Ο Χρήστος Κωστόπουλος έφτασε στη Σουηδία το Δεκέμβριο του 1970 σε ηλικία μόλις 14 ετών, ακολουθώντας το μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα της εποχής. Έζησε από κοντά τη ζωή στις εργατικές συνοικίες του Borås, εργάστηκε σκληρά στις κλωστοϋφαντουργίες και τα βαφεία υφασμάτων, έκανε οικογένεια και αργότερα μετακόμισε στο Anderstorp του Småland.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μοιράζεται τις αναμνήσεις του από τα πρώτα δύσκολα χρόνια της προσαρμογής, τις προκλήσεις στο σουηδικό σχολείο, τη νοσταλγία των γονιών του για την επιστροφή στην Ελλάδα, καθώς και τις διαφορές της Σουηδίας του τότε με το σήμερα.
Πόσα χρόνια είσαι στη Σουηδία;
– Ήρθα το 1970.
Θυμάσαι μήνα, ημέρα;
– Θυμάμαι, του Αγίου Νικολάου, το Δεκέμβριο του 1970. Σκοτάδι… πολύ λίγα χιόνια… και μια κατάθλιψη, που λέει ο λόγος! Σαν πιτσιρικάς τότε.
Πόσο χρονών ήσουν;
– Δεκατέσσερα.
Και τι σε έφερε εδώ;
– Με έφεραν εδώ γιατί οι γονείς μου ήταν ήδη εδώ· είχαν έρθει περίπου έναν χρόνο νωρίτερα. Η δουλειά, όπως όλα τα μεταναστευτικά ρεύματα τότε, για ένα καλύτερο μέλλον. Με την προϋπόθεση ο πατέρας μου να έρθει εδώ, να κάνει κάποιες οικονομίες, για να πάει στην Ελλάδα να αγοράσει ένα σπίτι. Ήταν το μεράκι τότε των Ελλήνων, να έχουν «κεραμίδι πάνω από το κεφάλι τους», όπως έλεγαν. Αυτό μας έφερε εδώ.
Πώς ήταν τότε;
– Τότε ήταν πολύ δύσκολα. Πρώτα απ’ όλα, τότε οι Έλληνες, για λόγους οικονομίας, έμεναν σε κάτι πολύ παλιά σπίτια, από το 1900. Έμεναν στο Borås, στην Allkottsvägen εκεί που είναι τώρα το Κναλελάντ (Knalleland). Είναι ακριβώς εκεί που τα σπίτια ήταν στη σειρά, όπου σήμερα βρίσκεται το Elgiganten. Και το διπλανό κτίριο, το κίτρινο, ήταν μια κλωστοϋφαντουργία υφασμάτων, το Eiser. Και απέναντι ακριβώς, εκεί που είναι το Rya Väven, ήταν το καλτσάδικο, έκαναν γυναικεία καλσόν. Δούλευαν οι γυναίκες εκεί και οι άνδρες από την άλλη μεριά. Η ζωή ήταν δύσκολη, σε ένα άλλο περιβάλλον, ξένο, χωρίς πολλά βοηθήματα όπως σήμερα.
Πώς σας συμπεριφέρθηκαν οι Σουηδοί; – Καλά, αρκετά καλά. Δεν καταλάβαμε, ας πούμε, ρατσισμό. Πολλοί όμως το δέχτηκαν το ρατσισμό. Εμάς μας έλεγαν «μαυροκέφαλους» τότε, επειδή ήρθαμε και είχαμε μαύρα μαλλιά. Αλλά δεν μας πείραζε. Μετά, οι γονείς ήταν πολύ συντηρητικοί. Ήταν ένα πράγμα ακριβώς όπως είναι σήμερα οι Άραβες: να μην φύγουν τα παιδιά από τους γονείς κοντά, από τη θρησκεία, να μάθουμε ελληνικά… Αλλά εμείς μετά, ευτυχώς, δεν ακούσαμε τους γονείς — για μένα μιλώ και μείναμε στη Σουηδία. Κάναμε οικογένειες εδώ. Ήταν δύσκολα τα χρόνια εκείνα.
Πήγαινες σχολείο; Στο σουηδικό;
– Πήγα σχολείο περίπου ενάμιση χρόνο. Στο σουηδικό σχολείο. Αλλά δεν είχαμε καθοδηγητές καλούς, δεν προχωρήσαμε. Εγώ, δηλαδή, δεν προχώρησα. Δεν έμαθα γράμματα, δεν πήγα να σπουδάσω που λέμε.
Έκανες μαθήματα μητρικής γλώσσας;
– Όχι, δεν έκανα, γιατί στην Ελλάδα είχα τελειώσει την πρώτη Γυμνασίου και δεν χρειάστηκε να κάνω μητρική γλώσσα· αυτά τα ελληνικά που ήξερα μου έφταναν.
