Η εμπιστοσύνη έχει επιστρέψει στη δημόσια συζήτηση, όχι ως αρετή που ασκείται σιωπηλά, αλλά ως έλλειμμα που θρηνείται δυνατά. Σε ολόκληρες τις δημοκρατίες, οι έρευνες δείχνουν σταθερή μείωση της εμπιστοσύνης προς τις κυβερνήσεις, τα μέσα ενημέρωσης, τις επιχειρήσεις, ακόμη και μεταξύ των ίδιων των πολιτών. Κάτι θεμελιώδες μοιάζει ασταθές. Το ερώτημα δεν είναι απλώς πολιτικό· είναι πολιτισμικό.
Για δεκαετίες, η δυτική οικονομική κουλτούρα εξύμνησε τον ανταγωνισμό, τη συσσώρευση και την ατομική επιτυχία. Από τη δεκαετία του 1980, η ιδεολογία της αγοράς συχνά παρουσιάστηκε ως το απόλυτο μέτρο προόδου. Η δημιουργία πλούτου ταυτίστηκε με την αρετή. Η αποδοτικότητα προτάχθηκε έναντι της ενσυναίσθησης, η ανάπτυξη έναντι της αυτοσυγκράτησης. Σταδιακά, οι οικονομικές επιδόσεις άρχισαν να επισκιάζουν ευρύτερα μέτρα κοινωνικής ευημερίας.
Όταν η χρηματοοικονομική λογική γίνεται το κυρίαρχο φίλτρο αξιολόγησης της αξίας, άλλοι πυλώνες όπως η εμπιστοσύνη, η αφοσίωση, η ηθική και η λογοδοσία κινδυνεύουν να μετατραπούν σε ρητορικά σχήματα αντί για βιωμένες δεσμεύσεις. Λέξεις όπως «κοινότητα» και «υπηρεσία» μπορεί να επικαλούνται, όμως οι πολιτικές και οι πρακτικές συχνά προκρίνουν το βραχυπρόθεσμο όφελος. Το διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα στα ιδανικά και στα αποτελέσματα γεννά κυνισμό.
Ένας από τους πιο διαβρωτικούς παράγοντες αυτής της δυσπιστίας είναι η αντίληψη ότι η αξιοκρατία δεν καθορίζει πλέον την πρόοδο. Όταν οι διορισμοί φαίνεται να καθοδηγούνται από πολιτική πίστη, προσωπικά δίκτυα ή σχέσεις «εκ των έσω» αντί για διαφανή προσόντα, η εμπιστοσύνη στη δικαιοσύνη αποδυναμώνεται. Ο νεποτισμός δεν χρειάζεται να είναι εκτεταμένος για να είναι επιζήμιος. Ακόμη και μεμονωμένες, προβεβλημένες περιπτώσεις στέλνουν το μήνυμα ότι τα συστήματα ενδέχεται να ανταμείβουν τη διασύνδεση αντί της ικανότητας. Όταν οι πολίτες υποψιάζονται ότι οι κανόνες δεν εφαρμόζονται ισότιμα, η εμπιστοσύνη μειώνεται εύλογα.
Η ανησυχία αυτή τέμνεται με τη διευρυνόμενη ιδιωτικοποίηση βασικών δημόσιων τομέων. Η μεταφορά υποδομών, παροχών υγείας, υπηρεσιών κοινής ωφέλειας, στέγασης και άλλων δημόσιων αγαθών σε ιδιωτική διαχείριση συχνά δικαιολογείται με όρους αποδοτικότητας ή δημοσιονομικής υπευθυνότητας. Οι αγορές πράγματι μπορούν να καινοτομήσουν και να παρέχουν υπηρεσίες αποτελεσματικά. Ωστόσο, η ιδιωτικοποίηση χωρίς αυστηρή διαφάνεια και εποπτεία κινδυνεύει να θολώσει τη λογοδοσία. Όταν τα συμβόλαια φαίνεται να ευνοούν πολιτικά διασυνδεδεμένες οντότητες ή όταν οι ρυθμιστικές δικλίδες χαλαρώνουν, οι πολίτες αναρωτιούνται αν καθοδηγητική αρχή είναι το δημόσιο συμφέρον ή το ιδιωτικό κέρδος.
Η εμπιστοσύνη δεν διαβρώνεται μόνο από τη διαφθορά, αλλά και από την αδιαφάνεια. Οι κυβερνήσεις μπορεί να συνεχίζουν να λειτουργούν, οι υπηρεσίες να παρέχονται, όμως η νομιμοποίηση αποδυναμώνεται όταν οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων είναι ασαφείς. Τα συστήματα υγείας, οι οικονομικές δομές, τα εκπαιδευτικά πλαίσια, οι αγορές στέγασης, η ρύθμιση των τροφίμων και η αστυνόμευση μετατρέπονται σε πεδία καχυποψίας αντί για κοινό πολιτικό εγχείρημα.
