζών) περιουσίας των Ελλήνων.
(2) Η σκόπιμη δημιουργία προβλημάτων, για τα οποία παρέχονται ταυτόχρονα οι ήδη προετοιμασμένες λύσεις: Για να επιτευχθεί ένας δύσκολος στόχος, προκαλούνται ορισμένες προβληματικές καταστάσεις, αφού διαφορετικά ο πληθυσμός επαναστατεί.
Για παράδειγμα, με σκοπό το ριζικό περιορισμό των κεκτημένων της πλειοψηφίας (μισθοί, κοινωνικό κράτος κλπ.), «παράγει» κανείς μία οικονομική κρίση, ενοχοποιώντας τους Πολίτες για τη δημιουργία της – παρέχοντας ταυτόχρονα «λύσεις», όπως η αύξηση της ποσότητας χρήματος από τις κεντρικές τράπεζες, οι οποίες δεν αφήνουν μεν το σύστημα να καταρρεύσει, αλλά αυξάνουν τη λεηλασία των πολλών που δεν αντιδρούν, επειδή δεν κατανοούν τι ακριβώς συμβαίνει.
Η «λύση» της κρίσης που προκλήθηκε σκόπιμα στην Ελλάδα ήταν κατ’ αναλογία η Τρόικα, μέσω της οποίας ολοκληρώνεται η λεηλασία της – ενώ ακόμη και σήμερα πλήθος εγχώριων ΜΜΕ επιμένουν να χειραγωγούν τους Έλληνες, ισχυριζόμενα πως η ευθύνη της χρεοκοπίας τους είναι δική τους, παρά το ότι αλλεπάλληλες εκθέσεις του ΔΝΤ όπως η πρόσφατη (πηγή), οδηγούν στα ακριβώς αντίθετα συμπεράσματα.
(3) Η διαβάθμιση των δυσάρεστων αλλαγών: Η σταδιακή αλλαγή προς το χειρότερο των υπηρεσιών που προσφέρει το δημόσιο είναι πιο εύκολο να επιτευχθεί, σε σχέση με την άμεση και απότομη – επειδή η μάζα, όταν μία κατάσταση διαρκεί πολύ, τείνει να πέσει στην παγίδα του «όλα θα περάσουν και θα γίνουν καλύτερα».
Παράδειγμα η επιβολή των ακραίων νεοφιλελεύθερων μέτρων στην Ελλάδα σταδιακά μετά το 2010, όπου δημιουργούταν η εσφαλμένη εντύπωση στους Πολίτες ότι, οι εκάστοτε κυβερνήσεις τους προστάτευαν καθυστερώντας – ή πως η κρίση θα είχε καταπολεμηθεί, εάν δεν είχαν μεσολαβήσει αυτές οι καθυστερήσεις, παρά το ότι στην Πορτογαλία τεκμηριώθηκε πως δεν ισχύει. Ως εκ τούτου, δεν δινόταν καμία σημασία στα πραγματικά νούμερα, τα οποία τεκμηριώνουν ακριβώς το αντίθετο (ανάλυση).
(4) Η αναβολή των επιδιωκόμενων αλλαγών: Πρόκειται για τη μετάθεση στο μέλλον εκείνων των αλλαγών που, εάν υιοθετούταν βραχυπρόθεσμα, θα προκαλούσαν μαζικές αντιδράσεις ή/και θα απορρίπτονταν από το σύνολο του πληθυσμού. Μέσω της αναβολής τους αυξάνεται σημαντικά η πιθανότητα αποδοχής τους εκ μέρους των ανθρώπων, επειδή έτσι συνηθίζουν καλύτερα στην ιδέα.