Ήταν δύσκολο το σχολείο;
– Ναι, πολύ δύσκολο. Δεν είχαμε βοηθήματα. Και πέσαμε τότε σε κάτι τάξεις που οι Σουηδοί τις έλεγαν “obs” (observering). Δηλαδή, ήταν όλα τα παιδιά που δεν είχαν όρεξη για δουλειά και μας έβαζαν σε τέτοιες τάξεις τότε.
Και στο σχολείο μέχρι τι τάξη έφτασες;
-Εδώ όταν ήρθα, ήμουν στην 8η και μετά στην 9η. Πήγα δηλαδή μισό χρόνο στην 8η και έναν χρόνο στην 9η. Ήταν αυτό όλο. Μετά όμως δεν είχαμε κάποιους να μας καθοδηγήσουν, να πάμε σε κάποιο Gymnasium, να πάμε δηλαδή να μάθουμε μια τέχνη ή οτιδήποτε. Και μετά αρχίσαμε για δουλειά κατευθείαν, στη φάμπρικα, στα εργοστάσια.
Πώς ήταν στη φάμπρικα; Ήταν εύκολο να βρεις δουλειά;
Όχι, πολύ δύσκολα για τους νεαρούς εκείνη την εποχή. Ήταν δύσκολα τα βαφεία, ειδικά που βάφαμε υφάσματα, ήταν πολύ δύσκολα. Ήσουν δηλαδή οκτώ ώρες βρεγμένος. Ήταν οι δουλειές πολύ δύσκολες. Αλλά εντάξει, με λίγη υπομονή… Μετά δούλεψα εγώ μέχρι το 1975. Μετά πήγα στην Ελλάδα στρατιώτης. Έκανα τη θητεία μου 28 μήνες.
Πόσο εύκολο ήταν να μάθεις σουηδικά; Εκείνον τον καιρό πολύ δύσκολα. Είχαμε ένα λεξικό πολύ φτωχό, ελληνικό, και τα σουηδικά που μάθαμε ήταν όλα «του δρόμου»: από παρέες, από φίλους Σουηδούς, ας πούμε, και μόνοι μας ό,τι ακούγαμε από την τηλεόραση, από το ραδιόφωνο. Άργησα πάρα πολύ να τα μιλάω καλά. Πήρε χρόνια.
Ήταν εύκολη η ενσωμάτωση στη σουηδική κοινωνία;
Όχι, δύσκολη. Γιατί οι γονείς δεν μας άφηναν να κάνουμε πολλές παρέες. Έλεγαν «θα φύγουμε», «μην κάνεις αυτό, θα φύγουμε», «μην κάνεις το άλλο, σε 5 χρόνια φεύγουμε, σε 4 φεύγουμε» και μας φρέναραν πάρα πολύ. Αλλά μερικοί είχαν μπει στην κοινωνία πολύ εύκολα. Εγώ όχι, άργησα πολύ.
Πόσοι Έλληνες είχαν έρθει τότε;
– Στο Borås ήμασταν αρκετοί, μια μεγάλη κοινότητα τότε. Στο Borås είχαμε δύο κοινότητες. Ήταν, να το πούμε, η αριστερή και η δεξιά! Είχαμε δύο κοινότητες.
Ήταν εύκολο να κάνεις Σουηδούς φίλους;
– Ναι, ναι, ήταν εύκολο. Αλλά εμείς, λόγω του ότι η κουλτούρα η δική μας, τα ήθη και έθιμα… Μερικοί τους απέφευγαν. Αλλά είχε, εντάξει, με κορίτσια, ας πούμε, και αγόρια. Πολλοί Έλληνες έκαναν τότε οικογένειες με Σουηδέζες, είχαμε πολλούς στο Borås. Οι Έλληνες μας είχαν λίγο «στα πάνω τους», λόγω του ότι πήγαιναν πολύ στη Ρόδο. Ξέρεις, η Ρόδος ήταν σχεδόν η τρίτη μεγαλύτερη σουηδική πόλη τότε!
Και μετά τη βιομηχανία, τι έκανες;
– Μετά τη βιομηχανία δούλεψα τρία χρόνια, μετά πήγα στην Ελλάδα για στρατιώτης να κάνω τη θητεία μου… Έκανα 28 μήνες στρατιώτης, μετά γνώρισα τη γυναίκα μου και ήρθα επάνω το ’79, αρραβωνιασμένος και έκανα οικογένεια μετά.
Πόσο εύκολο ήταν όταν έκανες οικογένεια; Βοήθησε το κράτος;
– Κοίταξε, βοήθησε με τα επιδόματα που έδινε για τα παιδιά, τίποτα άλλο. Μετά έφυγα από το Borås το 1983 και πήγα στο Småland, πιο νότια, λόγω εργασίας. Λόγω του εργοστασίου Eiser που δούλευα, πουλήθηκε στους Φινλανδούς και μετά, αναγκαστικά, ψάχνοντας για δουλειά, κατέληξα στο Småland, σε ένα μικρό χωριό που λεγόταν Målsryd, στην περιοχή του Gnosjö. Και λόγω του ότι δεν υπήρχαν σπίτια εκεί, αναγκάστηκα να νοικιάσω σπίτι στο Anderstorp.
