Η επίσκεψη στην ανοιξιάτικη Φολέγανδρο είναι μία αξέχαστη ταξιδιωτική εμπειρία, μιας και αποτελεί τη μοναδική ευκαιρία να θαυμάσει κάποιος το νησάκι στην καταπράσινη και λουλουδιασμένη εκδοχή του, πράγμα τόσο σπάνιο -για να μην πω ανύπαρκτο- κατά την διάρκεια του υπόλοιπου έτους. Πλούσια και τα τοπικά έθιμα της Πρωτομαγιάς, η οποία στη Φολέγανδρο έχει έναν ξεχωριστό χαρακτήρα και πλαισιώνεται από πολλά τοπικά και εξόχως ενδιαφέροντα έθιμα.
Το έθιμο του «Μάη»
Ο εορτασμός της Πρωτομαγιάς έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα και στις εκδηλώσεις που γίνονταν για τον θεό Διόνυσο ή τη θεά Δήμητρα, με σκοπό να γιορτάσει ο κόσμος τη γονιμότητα των αγρών, την καρποφορία της γης, την άνθιση της φύσης και τον ερχομό του καλοκαιριού. Από την αρχαία Ελλάδα οι εθιμοτυπικές αυτές διαδικασίες μεταπήδησαν στο Βυζάντιο και την υπόλοιπη Ευρώπη, απ’ όπου και μετεξελίχθηκαν όλοι οι σύγχρονοι εορτασμοί. Κορυφαίο ανά την Ελλάδα έθιμο η κατασκευή του μαγιάτικου στεφανιού, που με την πρασινάδα και τα λουλούδια του συμβολίζει την υγεία, την καλοτυχία και την ευφορία. Οι κάτοικοι της Φολεγάνδρου υποδέχονται τον Μάη, τα μεσάνυχτα της 30ής Απριλίου, τραγουδώντας το ομώνυμο τραγούδι, με τη συνοδεία των τοπικών οργάνων και τριγυρίζοντας στα δρομάκια των δύο χωριών, της Χώρας και της Απάνω Μεριάς. Ένα γαϊδουράκι στολισμένο με λουλούδια και πρασινάδες, προηγείται της μακράς πομπής των εορταστών, μεταφέροντας στην πλάτη του έναν επίσης ανθοστολισμένο αναβάτη, που πιθανότατα συμβολίζει τον ίδιο τον Μάη. Όλοι όσοι συμμετέχουν φορούν στεφάνια στο κεφάλι τους και λουλουδένια περιδέραια και τραγουδούν όλοι μαζί:
Καλώς τονε το Μάη, το Χρυσομάη, με άνθη στολισμένος ήρθες πάλι!
Μάη με λουλούδια, Μάη με δροσιές, Μάη με τραγούδια κι άσπρες φορεσιές!
Δεν τό ’κανες καλά (δις) ν’ αφήσεις μαύρα μάτια, να πάρεις γαλανά! (Ρεφραίν)
Κορίτσια περπατούνε ταίρι-ταίρι, με λούλουδα Πρωτομαγιάς στο χέρι,
τραγουδούν το Μάη-Μάη γύρω στα κλαριά και περνούν ωραία χρόνια και ζωή γλυκειά!
(Ρεφραίν)
Πρωτομαγιά τα λούλουδα γιορτάζουν και τα πουλιά τα ταίρια τους φωνάζουν,
τραγουδούν το Μάη-Μάη γύρω στα κλαριά και περνούν ωραία χρόνια και ζωή γλυκειά!