Παράδειγμα, οι μεταρρυθμίσεις του συνταξιοδοτικού συστήματος ακόμη και σε χώρες πλούσιες όπως η Γερμανία, οι οποίες αναβάλλονται μεν, αλλά τελικά επιβάλλονται (όπως θα συμβεί και στη Γαλλία, με τους εργατικούς νόμους). Επίσης η πεποίθηση που έχει δημιουργηθεί ήδη σε όλους τους Έλληνες κάτω των 60 ετών, σύμφωνα με την οποία δεν πρόκειται να πάρουν σύνταξη ή στην καλύτερη περίπτωση θα είναι σημαντικά μειωμένη – γεγονός που διευκολύνει φυσικά την πολιτική των δανειστών.
(5) Η ομιλία στις μάζες σαν να πρόκειται για μικρά παιδιά: Όταν απευθύνεται κανείς στους ανθρώπους μιλώντας τους σαν να είναι παιδιά, τότε νοιώθουν ανάλογα ασήμαντοι – οπότε έχει τη δυνατότητα να τους πει ευκολότερα δυσάρεστες αλήθειες. Ισχύει εν προκειμένω το ότι, όσο πιο ψεύτης είναι κανείς, τόσο πιο εύκολα πείθει – γεγονός που διαπιστώνεται συχνά στην Ελλάδα, όσον αφορά το εκλογικό κοινό και τους πολιτικούς που στέλνει στην εξουσία.
(6) Η έμφαση (επικέντρωση) στα συναισθήματα και όχι στη λογική: Με τη στροφή προς το συναίσθημα εμποδίζεται η κριτική σκέψη, σε βαθμό που δεν μπορεί να φαντασθεί κανείς. Παράδειγμα, η έμφαση στα χείλη του πρωθυπουργού με την έρπη, αντί στα καταστροφικά αποτελέσματα των δήθεν διαπραγματεύσεων του με τους δανειστές τον Ιούλιο του 2015 – ή στη σημερινή ρητορική του περί της υιοθέτησης δημοψηφισμάτων, όταν είναι ο μοναδικός στην ιστορία που δεν σεβάστηκε το δημοψήφισμα του 2015.
(7) Η διατήρηση της κοινωνίας σε άγνοια: Προφανώς οι μάζες δεν πρέπει να είναι σε θέση να κατανοούν τις μεθόδους, καθώς επίσης τις τεχνικές ελέγχου που εξασφαλίζουν τη χειραγώγηση τους. Στα πλαίσια αυτά, όλοι όσοι προσπαθούν να τις «ξυπνήσουν» είτε συκοφαντούνται μεθοδικά, είτε διακωμωδούνται, είτε χαρακτηρίζονται ως οπαδοί θεωριών συνομωσίας – έτσι ώστε να μην εισακούγονται ποτέ.
(8) Η χειραγώγηση της σκέψης του λαού, έτσι ώστε να πεισθεί πως είναι μία θλιβερή μετριότητα: Όταν οι άνθρωποι πείθονται ότι, είναι «μοντέρνο» να συμπεριφέρονται ανόητα, χυδαία και ματαιόδοξα, τότε είναι πολύ εύκολη η καθοδήγηση τους.
Παράδειγμα ο τρόπος ομιλίας και οι λέξεις που χρησιμοποιούνται πολύ συχνά στην ελληνική κοινωνία και στη Βουλή, οι οποίες μειώνουν δραστικά το πολιτισμικό επίπεδο της χώρας – οπότε δεν σημειώνονται αναταραχές και εξεγέρσεις, παρά τη ραγδαία πτώση του βιοτικού επιπέδου. Με απλά λόγια, η ευγένεια δεν συμβαδίζει με την παθητική αποδοχή της φτωχοποίησης – οπότε απαιτείται η μείωση του πολιτισμικού επιπέδου, χωρίς την οποία είναι αδύνατον να επιβληθεί.
