Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης και τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων από τη στιγμή που ο σπουδαίος νομπελίστας Ποιητής, Οδυσσέας Ελύτης, ξεκίνησε το ταξίδι του στα γαλάζια παρτέρια του ουρανού υποκλινόμαστε στον Ποιητή του φωτός και του απέραντου γαλάζιου. Τιμούμε τον άγγελο μιας ακριβής άνοιξης, τιμούμε τον Ποιητή Οδυσσέα Ελ-Υ-ΤΗ. «Ό,τι σώσεις μες στην αστραπή, καθαρό στον αιώνα θα διαρκέσει». (Άξιον Εστί)…
Ένεκεν τιμής ως ελάχιστου αντίδωρου ψυχής και αναγνώρισης…
Το όνομά μου Οδυσσέας Αλεπουδέλης. Κουβαλώ στους ώμους μου καραβάνια ελπίδων και στης ψυχής τις υδροφόρες σπηλιές το συλλογικό ασυνείδητο μιας Ελλάδας φωτός. Φέρω το βάρος ενός ήρωα ομηρικού. Βάρος και ευλογία τούτη η ευθύνη. Ξοδιάζω μια ζωή ανάμεσα σε γαλάζιες σπηλιές. Ψηλαφώ τους βράχους. Αφουγκράζομαι το κύμα. Νιώθω των καιρών τις αλλαγές. Και προσμένω πίσω από του Σισύφου τον άγριο βράχο το χελιδόνι που θα φέρει μιαν άνοιξη ακριβή… μια άνοιξη γένους θηλυκού, αριθμού ενικού και μιας πτώσης ευτυχώς απροσδιόριστης, καθώς ξέρει να κρύβεται, ντροπαλή και σεμνή, πίσω από τις πασχαλιές ενός Θεού Πρωτομάστορα και να μυρίζει την Ανάσταση. Ένα το χελιδόνι, μία η ποίηση κι η άνοιξη λογίζεται ακριβή. Για να γυρίσει ο ήλιος, θέλει δουλειά πολλή.
«Με αποκαλούν ποιητή του Αιγαίου. Μια ζωή κυνηγώ ηλιαχτίδες και κεντώ την ελευθερία με το φως της αποκάλυψης. Είμαι… ο Οδυσσέας Ελύτης. Και τρέχω ανυπόδητος πίσω από την ελπίδα, πίσω από την ελευθερία μιας ευριπίδειας, ελληνικής Ελένης. Χρόνια σκάβω μέσα μου και ψάχνω μέσα στης φυλής μου τον πολύτιμο θησαυρό νά΄βρω το όνομα της γένεσης, το πυρίμαχο και πυράντοχο εις τους αιώνες των αιώνων. Αμήν!»
Το ημερολόγιο γράφει 2 Νοεμβρίου 1911. Κάπου στην οδό Μαλικούτη, στο Ηράκλειο της λεβεντογέννας Κρήτης. Ήλιος, φως και απέραντο γαλάζιο συνενώνονται σε κοινό σύστημα αξόνων. Συναπαντώνται στου γλαυκού το γειτόνεμα. Είναι η ώρα να αντικρίσει το φως που μερικά χρόνια αργότερα θα υμνήσει στολισμένο με δόσεις Ελλάδας και χορτασμένο με μπουκιές ουρανού, ο μικρός Οδυσσέας, το μικρότερο από τα έξι παιδιά του Λέσβιου επιχειρηματία Παναγιώτη Αλεπουδέλη και της Μαρίας Βρανά.
Τα καλοκαίρια ξοδεύονται αφειδώλευτα σε Κρήτη, Λέσβο, Σπέτσες. Το φως του ήλιου τον τρέφει, η θάλασσα τον εμπνέει. Η σκέψη εξελίσσεται σε ανυπότακτη λέξη και κάθε λέξη αναζητά τους συνοδοιπόρους της να συν-κρατηθούν στου ιερού τοκετού τις στιγμές. Κάθε στίχος του ποιητή γίνεται μια ηλιαχτίδα που χαρίζει απλόχερα τη λάμψη της πάνω από κάθε τι που αντιλαμβάνεται, νιώθει και μεταβολίζει ως ελληνικό.
