Στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην Ουκρανία βρίσκεται η αντιμετώπιση της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (UOC), υπό τον Μητροπολίτη Ονούφριο. Οι περιορισμοί που έχουν επιβληθεί από το ουκρανικό κράτος, καθώς και οι δικαστικές και διοικητικές διαδικασίες που μπορούν να οδηγήσουν στη διάλυση θρησκευτικών οργανώσεων, έχουν προκαλέσει σοβαρό προβληματισμό σε ειδικούς του ΟΗΕ και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η αντιπαράθεση εξελίσσεται μέσα στις ιδιαίτερες συνθήκες του πολέμου. Το Κίεβο υποστηρίζει ότι οι δεσμοί ορισμένων εκκλησιαστικών δομών με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία συνδέονται με την εθνική ασφάλεια και τον κίνδυνο ρωσικής επιρροής. Από την άλλη πλευρά, οι επικριτές των μέτρων προειδοποιούν ότι η αντιμετώπιση μιας ολόκληρης θρησκευτικής κοινότητας δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά σε υποθέσεις ή σε θρησκευτικές και κανονικές σχέσεις.
Το καινούργιο νομικό πλαίσιο
Κομβικό σημείο αποτέλεσε η νομοθεσία που υιοθέτησε η Ουκρανία τον Αύγουστο του 2024, δημιουργώντας το πλαίσιο για την απαγόρευση θρησκευτικών οργανώσεων που θεωρούνται συνδεδεμένες με θρησκευτικά κέντρα σε κράτη τα οποία χαρακτηρίζονται «κράτη-επιτιθέμενοι».
Η ουκρανική κυβέρνηση παρουσιάζει τη νομοθετική επιλογή ως ζήτημα εθνικής και πνευματικής ασφάλειας. Υποστηρίζει ότι η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία έχει χρησιμοποιηθεί ως μέσο πολιτικής και ιδεολογικής επιρροής της Μόσχας και ότι, υπό τις συνθήκες του πολέμου, το κράτος οφείλει να αντιμετωπίσει τους σχετικούς κινδύνους.
Η UOC (Ουκρανική Ορθόδοξη Εκλησσία), αντίθετα, υποστηρίζει ότι έχει αποστασιοποιηθεί από τη Μόσχα μετά τη Ρωσική στρατιωτική προώθηση του 2022 και απορρίπτει την κατηγορία ότι αποτελεί μηχανισμό ρωσικής επιρροής.
Οι επιφυλάξεις του ΟΗΕ
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν οι επισημάνσεις της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Σε εκθέσεις της έχει καταγράψει περιστατικά που αφορούν τη λειτουργία της UOC, μεταξύ άλλων ποινικές υποθέσεις εναντίον κληρικών, ενώ παράλληλα έχει υπογραμμίσει ότι οι περιορισμοί στη θρησκευτική ελευθερία πρέπει να είναι σαφείς, αναγκαίοι και αναλογικοί.
Ειδικοί του ΟΗΕ έχουν εκφράσει επίσης ανησυχίες για το ενδεχόμενο η νομοθεσία να οδηγήσει σε ευρείες συνέπειες για θρησκευτικές κοινότητες, κληρικούς και πιστούς. Το βασικό ζήτημα είναι κατά πόσο η κρατική αντιμετώπιση εξατομικεύει την ευθύνη ή καταλήγει να συνδέει συλλήβδην μια θρησκευτική ταυτότητα με την εθνική ασφάλεια.
Θρησκεία και εθνική ασφάλεια
Η διάκριση ανάμεσα στην ατομική και τη συλλογική ευθύνη βρίσκεται στον πυρήνα της αντιπαράθεσης. Εάν ένας κληρικός κατηγορείται για συγκεκριμένο αδίκημα, η ευθύνη του πρέπει να εξετάζεται δικαστικά σε ατομικό επίπεδο. Διαφορετικό είναι να επιβάλλονται κυρώσεις σε μια ολόκληρη θρησκευτική οργάνωση εξαιτίας των πράξεων ορισμένων μελών της.
Το διεθνές δίκαιο δεν αποκλείει τη λήψη μέτρων για την προστασία της εθνικής ασφάλειας. Ωστόσο, απαιτεί οι περιορισμοί να στηρίζονται σε συγκεκριμένα στοιχεία και να είναι ανάλογοι προς τον κίνδυνο που επιδιώκουν να αντιμετωπίσουν.
Αυτό ακριβώς αποτελεί τον πυρήνα των διεθνών ανησυχιών: η θρησκευτική ή κανονική υπαγωγή δεν μπορεί από μόνη της να θεωρείται απόδειξη απειλής για την εθνική ασφάλεια.
Η ευρύτερη εικόνα του πολέμου
Η συζήτηση, πάντως, δεν μπορεί να αποκοπεί από τις παραβιάσεις θρησκευτικών ελευθεριών σε περιοχές της Ουκρανίας. Ο ΟΗΕ έχει καταγράψει σοβαρούς περιορισμούς και διώξεις εις βάρος διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων σε διάφορες περιοχές.
Το γεγονός αυτό καταδεικνύει ότι η θρησκευτική ελευθερία αποτελεί ευρύτερο ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων στον πόλεμο και δεν περιορίζεται στην αντιπαράθεση του Κιέβου με την UOC.
Μια κρίσιμη δοκιμασία
Η υπόθεση της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας αποτελεί πλέον μια δύσκολη δοκιμασία για την ισορροπία ανάμεσα στην εθνική ασφάλεια και την προστασία των θεμελιωδών ελευθεριών.
Το καθεστώς στήν Ουκρανία, δύναται να αντιμετωπίζει πραγματικές απειλές και παράνομες δραστηριότητες. Παράλληλα, όμως, οι διεθνείς κανόνες επιβάλλουν σαφήνεια, αναλογικότητα και εξατομικευμένη ευθύνη.
Η εξέλιξη των δικαστικών διαδικασιών θα κρίνει όχι μόνο το μέλλον της συγκεκριμένης εκκλησιαστικής δομής, αλλά και το προηγούμενο που θα δημιουργηθεί για τη θρησκευτική ελευθερία σε συνθήκες πολέμου. Η μεγάλη πρόκληση για το Κίεβο είναι να αντιμετωπίσει κάθε πραγματική απειλή χωρίς αυτό να μετατραπεί σε περιορισμό μιας ολόκληρης θρησκευτικής κοινότητας όπως αυτής τών Χριστιανών Ορθόδοξων.
photo WikiImages, https://pixabay.com