(9) Μετάλλαξη της αντίστασης σε ένα συναίσθημα κακής συνείδησης: Χωρίς καμία ενέργεια, δεν υπάρχει καμία άμυνα – όπως στην περίπτωση της Ελλάδας, όπου είναι ανόητο να περιμένει κανείς κάτι καλύτερο, αφού δεν ενεργεί οπότε δεν αμύνεται. Όταν η κοινωνία τώρα πείθεται συλλογικά ότι είναι ανόητη, διεφθαρμένη και ανίκανη, οπότε είναι η ίδια ένοχος για τα δεινά που της συμβαίνουν (κακή συνείδηση), τότε εξουδετερώνεται πλήρως – αφού αυτός που νοιώθει ένοχος δεν είναι σε θέση να αγωνισθεί, να εξεγερθεί και να επαναστατήσει.
(10) Η γνώση των ανθρώπων καλύτερα από τους ίδιους: Τις τελευταίες δεκαετίες οι γνώσεις στη Νευρολογία (έρευνα του εγκεφάλου), στην Κοινωνιολογία και στην Ψυχολογία έχουν αυξηθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό – οπότε η απόσταση που χωρίζει τα πολύ υψηλά εισοδηματικά στρώματα από τη μάζα είναι πια τεράστια. Ως εκ τούτου, ακόμη και η μεσαία τάξη έχει μείνει πολύ πίσω διανοητικά – οπότε είναι σημαντικά ευκολότερη η χειραγώγηση, ο έλεγχος και επομένως η «ληστεία» της.
Ποιοι είναι οι ιδιοκτήτες των ειδησεογραφικών πρακτορείων
Η ιδιοκτησία των μεγάλων ειδησεογραφικών πρακτορείων παγκοσμίως ακολουθεί διαφορετικά μοντέλα: ορισμένα λειτουργούν ως μη κερδοσκοπικοί συνεταιρισμοί, άλλα είναι εισηγμένες εταιρείες και κάποια αποτελούν κρατικούς οργανισμούς.
Μεγάλα Διεθνή Πρακτορεία
Reuters (Ρόιτερς): Ανήκει στον καναδικό όμιλο Thomson Reuters. Ο κύριος μέτοχος είναι η οικογένεια Thomson μέσω της επενδυτικής εταιρείας The Woodbridge Company, η οποία κατέχει περίπου το 67-72% των μετοχών.
Associated Press (AP): Είναι ένας ανεξάρτητος, μη κερδοσκοπικός συνεταιρισμός. Δεν ανήκει σε κανέναν ιδιώτη ή εταιρεία, αλλά ανήκει στα μέλη του (εφημερίδες και ραδιοτηλεοπτικούς σταθμούς των ΗΠΑ) που συνεισφέρουν ειδήσεις και πόρους.
Agence France-Presse (AFP): Λειτουργεί υπό ειδικό αυτόνομο καθεστώς στη Γαλλία. Παρότι είναι ανεξάρτητο, λαμβάνει σημαντική κρατική χρηματοδότηση από τη γαλλική κυβέρνηση για τις δημόσιες υπηρεσίες που προσφέρει.
Xinhua (Κίνα) & TASS (Ρωσία): Είναι αμιγώς κρατικά πρακτορεία ειδήσεων, τα οποία ελέγχονται και χρηματοδοτούνται απευθείας από τις κυβερνήσεις των χωρών τους.
Η Κατάσταση στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, ο έλεγχος των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ) συγκεντρώνεται κυρίως στα χέρια μιας μικρής ομάδας ισχυρών επιχειρηματιών, οι οποίοι συχνά έχουν παράλληλες δραστηριότητες σε τομείς όπως η ναυτιλία, οι κατασκευές και ο αθλητισμός.
Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες, όπως αυτή του οργανισμού Solomon, η ιδιοκτησία των ελληνικών ΜΜΕ χαρακτηρίζεται από τα εξής:
Επιχειρηματικοί Όμιλοι: Μεγάλοι τηλεοπτικοί σταθμοί πανελλαδικής εμβέλειας, εφημερίδες και ραδιόφωνα ελέγχονται από οικογένειες και επιχειρηματίες με μεγάλη οικονομική επιρροή.