«Ο ποιητής πρέπει να είναι γενναιόδωρος… Εκείνο που πρέπει να γίνεται και να γίνεται, αδιάκοπα, ατέρμονα, χωρίς την παραμικρή διάλειψη, είναι η αντιδουλικότητα, η αδιαλλαξία, η ανεξαρτησία. Η Ποίηση είναι το άλλο πρόσωπο της Υπερηφάνειας…»
Στην αρχή το φως και η ώρα η πρώτη…
Ο μικρός Οδυσσέας, ο μικρός Ναυτίλος που ανοίγει πανιά με τις λέξεις και ακολουθεί των στίχων τους σημάντορες ανέμους, αυτούς που ιερουργούν, που σηκώνουν το πέλαγος σαν Θεοτόκο, που φυσούν και ανάβουνε τα πορτοκάλια, ο Μαΐστρος, ο Λεβάντες, ο Γαρμπής, ο Πουνέντες, ο Σιρόκος και η Όστρια, έχει στο σχολείο του μεταξύ άλλων δασκάλους λαμπρούς, τον Ι.Μ. Παναγιωτόπουλο και τον Ι.Θ. Κακριδή. Από τον πρώτο αποκτά κληρονομιά το αέναο γίγνεσθαι της ανένταχτης σκέψης, από τον δεύτερο το σεβασμό στην απέραντη ελληνική δεξαμενή της ιστορίας και του πολιτισμού.
Έτος 1923, ένα έτος μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και η οικογένεια Αλεπουδέλη ταξιδεύει στο εξωτερικό. Άλλοι πολιτισμοί, άλλες κουλτούρες, άλλες νοοτροπίες, άλλες συμπεριφορές. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο επικρατεί ευάλωτη ευμάρεια, μια τάση υποδοχής και αφομοίωσης του καινούργιου, ως απόδειξη προόδου και εξέλιξης. Εκεί έξω. Γιατί εδώ μέσα, στην Ελλάδα που άφησε πίσω του ο μικρός Οδυσσέας, ως άλλος περιηγητής, όλα είναι διαφορετικά. Η Μικρασιατική Καταστροφή κοστολογείται σε μοίρες ανθρώπων και αξιολογείται με ρήτρες ζωής. Η μητέρα Ελλάδα, ως άλλος Σίσυφος, σηκώνει στους ώμους της αμαρτίες και σφάλματα.
Το 1929 γράφει τα πρώτα του ποιήματα. Είναι μόλις 18 χρονών. Τα πρωτόλεια της καρδιάς του, πρώτα σκιρτήματα της πένας του, συμπεριλαμβάνονται λίγα χρόνια αργότερα στη συλλογή Προσανατολισμοί, η οποία κυκλοφορεί το 1940. Ο ποιητής σμιλεύει τα πρώτα του ποιήματα, αναζητά τους δικούς του υφολογικούς και αισθητικούς προσανατολισμούς, αν και είναι πια βέβαιο ότι του υπερρεαλισμού το βάπτισμα χρίστηκε με λάδι παρθένας δημιουργίας. Η επίσημη ποιητική σταδιοδρομία όμως του ποιητή Ελύτη, η προδιαγεγραμμένη πορεία στου Ελικώνα τις κορυφές, ξεκινά το 1935, όταν στο περιοδικό Νέα Γράμματα θα δημοσιευτούν σειρά ποιημάτων με το ψευδώνυμο πια «Ελύτης», για να ολοκληρωθεί το 1996. Εξήντα χρόνια ο ποιητής σφίγγει τις ιδρωμένες από την αγωνία του ανθρώπου παλάμες, συλλαμβάνει τους κεραυνούς των ουρανών, βιώνοντας σιωπηλά τις στιγμές των μυστηρίων της αποκάλυψης.
