Για περισσότερα από 40 χρόνια, η διατροφική πυραμίδα αποτέλεσε το «ιερό εγχειρίδιο» της υγιεινής διατροφής σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο, τοποθετώντας τους υδατάνθρακες και τα σιτηρά στη βάση της καθημερινής μας διατροφής. Την ίδια περίοδο, όμως, η παγκόσμια κοινότητα βίωσε μια άνευ προηγουμένου αύξηση της παχυσαρκίας, του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 και των μεταβολικών νοσημάτων — ένα φαινόμενο που σήμερα αναγνωρίζεται ως μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία διεθνώς, και ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Τι πήγε λάθος; Ήταν οι επίσημες διατροφικές οδηγίες επιστημονικά ξεπερασμένες, παρερμηνευμένες ή απλώς ακατάλληλες για τον σύγχρονο, καθιστικό τρόπο ζωής; Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Παθολόγος με ειδίκευση στον Σακχαρώδη Διαβήτη, Ευάγγελος Φουστέρης, μιλά με επιστημονική σαφήνεια και κλινική εμπειρία για τη μεγάλη μετατόπιση στη διατροφική σκέψη: Τον ρόλο των υδατανθράκων, την αποκατάσταση της πρωτεΐνης και των λιπαρών, την έννοια της ινσουλινοαντοχής και το γιατί σήμερα οι γιατροί μιλούν για «πραγματικό φαγητό» και όχι απλώς για θερμίδες.
Για δεκαετίες, η διατροφική πυραμίδα τοποθετούσε τα σιτηρά και τους υδατάνθρακες στη βάση της, συνιστώντας έως και 11 μερίδες ημερησίως. Με τη σημερινή προσέγγιση στα θέματα μεταβολισμού, παχυσαρκίας και σακχαρώδη διαβήτη, πόσο επιζήμια αποδείχθηκε τελικά αυτή η οδηγία για την έκρηξη της παχυσαρκίας και του Διαβήτη Τύπου 2 παγκοσμίως;
«Δεν θα χρησιμοποιούσα ακριβώς τον όρο “επιζήμια”. Οι διατροφικές συστάσεις επηρεάζονται από και προσαρμόζονται στον τρόπο ζωής της εκάστοτε περιόδου. Φανταστείτε για παράδειγμα ποιες συστάσεις θα είχαμε την εποχή του “Μέγα Λιμού” το 1315 μ.Χ. στην Ευρώπη, όπου πέθαναν από πείνα πάνω από 7 εκατομμύρια άνθρωποι. Αν δει κανείς εξελικτικά αυτή την ιστορία, που ο μέσος άνθρωπος καλλιεργούσε τη γη και ζούσε σε ένα περιβάλλον όπου δαπανούσε πολλές θερμίδες ημερησίως, τότε πράγματι χρειάζονταν αυτές οι μερίδες υδατανθράκων για να διατηρηθούμε στη ζωή.
Καθώς περάσαμε στους αυτοματισμούς (βιομηχανική επανάσταση), στην καθιστική εργασία και αυξήσαμε σημαντικά τις ώρες που δαπανάμε μπροστά σε οθόνες (για εργασία ή διασκέδαση), αυτό επέφερε δραματική αλλαγή στη δαπάνη ενέργειας αλλά και στην επακόλουθη ινσουλινοαντίσταση. Ειδικά από το 1990 και μετά, που είναι πιο έντονες αυτές οι αλλαγές του τρόπου ζωής, καθώς και η παράλληλη αύξηση κατανάλωσης υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, οδηγηθήκαμε σε έκρηξη των ποσοστών παχυσαρκίας σε ολόκληρο τον πλανήτη, συμπαρασύροντας φυσικά και τα ποσοστά του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2.
Έχοντας αυτά κατά νου, φαντάζομαι αντιλαμβάνεστε γιατί υπό τις παρούσες κοινωνικοπολιτισμικές συνθήκες προτάθηκε η δραματική μείωση των υδατανθράκων και η αύξηση της κατανάλωσης πρωτεΐνης και λαχανικών. Υπό τις σημερινές συνθήκες, 11 μερίδες υδατανθράκων είναι σαν να ρίχνουμε “λάδι στη φωτιά” του μεταβολισμού. Για έναν οργανισμό που είναι ήδη μεταβολικά επιβαρυμένος, αυτή η ποσότητα υδατανθράκων μεταφράζεται σε μια διαρκή υπερπροσφορά γλυκόζης στο αίμα».