Πολιτική Εξουσία: Τα δημόσια ΜΜΕ (ΕΡΤ, ΑΠΕ-ΜΠΕ) και τα δημοτικά μέσα τελούν υπό τον άμεσο ή έμμεσο έλεγχο της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας.
Συγκέντρωση Ιδιοκτησίας: Υπάρχει υψηλός βαθμός συγκέντρωσης, όπου λίγα πρόσωπα ελέγχουν το μεγαλύτερο μέρος της ενημέρωσης, γεγονός που συχνά εγείρει ερωτήματα για την πολυφωνία και την ελευθερία του τύπου.
Στην Ελλάδα, το κεντρικό πρακτορείο είναι το Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ), το οποίο είναι κρατικός οργανισμός και εποπτεύεται από την Προεδρία της Κυβέρνησης. Ωστόσο, οι ειδήσεις στην Ελλάδα ελέγχονται σε μεγάλο βαθμό από 12 ισχυρούς επιχειρηματικούς ομίλους που δραστηριοποιούνται κυρίως στη ναυτιλία, την ενέργεια και τις κατασκευές:
Όμιλος Alter Ego: Ανήκει στον Βαγγέλη Μαρινάκη (Mega, Τα Νέα, Το Βήμα).
Όμιλος ΣΚΑΪ: Ανήκει στην οικογένεια Αλαφούζου (Γιάννης Αλαφούζος).
Όμιλος Antenna: Ανήκει στην οικογένεια Κυριακού (Θοδωρής Κυριακού).
Star & Alpha: Ελέγχονται από την οικογένεια Βαρδινογιάννη (ο Alpha σε συνεργασία με τη United Media).
Open: Ανήκει στον Ιβάν Σαββίδη.
Ο έλεγχος των ειδησεογραφικών πρακτορείων και των ΜΜΕ δεν ασκείται από ένα μόνο άτομο, αλλά μέσα από συγκεκριμένους μηχανισμούς εταιρικής, οικονομικής και πολιτικής επιρροής.
Αυτοί που πραγματικά ελέγχουν τις αποφάσεις και τη «γραμμή» των μέσων είναι:
1. Οι Επιχειρηματικές Οικογένειες και οι «Βαρώνοι»
Σε πολλές περιπτώσεις, ο έλεγχος είναι προσωπικός και κληρονομικός:
Οικογένεια Thomson (Reuters): Μέσω της εταιρείας Woodbridge, η οικογένεια Thomson κατέχει περίπου το 70-72% των μετοχών της Thomson Reuters. Ο David Thomson έχει τον τελικό λόγο στη στρατηγική κατεύθυνση του ομίλου.
Ιδιοκτήτες ΜΜΕ στην Ελλάδα: Πρόσωπα όπως ο Βαγγέλης Μαρινάκης, ο Γιάννης Αλαφούζος και η οικογένεια Βαρδινογιάννη ασκούν άμεσο έλεγχο στα μέσα τους. Η επιρροή τους επεκτείνεται στη ναυτιλία, την ενέργεια και τον αθλητισμό, δημιουργώντας ένα «πλέγμα» συμφερόντων όπου τα ΜΜΕ μπορεί να χρησιμοποιηθούν για την προστασία ή την προώθηση των άλλων δραστηριοτήτων τους.
2. Θεσμικοί Επενδυτές και Funds
Στα εισηγμένα ΜΜΕ, ο έλεγχος ασκείται συχνά από επενδυτικούς γίγαντες που κατέχουν μεγάλα ποσοστά μετοχών. Αυτά τα funds δεν παρεμβαίνουν στο καθημερινό ρεπορτάζ, αλλά απαιτούν κερδοφορία και σταθερότητα, κάτι που συχνά υπαγορεύει ποια θέματα θεωρούνται «ασφαλή».
Μεγάλοι παίκτες όπως η Vanguard και η BlackRock βρίσκονται μεταξύ των κορυφαίων μετόχων σε πολλούς διεθνείς ομίλους ΜΜΕ.