Ο ποιητής ζει και ανδρώνεται δίπλα στης θάλασσας το πείσμα. Κρήτη, Μυτιλήνη, Σπέτσες τον νανουρίζουν τα καλοκαίρια, δίνοντας χρώμα θαλασσί στα όνειρά του, αλλά πάντα ένα πορφυρό βαθύ στην ψυχή του. Κι όλα με κορνίζα ολόχρυση, όπως ακριβώς τα πλαισιώνουν οι ζωογόνες ακτίνες του ήλιου. Τα ηλιοτρόπια με το που φύονται και σηκώνονται ψηλά από το έδαφος υπακούουν σε μυστικούς κώδικες αιώνων.
Ο ποιητής, επηρεασμένος από τις αρχές του υπερρεαλισμού, στηρίζεται κυρίως στο υλικό των εικόνων και των λέξεων. Κύριο χαρακτηριστικό των λέξεων και των εικόνων η συναισθηματική φόρτιση. Μια φαντασία παντοδύναμη και υποταγμένη στο όνειρο, αλλά και με όλο το ρίγος τής καθαυτό ποιητικής του στιγμής. Μια ροή συνείδησης που καθαίρεται μέσα από τα δύσβατα μονοπάτια μιας υπερρεαλιστικής γραφής. Αν ο Κ.Π. Καβάφης αποτελεί την οροφή της ελληνικής μοντέρνας ποίησης, ο Ελύτης είναι τα ακροκέραμα που συγκρατούν την ορμή του ανέμου και επομένως συγκρατούν την οροφή στο ύψος που της αρμόζει. Επιπλέον, τολμά να θέσει το ζήτημα της ελληνικότητας ως υπόθεση προσαρμογής του καθαρά ελληνικού υλικού στους νεωτερικούς εκφραστικούς τρόπους.
Έτος 1940: Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ξεσπά. Με την κήρυξη του πολέμου ο ποιητής κατατάσσεται ως ανθυπολοχαγός. Η Ελλάδα έχει ήδη έναν ταλαιπωρημένο οργανισμό. Α΄ Π.Π., Μικρασιατική Καταστροφή, αλλεπάλληλα κινήματα, εξεγέρσεις, απόπειρες δολοφονίας ισχυρών πολιτικών προσώπων, δικτατορίες έχουν αφήσει τα σημάδια τους έντονα πάνω στο σώμα της. Αλλά το θυμικό τούτου του βασανισμένου λαού είναι φτιαγμένο από χώμα και φωτιά. Κι όσο το χώμα προσκυνά το έδαφος, τόσο η φωτιά υψώνει τις φλόγες της στου ουρανού τα συναπαντήματα. Και αντρειεύει και θεριεύει. Και καμακώνει το θεριό με το καμάκι του Ήλιου.
Τον Νοέμβριο του 1943 βγαίνει σε εξακόσια αντίτυπα το ολιγοσέλιδο βιβλίο Ήλιος ο πρώτος μαζί με τις Παραλλαγές πάνω σε μιαν αχτίδα. Βρισκόμαστε στην καρδιά της Κατοχής. Το βιβλίο παρουσιάζει μια χτυπητή αντίθεση με το όλο κλίμα της ξενικής καταπίεσης και της γενικής κακουχίας. Ο τίτλος μιλά για τη βασιλεία του ήλιου και για τη διάθλαση μιας ακτίνας του. Ο Ελύτης, γράφοντας και δημοσιεύοντας το Ήλιος ο πρώτος μέσα στην Κατοχή, αρνείται και πάλι να υποταχτεί στη μηχανή θανάτου, αντιστέκεται στην «Ανάγκη». Επιμένει να εισηγείται μια ποίηση φωτεινή, αισιόδοξη, εφηβική, με τη δροσιά και το μυστήριο του ελληνικού αρχιπελάγους να έχουν θέσει κεντρική. Ο Ποιητής μέσα στην τραγικότητα του πολέμου, μέσα στον όλεθρο και το θάνατο, γίνεται αγγελιοφόρος φωτός. «Στην υπερπραγματικοτητα έχουν θέση και το όνειρο και η σκιά και το ρίγος κι ο όρκος των ερωτευμένων. Σήμερα ονειρεύομαι για σας».