Στη νέα προσέγγιση, η πρωτεΐνη αποκτά κεντρικό ρόλο. Γιατί η επαρκής κατανάλωση πρωτεΐνης είναι τόσο κρίσιμη για τον μεταβολισμό και τον έλεγχο της γλυκόζης, και γιατί την είχαμε “δαιμονοποιήσει” ή υποβαθμίσει στο παρελθόν;
«Η κατανάλωση πρωτεΐνης έχει κεφαλαιώδη σημασία για το μεταβολισμό μας. Η πρωτεΐνη δαιμονοποιήθηκε άδικα, κυρίως λόγω του φόβου για τα κορεσμένα λιπαρά που τη συνοδεύουν συχνά. Όμως, η πρωτεΐνη είναι το πιο χορταστικό μακροθρεπτικό συστατικό και έχει υψηλή “θερμική επίδραση” – το σώμα δηλαδή δαπανά ενέργεια απλώς για να την πέψει, άρα οι τελικές θερμίδες που αποδίδει είναι λιγότερες από την αντίστοιχη ποσότητα υδατάνθρακα.
Για ένα άτομο με παχυσαρκία ή/και σακχαρώδη διαβήτη, η πρωτεΐνη είναι “ασπίδα” καθώς επιβραδύνει την απορρόφηση της γλυκόζης των γευμάτων και προστατεύει τη μυϊκή μάζα, που είναι το βασικό «εργοστάσιο» καύσης γλυκόζης στο σώμα μας.
Ίσως, βέβαια, η πρόσληψη 1.8 γρ. πρωτεΐνης ανά κιλό σωματικού βάρους την ημέρα (που προτείνεται από τις πρόσφατες οδηγίες) να μην είναι τόσο επιστημονικά τεκμηριωμένη, αλλά θα δούμε στο μέλλον με νέες μελέτες ποια επίδραση θα έχει μια τέτοια διατροφή, π.χ. στα λιπίδια αίματος ή στη νεφρική λειτουργία».
Πόσο επικίνδυνες ήταν οι προηγούμενες συστάσεις για συγκεκριμένες ομάδες, όπως τα άτομα με προδιαβήτη ή μεταβολικό σύνδρομο; Είναι δυνατόν η ίδια η “επίσημη” διατροφή να επιδείνωνε την κατάσταση της υγείας τους αντί να τη βελτιώνει;
«Δεν νομίζω ότι ήταν αυτό το πνεύμα των προηγούμενων οδηγιών. Οι υδατάνθρακες που προτείνονταν αλλά και που προτείνονται τώρα είναι κυρίως από φρούτα, λαχανικά και όσπρια. Όλα τα τρόφιμα προτείνουμε να είναι όσο το δυνατόν πιο κοντά στην πρωτογενή τους μορφή, να μην έχουν υποστεί δηλαδή μεγάλη επεξεργασία. Και πριν αλλά πιο εμφατικά τώρα στις νέες οδηγίες συνιστάται η αποφυγή των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, είτε πρωτεΐνης (π.χ. αλλαντικά) είτε υδατανθράκων (π.χ. δημητριακά πρωινού, λευκό ψωμί, μπριος, κρουασάν κλπ). Μην ξεχνάμε, επίσης, ότι πάρα πολλές μελέτες έχουν δείξει τα μεταβολικά οφέλη της Μεσογειακής Διατροφής στα άτομα με μεταβολικό σύνδρομο – προδιαβητική κατάσταση. Η διατροφή αυτή βασίζεται στους ελάχιστα επεξεργασμένους υδατάνθρακες και στα καλά λιπαρά (ελαιόλαδο)».
Ως κλινικός γιατρός, εσείς και οι ενημερωμένοι συνάδελφοί σας (Διαβητολόγοι, Διατροφολόγοι), ακολουθούσατε πράγματι το παλαιό μοντέλο της πυραμίδας, τα τελευταία χρόνια, ή είχε ήδη διαπιστωθεί η έλλειψη εγκυρότητάς της μέσω επιστημονικών μελετών ή στην κλινική πράξη, πολύ πριν την επίσημη αναθεώρηση;
«Έχετε δίκιο, έχουμε αρχίσει τουλάχιστον από 10ετίας να προσαρμόζουμε τις οδηγίες μας, εξατομικεύοντας κάθε φορά στο άτομο που έχουμε απέναντι μας. Εξάλλου, πληθώρα μελετών ήρθε να αναθεωρήσει τις παραδοσιακές διατροφικές συμβουλές μας: Ισχυρά δεδομένα για τα μεταβολικά οφέλη των κετογονικών διατροφών (πολύ χαμηλή πρόσληψη υδατανθράκων) ή της διαλειμματικής νηστείας (διατροφή σε περιορισμένο χρονικό διάστημα εντός του 24ώρου). Και αυτό γιατί; Γιατί άλλαξε το περιβάλλον, δημιουργήσαμε το λεγόμενο «παχυσαρκογόνο» περιβάλλον, οπότε οι «κλασικές» διατροφικές προσεγγίσεις δεν μας ωφελούν πια. Ξέρετε, δεν είναι όλες οι θερμίδες ίδιες: Το σώμα μας δεν είναι ένα απλό καζάνι που καίει ξύλα, αλλά ένα περίπλοκο χημικό εργοστάσιο. Τα δεδομένα δείχνουν μια αδιαμφισβήτητη συσχέτιση μεταξύ ων υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και του κινδύνου εμφάνισης παχυσαρκίας, διαβήτη, καρκίνου».
Πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι η παλαιά πυραμίδα διαμορφώθηκε περισσότερο με βάση τα συμφέροντα της βιομηχανίας τροφίμων και των σιτηρών των ΗΠΑ, παρά με βάση τη βιολογία. Πιστεύετε ότι αυτό το γεγονός δικαιολογεί τη σημερινή αμφισβήτηση και δυσπιστία των πολιτών απέναντι στις επίσημες κρατικές οδηγίες υγείας;
«Δεν το γνωρίζω και δεν το νομίζω. Νομίζω, όμως, ότι η νέα προταθείσα διατροφική πυραμίδα είναι μια θαρραλέα προσαρμογή (adaptation) στο σύγχρονο τρόπο ζωής, και φυσικά αφορά περισσότερο και τις Η.Π.Α. όπου και εκδόθηκαν. Το νομοθετικό πλαίσιο στις Η.Π.Α. όσον αφορά στα τρόφιμα (ετικέτες, συστατικά, μεταλλαγμένα κλπ) είναι κατά πολύ διαφορετικό σε σχέση με την Ευρώπη. Το ίδιο βιομηχανικό τρόφιμο έχει άλλη σύσταση στην Ευρώπη και άλλη στις Η.Π.Α. Για αυτό και οι νέες οδηγίες τονίζουν: Φάτε πραγματικό φαγητό. Πρέπει να επιστρέψουμε στο «πραγματικό φαγητό»: Αν ένα προϊόν έχει στη λίστα συστατικών λέξεις που δεν μπορείτε να προφέρετε ή που δεν υπάρχουν στην κουζίνα της γιαγιάς σας, τότε το σώμα σας πιθανότατα δεν ξέρει πώς να το διαχειριστεί. Νομίζω είναι ένα πρώτο και δυνατό πλήγμα στη βιομηχανία τροφίμων, που πρέπει να προσαρμοστεί στις ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου».
Η παλαιά πυραμίδα εστίαζε μανιωδώς στην αποφυγή των λιπαρών, οδηγώντας τη βιομηχανία στην αντικατάστασή τους με ζάχαρη και επεξεργασμένους υδατάνθρακες. Ποιο ήταν το “τίμημα” αυτής της εμμονής για την καρδιαγγειακή υγεία του πληθυσμού;
«Η δαιμονοποίηση των λιπαρών που ξεκίνησε από μελέτες της δεκαετίας του ’70, οδήγησε σε μια τραγική αντικατάσταση: αφαιρέσαμε το λίπος και προσθέσαμε ζάχαρη, φρουκτόζη, άμυλο για να έχει γεύση το φαγητό. Το τίμημα ήταν η αύξηση της παχυσαρκίας, ινσουλινοαντίστασης, διαβήτη με αποτέλεσμα τη χρόνια συστηματική φλεγμονή, αύξηση καρδιαγγειακής νόσου και θανάτων. Σήμερα ξέρουμε ότι η ζάχαρη και οι επεξεργασμένοι υδατάνθρακες “πληγώνουν” τα αγγεία πολύ περισσότερο από ό,τι τα φυσικά λιπαρά».
Θα ήταν χρήσιμο να αναφερθούμε στην ινσουλινοαντοχή, που είναι ο συνδετικός κρίκος μεταξύ της παλαιάς διατροφής και των σύγχρονων ασθενειών.
«Η ινσουλινοαντοχή είναι αν το καλοσκεφτεί κανείς, μια «φυσιολογική» ή για να το θέσω πιο δόκιμα, μια παθοφυσιολογική απάντηση του οργανισμού μας στην υπερπροσφορά ενέργειας μέσω των υδατανθράκων. Το σύγχρονο, λοιπόν, περιβάλλον με την αφθονία επεξεργασμένων και υπερεπεξεργασμένων υδατανθράκων (εύγεστων, εθιστικών, φθηνών και με παρουσία παντού τροφών) μας οδηγεί σε αυξημένη κατανάλωση, που οδηγεί σε συνεχή spikes γλυκόζης στο αίμα, μια μόνιμη μεταγευματική υπεργλυκαιμία που οδηγεί σε υπερινσουλιναιμία. Ακόλουθο αυτού είναι ή ινσουλινοαντίσταση, καθώς τα κύτταρα του οργανισμού μας δεν θέλουν πια αυτή την υπερπροσφορά γλυκόζης, άρα μεταβολική απορρύθμιση, παχυσαρκία και διαβήτης. Και οι προηγούμενες, όμως, οδηγίες δεν έλεγαν φάτε επεξεργασμένους βιομηχανικούς υδατάνθρακες. Αυτό που εφαρμόστηκε ήταν μια σκόπιμη διαστρέβλωση των οδηγιών από πλευράς της βιομηχανίας και μια λύση ανάγκης από τα σύγχρονα νοικοκυριά, για λόγους οικονομικούς και έλλειψης χρόνου για μαγείρεμα».