Η τοπική γιορτή της Παναγίας της Μαγιάτισσας
Αν και η αργία της Πρωτομαγιάς είναι από τις λίγες που δεν έχουν θρησκευτική ρίζα, στη Φολέγανδρο έχουμε και τέτοιο χαρακτήρα, λόγω του εορτασμού της Παναγίας της Μαγιάτισσας, ανήμερα της Πρωτομαγιάς, σε ανάμνηση ενός ακόμα θαύματος της προστάτιδας του νησιού. Ήταν μια Πρωτομαγιά, άγνωστης της ακριβούς χρονολογίας, όταν ένας στόλος Αλγερινών πειρατών έκανε την εμφάνισή του στη βόρεια πλευρά του νησιού, κατευθυνόμενος προς την περιοχή της Πλάκας, κάτω από τη Χώρα. Έντρομοι οι κάτοικοι της Φολεγάνδρου κατέφυγαν στον Ναό της Παναγίας και την ικέτεψαν να τους σώσει. Αμέσως ξέσπασε σφοδρή θαλασσοταραχή, που αφάνισε όλες τις «φούσκες», δηλαδή τα πειρατικά πλοία, μαζί με όλους τους επιβαίνοντες! Μοναδική εξαίρεση ένας χριστιανός αιχμάλωτός τους, καταγόμενος από την Κίμωλο, ο οποίος, διασωθείς από τους Φολεγανδρίους, διηγήθηκε ότι αστραπές φάνηκαν από την κορυφή του λόφου, εκεί ακριβώς που βρίσκεται ο ναός της Παναγίας και αμέσως μετά ξέσπασε η φονική καταιγίδα, που έσωσε τους πιστούς κατοίκους του νησιού. Εκτός από την Μαγιάτισσα, στην Φολέγανδρο τιμάται και η τοπική εορτή της Παναγίας της Μαρτιάτισσας, την 1η Μαρτίου, και πάλι σε ανάμνηση σωτηρίου για το νησί θαύματος της Θεομήτορος.
Κυριακή των Μυροφόρων στον Άη-Γιώργη
Την δεύτερη Κυριακή μετά το Πάσχα -συνήθως «πέφτει» κάπου κοντά στην Πρωτομαγιά-, η εκκλησία μας γιορτάζει την Κυριακή των Μυροφόρων. Μυροφόρες ως γνωστόν, είναι οι γυναίκες που ακολουθούσαν τον Χριστό και την Μητέρα Του κατά τη διάρκεια των Παθών και φρόντισαν να αλείψουν με μύρα το σώμα του Κυρίου. Όντας οι πρώτες που αντιλήφθηκαν την Ανάσταση του Θεανθρώπου και με σθένος διακήρυξαν το θαυμαστό γεγονός, η Εκκλησία μας αφιέρωσε στην μνήμη τους την Κυριακή μετά του Θωμά. Στην Άνω Μεριά Φολεγάνδρου, η ημέρα έχει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα, μιας και η Λειτουργία τελείται όχι στον ενοριακό ναό του Αγίου Γεωργίου, αλλά στο εξωκλήσι του Άη-Γιώργη, στην ομώνυμη παραλία, στη βόρεια πλευρά του νησιού. Έτσι, λειτουργείται και το εκκλησάκι, που λόγω συνωνυμίας με τον πολιούχο του χωριού, δεν εορτάζει την ημέρα της μνήμης του. Για την ακρίβεια αυτή είναι η μοναδική κατ’ έτος Λειτουργία που τελείται εδώ, αν και σε παλαιότερες δεκαετίες ονομαζόταν και Μεσοσπορίτης και τελούνταν κάθε Νοέμβριο, μία ακόμα Λειτουργία.
Αμεσως μετά την ολοκλήρωση της θείας Λειτουργίας, η δράση μεταφέρεται πλέον στις μικροσκοπικές αυλές των «συρμάτων», των κτισμάτων, δηλαδή, που οι ντόπιοι χρησιμοποιούσαν παλιότερα για να «σύρουν» τις βάρκες τους και να τις προστατεύσουν από τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες. Μια απλή πεζούλα μπορεί να είναι πιο «ζεστή» από την πολυτελέστερη τραπεζαρία και πλούσιοι μπουφέδες με χίλια δυο τοπικά και μη, αλλά πάντα χειροποίητα καλούδια, περιμένουν τους εορταστές για να συνοδεύσουν το πρωινό τους καφεδάκι. Πίτες, μελόπιτες, κουλούρες, ντόπια τυριά και κάθε είδους γλυκίσματα, σερβίρονται με απλότητα, αλλά πάντα με γνήσια νησιώτικη φιλοξενία, που δεν έχει ανάγκη από περιττές πολυτέλειες για να εκφρασθεί.