Έτος 1945: Ο πόλεμος τελειώνει. Τα τραύματα όμως του σώματος και τα εγκαύματα της ψυχής δεν επουλώνονται ούτε εύκολα ούτε γρήγορα, αφού η κατάταξή του ως ανθυπολοχαγού και η μεταφορά του στη ζώνη πυρός τού κληρώνει τη μάχη στα μαρμαρένια αλώνια. Η ψυχή εκφράζεται, το χέρι γράφει, ο νους δεν μπορεί να τιθασεύσει την υπερρεαλιστική ροή συναισθηματικής συνειδητότητας. Τούτος ο τοκετός γεννά το 1945 το «Άσμα Ηρωικό και Πένθιμο για τον χαμένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας». Μέσα στο μοντέρνο αυτό περιβάλλον συμβάλλουν τόσο το δημοτικό μας τραγούδι όσο και οι κορυφαίοι της παραδοσιακής μας ποίησης, ο Σολωμός, ο Κάλβος, ο Σικελιανός. Το ποίημα καταφάσκει την ελευθερία, συντάσσεται με την ελληνική φύση, την ερωτική όρεξη και τη σεμνή ανδρεία, εγκοσμιώνει τον Θεό και τις προβολές του πάνω στα ανθρώπινα.
Και κάπου εκεί, κοντά στο 1950, ανάμεσα στους γραφικούς δρόμους του Παρισιού, αφουγκραζόμενος τους παλμούς μιας Ευρώπης πληγωμένης, αλλά και μιας Ελλάδας που εξακολουθεί να ταλαιπωρείται από μια… αθεράπευτη κολπική μαρμαρυγή, ο Ελύτης καταπιάνεται με την ποιητική σύνθεση που θα του χαρίσει την πρώτη θέση στου γλαυκού το γειτόνεμα. Ξεκινά να υφαίνει με το μαγνάδι των λέξεων και τα χρώματα της ελληνικής ψυχής του το Άξιον Εστί. Για αυτό το μεγαλόπνοο έργο του απονέμεται αρχικά το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Γιατί… Εστί και γιατί είναι Άξιον. Και φέρει την ευλογία της Μητέρας όλων, της Παναγίας, και πνεύμα Κυρίου, αφού η εικόνα της Παναγίας του «Άξιον Εστί» είναι η περίφημη εικόνα της Θεοτόκου, Ελεούσας ή Γλυκοφιλούσας. Με το Άξιον εστί ο ποιητής σκύβει με ευλάβεια σε ό,τι ιερό κληρονόμησε. Συνομιλεί με τη μεγάλη εκκλησιαστική μας παράδοση. Το διαιρεί σε επτά «ύμνους», αντίστοιχους στις επτά ημέρες της Δημιουργίας. Το “Άξιον εστί” είναι ο Ύμνος της Ελλάδος μέσα από τα τρία πρόσφατα πάθη μας: Το αλβανικό έπος. Την αντίσταση. Τον εμφύλιο σπαραγμό. Και καταλήγει στην λύτρωση, στο «Χαίρε», στη χαρά της συνάντησης, στη χάρη της θεϊκής επικοινωνίας, στην αντίχαρη του ιστορικού γίγνεσθαι.