Με την εφαρμογή των νέων οδηγιών που περιορίζουν τους υδατάνθρακες και δίνουν έμφαση στα καλά λιπαρά και τις πρωτεΐνες, σε πόσο χρόνο αναμένουμε να δούμε μια μετρήσιμη βελτίωση στους δείκτες της γενικής υγείας και στη μείωση των χρόνιων νοσημάτων;
«Το εντυπωσιακό με τον μεταβολισμό είναι η πλαστικότητά του. Με τον περιορισμό των επεξεργασμένων υδατανθράκων και την έμφαση σε «πραγματικές τροφές», βλέπουμε βελτίωση στα επίπεδα ινσουλίνης και τριγλυκεριδίων μέσα σε μόλις λίγες εβδομάδες. Αν περιορίσουμε την πρόσληψη των ημερήσιων θερμίδων, η απώλεια βάρους είναι φυσικό επακόλουθο, καθώς το σώμα αποκτά ξανά πρόσβαση στις αποθήκες λίπους του».
Πόσο δύσκολο είναι να “επανεκπαιδευτεί” ο γενικός πληθυσμός αλλά και να αναθεωρήσουν στην πράξη οι γιατροί ‘δόγματα’ που διδάσκονταν ως θέσφατα για 40 χρόνια; Ποιο είναι το πρώτο βήμα που πρέπει να κάνει ένας πολίτης σήμερα για να “αντιστρέψει” την πυραμίδα στο πιάτο του;
«Η επανεκπαίδευση είναι δύσκολη γιατί οι συμπεριφορές είναι βαθιά ριζωμένες και συνεχώς ανατροφοδοτούμενες από τα ΜΜΕ και τη διαφήμιση. Όμως, το πρώτο βήμα είναι απλό: Γεμίστε το πιάτο σας με βάση τα λαχανικά και την πρωτεΐνη, όχι το άμυλο, όχι τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα. Αντικαταστήστε το ψωμί ή το ρύζι με διπλάσια μερίδα πράσινων λαχανικών και προσθέστε καλής ποιότητας πρωτεΐνη (ψάρι, αυγό, κρέας) και ελαιόλαδο. Αυτή η απλή κίνηση αντιστρέφει την πυραμίδα στην πράξη και δίνει το σήμα στον μεταβολισμό να αρχίσει να θεραπεύεται».
«Συμπερασματικά, θα λέγαμε πως το πρόβλημα της νόσου της παχυσαρκίας έχει λάβει πανδημικές διαστάσεις και είναι ο πυροδότης για πολλά μη μεταδοτικά νοσήματα:
- Μηχανικά: Οστεοαρθρίτιδα, γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, σύνδρομο άπνοιας ύπνου, χρόνια οσφυαλγία, χολολιθίαση κλπ
- Μεταβολικά: Προδιαβήτης, διαβήτης, υπέρταση, υπερλιπιδαιμία, υπερουριχαιμία, μεταβολική στεάτωση ήπατος, χρόνια νεφρική νόσος, υπογονιμότητα κλπ
- Άλλα: Κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, στίγμα, καρκίνος κλπ
Γίνεται αντιληπτό ότι πρέπει να δράσουμε όλοι και τώρα:
- I. Η επιστημονική κοινότητα με αναθεωρημένες οδηγίες, εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας και κοινού, εφαρμογή εξατομικευμένων προγραμμάτων για την πρόληψη και έλεγχο των μεταβολικών νοσημάτων
- II. Η κοινωνία με δράσεις ενημέρωσης, ιδιαίτερα σε ευαίσθητες ομάδες πληθυσμού (π.χ. παιδιά και έφηβοι, οικονομικά ευάλωτες ομάδες) καθώς και με αγώνες για ισότιμη πρόσβαση σε δομές υγείας και βελτίωση του περιβάλλοντος
III. η πολιτεία με νομοθετικές παρεμβάσεις, όπως περιορισμοί στις βιομηχανίες τροφίμων, σωστές ετικέτες τροφίμων, φορολόγηση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων, αποζημίωση φαρμάκων παχυσαρκίας, επιδότηση προγραμμάτων άσκησης κλπ.
Η μάχη άρχισε. Αλλά είμαστε ακόμα μόνο στην αρχή για να δαμάσουμε το μεταβολικό τσουνάμι της παχυσαρκίας!».
photo bs65me – https://pixabay.com