Αν το συγκρίνεις με το σήμερα;
– Σήμερα είναι άνετα. Σήμερα η Σουηδία πετάει! Από εκείνον τον καιρό… Το 1970 ήταν όλοι μέσα στη μελαγχολία, ας πούμε. Δεν είχα κάτι καλό, δεν υπήρχε τηλεόραση, υπήρχαν μόνο δύο κανάλια. Ενώ τώρα, με τις δορυφορικές και τα ιντερνετικά κανάλια, βλέπεις τα πάντα.
Οι περισσότερες δυσκολίες που είχατε αντιμετωπίσει ήταν περισσότερο κοινωνικές; – Κοινωνικές, ναι, όχι οικονομικές. Γιατί οι περισσότεροι έκαναν μεγάλη οικονομία, τρομερή οικονομία έκαναν οι Έλληνες τότε.
Πόσο δύσκολα ήταν κατά την εποχή της δικτατορίας για τους μετανάστες;
–Τότε ήμουν μικρός, δεν πολύ καταλάβαινα και πολλά πράγματα. Πολλοί είχαν προβλήματα, πάρα πολλοί εδώ. Εγώ δεν κατέβαινα συχνά στην Ελλάδα. Αλλά και πολλοί δεν είχαν προβλήματα καθόλου, πήγαιναν κάθε καλοκαίρι. Κατέβαιναν τότε με αυτοκίνητα, όλοι είχαν αυτοκίνητα. Το πρώτο ταξίδι που έκανα εγώ ήταν το ’73 με αυτοκίνητο, και το ’74 που έγινε η επιστράτευση.
Τι κάνατε μαζί με τους Έλληνες; Υπήρχαν κοινές δραστηριότητες; –
Δραστηριότητες ήταν τα καφενεία, ήταν οι κοινότητες… Σαν πιτσιρικάδες τώρα, πολλοί καταστράφηκαν εδώ πέρα, νέοι: στο ποτό, στο χαρτί. Ήταν πολύ δύσκολα να παρασυρθείς τότε, εκείνον τον καιρό. Είχαμε και μια πολύ καλή ομάδα εδώ στο Borås, την Ολυμπιάδα. Είχε ελληνική ντισκοτέκ, την Ακρόπολη! Ναι, μαζευόμασταν εκεί τα παιδιά, εδώ στο Borås.
Τότε υπήρχε πολιτική δραστηριοποίηση στους μετανάστες;
– Τότε ήταν πιο πολύ οι σοσιαλιστές, οι Σοσιαλδημοκράτες, όταν ήρθα εγώ το ’70. Λόγω του ότι ήταν και το θέμα με το Βιετνάμ, έκαναν πολλές πορείες για το Βιετνάμ, επηρεαζόμασταν όλοι από αυτό το κόμμα. Ο Έλληνας δεν το είχε αυτό, να πολιτευτεί τόσο, να μπει μέσα στα κόμματα. Ήταν πολύ ελάχιστα τα άτομα.
Τα παιδιά σου προσαρμόστηκαν εύκολα;
– Έχω τρία παιδιά. Όλα είναι τακτοποιημένα, δεν έχω παράπονο από τη σουηδική κοινωνία. Και έφυγαν από τις ιδέες που είχε ο πατέρας, είχε ο παππούς… Δηλαδή δεν έχουν το μυαλό τους να μαζέψουν λεφτά να πάνε στην Ελλάδα να χτίσουν κάτι. Είναι προσαρμοσμένα εδώ, δηλαδή είναι η πατρίδα τους.
Αν έλεγες σήμερα σε έναν νέο που θέλει να μετακομίσει στη Σουηδία, το συνιστάς;
– Αν θέλει για δουλειά, για να εξελιχθεί σαν άνθρωπος, το συνιστώ, δεν υπάρχει πρόβλημα. Υπάρχουν πολλές δυνατότητες εδώ να εξελιχθείς σε κάτι, αν θέλεις φυσικά. Αλλά θα θυσιάσεις κάποια άλλα πράγματα. Θα θυσιάσεις τον καιρό, θα θυσιάσεις την παρέα… Εδώ η κοινωνία είναι πολύ κλειστή, ειδικά το χειμώνα
Είναι δύσκολο να καταλάβεις το σύστημα και τους Σουηδούς;
– Εγώ μέχρι τώρα, που σου είπα είμαι 58 χρόνια, ακόμα δεν μπορώ να καταλάβω το σκεπτικό τους, πώς σκέφτονται. Έκανα πολλές αναλύσεις, δούλεψα με πολλά άτομα, ακόμα δεν μπορώ να το καταλάβω.