Και είναι κάπου εκεί λοιπόν, λίγο πριν την εκπνοή του 1959, όταν τούτο το ποιητικό Έβερεστ εκδίδεται, για να κυκλοφορήσει επίσημα το 1960.. Είναι το δέος του υψηλού και το υψηλό ενός δέους λογοτεχνικής δημιουργικής γραφής που μεταβολίζεται σε καταγραφή του Ωραίου και του Υψηλού, την ώρα που σημαίνει το θάμα της σύλληψης, της κυοφορίας και της εναπόθεσης στη λειτουργία του φωτός. Το μυστήριο του λογοτεχνικού BIG BANG: Το Αξιον Εστί βασισμένο στη βυζαντινή λειτουργική παράδοση, κοσμείται από τη δωρικότητα του Παρθενώνα, την αισθητική του Ναού του Επικούριου Απόλλωνα, Ο Πλάτωνας διδάσκει. Ο Ελύτης εφαρμόζει άνωθεν εντολή: «Η Γένεσις», η δημιουργία του κόσμου και η θέση του στη συνείδηση του ποιητή, «Τα Πάθη», τα πάθη και η μοίρα του ποιητή ταυτισμένα με τη μοίρα μιας Ελλάδας που μοχθεί για την ελευθερία του σώματος και του πνεύματος, «Το Δοξαστικόν», μια κυριαρχία ελληνική, σαν τον ήλιο που ξεκουράζεται στων ορέων τις ελληνικές κορφές, επιμένει να δεσπόζει. Και με μια γλώσσα πλούσια σε στοιχεία, από τον θείο Όμηρο ως τον ακάματο Μακρυγιάννη και από το ένδοξο Βυζάντιο ως τον εθνικό μας Σολωμό. Όπως ο Σολωμός, ο Ελύτης φιλοδοξεί να σαρκώσει «το ουσιαστικότερο και υψηλότερο περιεχόμενο της αληθινής ανθρώπινης φύσης, την Πατρίδα και την Πίστη», σε επεισόδια από κορυφαίες στιγμές της σύγχρονής του ιστορίας του Ελληνισμού. Ένας κύκλος που ανοίγει με τους Ελεύθερους Πολιορκημένους του Σολωμού και έρχεται να καθαρίσει το εθνικό μας υποσυνείδητο από τα απωθημένα βιώματα μιας εικοσαετίας γεμάτης αίμα και λάσπη.
|
Το έργο αυτό του Ελύτη γνωρίζει πλατιά αναγνώριση και γίνεται «κτήμα του Λαού», τη στιγμή που ο μεγάλος Ποιητής συναντά στου γλαυκού το γειτόνεμα τον μεγάλο συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη, το 1964. Μεγάλη ευθύνη, κορυφαία τιμή η στιγμή τούτης της συνοδοιπορίας σε μονοπάτια ερωτευμένων ηλιαχτίδων… |
Ο Ελύτης, όμως, προχωρά και στην απογείωση του φορτίου των σημαινομένων της ελληνικής γλώσσας. Το δε Προφητικόν εγγίζει σε σημεία του την Αποκάλυψη του Ευαγγελιστή Ιωάννη. Έχει εκείνη τη φλόγα που ξεκινά ως σπίθα μιας λέξης και φουντώνει ως πυρκαγιά μιας ποιητικής δημιουργίας που αρραβωνίζει λογοτεχνία και ποίηση μαζί και υψώνει το δαχτυλίδι της σχέσης τους σε γάμο ουρανοσύνης!