3. Κρατική Επιρροή και Χρηματοδότηση
Έμμεσος Έλεγχος (AFP): Παρότι το Γαλλικό Πρακτορείο (AFP) είναι αυτόνομο, ένα σημαντικό μέρος των εσόδων του προέρχεται από το Γαλλικό Κράτος μέσω συμβάσεων για «αποστολές γενικού συμφέροντος». Αυτή η οικονομική εξάρτηση μπορεί να δημιουργήσει μια «ήπια» επιρροή στη στάση του.
Άμεσος Έλεγχος (Xinhua, TASS): Αυτά ελέγχονται απευθείας από τις κυβερνήσεις της Κίνας και της Ρωσίας αντίστοιχα, λειτουργώντας ως εργαλεία κρατικής πολιτικής και προπαγάνδας.
4. Το Διοικητικό Συμβούλιο (Οι «Φύλακες»)
Για πρακτορεία όπως το Associated Press (AP), που δεν έχει έναν ιδιοκτήτη, ο έλεγχος βρίσκεται στο Διοικητικό Συμβούλιο.
Το συμβούλιο εκλέγεται από τα μέλη-ειδησεογραφικούς οργανισμούς (π.χ. Gannett, The Boston Globe).
Επομένως, οι μεγάλες αλυσίδες εφημερίδων που αποτελούν τα μέλη είναι αυτές που ουσιαστικά «τρέχουν» το πρακτορείο.
5. Διαφημιστές και “Big Tech”
Στην ψηφιακή εποχή, ένα μεγάλο μέρος του ελέγχου έχει μεταφερθεί σε αυτούς που διαχειρίζονται τους αλγόριθμους και το χρήμα:
Google και Meta: Ελέγχοντας τη διανομή των ειδήσεων και τη μερίδα του λέοντος των ψηφιακών διαφημιστικών εσόδων, υπαγορεύουν πώς και ποιες ειδήσεις φτάνουν στο κοινό.
Διαφημιστές: Τα μέσα ενημέρωσης συχνά αποφεύγουν ερευνητικά ρεπορτάζ που μπορεί να προσβάλουν τους μεγάλους διαφημιστές τους, οδηγώντας σε μια μορφή αυτολογοκρισίας.
Επίλογος
H πρώτη προτεραιότητα όλων όσων θέλουν να αποφύγουν την «πλύση εγκεφάλου» που τους ασκείται καθημερινά, είναι η προσεκτική επιλογή των ΜΜΕ, από τα οποία ενημερώνονται – κάτι που όμως απαιτεί πολύ μεγάλη προσοχή, αφού πρόκειται για κάτι εξαιρετικά δύσκολο. Σε κάθε περίπτωση, οποιοδήποτε μέσο αντιλαμβανόμαστε πως υποστηρίζει κάποιο πολιτικό κόμμα ή κάποια οικονομικά συμφέροντα, πρέπει να αποφεύγεται με κάθε τρόπο – αφού κάθε άλλο παρά ενημερώνει αντικειμενικά, ενώ δεν είναι τόσο απλό να το διακρίνουμε.
Πηγές:
analyst.gr/2019/10/11/oi-deka-tropoi-xeiragogisis/
Noam Chomsky & Edward Herman, “Κατασκευάζοντας τη συναίνεση” (Manufacturing Consent):
Λαζαρίδης, Π. (2019). Μέσα κοινωνικής δικτύωσης και χειραγώγηση: Αλγόριθμοι, συναισθήματα, δημοκρατία. Αθήνα: Εκδόσεις Νήσος.
Φραγκονικολόπουλος, Χ. (2018). Η πλύση εγκεφάλου στην εποχή των social media: Από τον Freud στο Facebook. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις University Studio Press.
Taylor, K. (2017). Brainwashing: The Science of Thought Control. Oxford: Oxford University Press.