Η ψηφιακή εποχή εντείνει αυτή την ευθραυστότητα. Η πληροφορία κυκλοφορεί με πρωτοφανή ταχύτητα, αλλά η σαφήνεια δεν ακολουθεί πάντα. Ο εντυπωσιασμός ανταγωνίζεται επιτυχώς τη λεπτότητα. Ο φόβος γύρω από την οικονομική αστάθεια, την ακρίβεια, την ασφάλεια, την ταυτότητα και την προστασία γίνεται διάχυτος. Όταν τα άτομα νιώθουν διαρκή αβεβαιότητα, η καχυποψία λειτουργεί ως αμυντική στάση. Ο κοινωνικός ιστός αποδυναμώνεται όχι μόνο λόγω αδικίας, αλλά και λόγω παρατεταμένου άγχους.
Η οικονομική πίεση επιτείνει το πρόβλημα. Σε πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες, οι μισθοί δυσκολεύονται να συμβαδίσουν με το κόστος ζωής. Οι αγορές στέγασης δοκιμάζονται από την κερδοσκοπία και τη σπανιότητα. Οι οικογένειες βιώνουν οικονομική επισφάλεια πιο έντονα από ό,τι σε προηγούμενες δεκαετίες. Η εμπιστοσύνη απαιτεί σταθερότητα. Η χρόνια ανασφάλεια τη διαβρώνει.
Τα παιδιά, οξυδερκείς παρατηρητές του συναισθηματικού κλίματος, απορροφούν αυτή την ατμόσφαιρα. Μπορεί να μην κατανοούν τη δημοσιονομική πολιτική ή τις γεωπολιτικές εντάσεις, όμως αντιλαμβάνονται το άγχος των ενηλίκων. Μια κουλτούρα που κανονικοποιεί τη δυσπιστία κινδυνεύει να καλλιεργήσει μια γενιά για την οποία η καχυποψία γίνεται προεπιλογή.
Ωστόσο, η απόγνωση δεν είναι ανάλυση. Οι θεσμοί είναι ατελείς, αλλά δεν είναι ομοιόμορφα διεφθαρμένοι. Δημόσιοι λειτουργοί, επαγγελματίες υγείας, εκπαιδευτικοί, επιστήμονες και κοινοτικοί ηγέτες συνεχίζουν να δρουν με ακεραιότητα. Υπάρχουν πρωτοβουλίες διαφάνειας, μέτρα κατά της διαφθοράς και μεταρρυθμίσεις πολιτικής συμμετοχής. Οι ίδιες τεχνολογίες που διασπείρουν την παραπληροφόρηση επιτρέπουν επίσης την ταχεία επαλήθευση και τη διεθνή συνεργασία.
Η διάβρωση της εμπιστοσύνης δεν συνέβη από τη μια μέρα στην άλλη και δεν θα αποκατασταθεί με τη ρητορική. Η ανοικοδόμηση απαιτεί διαφανή διακυβέρνηση, αξιοκρατικούς διορισμούς, ηθική εποπτεία των συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, παιδεία στα μέσα ενημέρωσης και πολιτική συμμετοχή που στηρίζεται στην κριτική σκέψη και όχι στον αντανακλαστικό κυνισμό.
Η ιστορία δείχνει ότι περίοδοι θεσμικής πίεσης συχνά προηγούνται της ανανέωσης. Το κεντρικό ερώτημα δεν είναι μόνο πώς μειώθηκε η εμπιστοσύνη, αλλά πώς μπορεί να ανασυγκροτηθεί συνειδητά. Αν η ανεξέλεγκτη απληστία και η αδιαφάνεια διαμόρφωσαν το αφήγημα των τελευταίων δεκαετιών, η αντίρροπη δύναμη είναι η πειθαρχημένη ακεραιότητα: ηγεσία που κερδίζει τη νομιμοποίησή της και πολίτες που απαιτούν λογοδοσία χωρίς να εγκαταλείπουν τη λογική.
Η εμπιστοσύνη παραμένει το βασικό νόμισμα κάθε λειτουργικής κοινωνίας. Χωρίς αυτήν, τα συστήματα κατακερματίζονται. Με αυτήν, ακόμη και οι διαφωνίες μπορούν να αντιμετωπιστούν δημιουργικά. Η πρόκληση που έχουμε μπροστά μας δεν είναι απλώς η πολιτική μεταρρύθμιση, αλλά η πολιτισμική επαναρύθμιση.
photo Greek Radio FL