Ο Ελύτης καταγράφει με τον ποιητικό του λόγο το αποκορύφωμα και το απόσταγμα ενός τιτάνιου ψυχικού πνευματικού και ηθικού αγώνα μιας φυλής που της έλαχε κάποτε ο κλήρος του πρωτοπόρου μέσα στην παγκόσμια εποποιία της ανθρώπινης κοινωνίας. Μετά την παρακμή αχνοροδίζει η εθνική αναγέννηση. Γιατί ο Ελύτης; Γιατί και ο Σοφοκλής, γιατί και ο Ευριπίδης, γιατί και ο Κορνάρος, γιατί και ο Σολωμός. Γιατί και ο Παλαμάς με τον Προφητικό του από τον Δωδεκάλογο του Γύφτου. Μνήμη και ενόραση, προοπτική και όραμα σέρνουν το τέθριππο άρμα ενός ζωφόρου λαού που η μοίρα όρισε να φυλάττει Θερμοπύλες…
Κι έρχονται επιτέλους οι μέλισσες… και γονιμοποιούν με τη γύρη της ποίησης του Ελύτη τη σκέψη ολόκληρης της Σουηδικής Ακαδημίας. Στις 18 Οκτωβρίου λοιπόν του 1979, η Σουηδική Ακαδημία ανακοινώνει την απονομή του Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας στον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη. «για την ποίησή του που με βάθρο την ελληνική παράδοση περιγράφει με αισθητική δύναμη και υψηλή πνευματική διακριτικότητα τον αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για την ελευθερία και τη δημιουργία».
Το 1971 επιστρέφει οριστικά στην Ελλάδα. Ο ήλιος ο ηλιάτορας (γραμμένο μέσα στην επταετία της δικτατορίας το 1971) έρχεται ως απάντηση του Οδυσσέα Ελύτη στο πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967.
Ο ήλιος κρύβεται πίσω από τα σύννεφα στις 18 Μαρτίου 1996, όταν ο Ποιητής θα φύγει από τη ζωή στις σε ηλικία 85 ετών. «Στα κρυφά φεύγω με όλα τα κλοπιμαία στο νου μου για μιαν απ΄ την αρχή ζωή απροσκύνητη χωρίς κεριά χωρίς πολυελαίους» «με μόνο μια στη θέση αδάμαντος βέρα χρυσή ανεμώνη».
Πριν συναντήσεις το φως, Ποιητή μας, στον αιώνα σου, πες μας τι βλέπεις; «Ήδη, σας το είπα. Τη βαρβαρότητα. Τη βλέπω να ‘ρχεται μεταμφιεσμένη, κάτω από άνομες συμμαχίες και προσυμφωνημένες υποδουλώσεις. Μιλώ για μεθοδευμένη και οιονεί επιστημονική καθυπόταξη του ανθρώπου. Για τον πλήρη εξευτελισμό του. Για τι παλεύουμε νύχτα μέρα κλεισμένοι στα εργαστήριά μας; Παλεύουμε για ένα τίποτα, που ωστόσο είναι το παν.
Με ονόμασαν Οδυσσέα Αλεπουδέλη. Μια ελ-πίδα με γέννησε. Μια Ελ-λάδα με ανάθρεψε. Μια Ελ-ένη μου΄μαθε την κινητήρια του σύμπαντος δύναμη. Και μια ελ-ευθερία που κυνηγούσα από παιδί στου ουρανού τα γαλάζια παρτέρια ξεδιψά τις λέξεις μου με λάλον ύδωρ. Το φως ανασαίνω και τα βράδια που μυρίζουν του γιασεμιού τη γλυκιά ευωδία γράφω για την άνοιξη, ψάχνοντας στις τσέπες μου νομίσματα με αξία υψηλή να εξαγοράσω την ακριβή θωριά της. Έγινα ο Ποιητής μιας ατόφιας Ελλάδας. Έγινα ο Οδυσσέας Ελύτης και μιλώ με χαρτιά ανοιχτά και λόγια καθάρια. Και με στίχους που κρατούν αλεξικέραυνο, σαν ακούγονται των δακρυσμένων καιρών οι βροντές
Στις ανεξόφλητες δόσεις της ποίησής σου και στο νοητό ήλιο της δικαιοσύνης που καθιστά τη μυρσίνη δοξαστική και ανθοφορούσα. ΑΞΙΟΣ!
photo SchoolTime.gr
