Υπάρχουν ειδήσεις που δεν διαβάζονται απλώς. Σε σταματούν. Σε παγώνουν. Σε κάνουν να κοιτάξεις το παιδί, το εγγόνι, τον μαθητή, το παιδί της διπλανής πόρτας και να αναρωτηθείς: ξέρουμε πραγματικά με ποιον μιλάει όταν κρατά το κινητό στο χέρι;
Το διαδίκτυο μπήκε στα σπίτια μας σαν εργαλείο γνώσης, επικοινωνίας και ψυχαγωγίας. Σήμερα όμως, για πολλά παιδιά, έχει γίνει και ένας αόρατος δρόμος όπου κυκλοφορούν άγνωστοι, ψεύτικες ταυτότητες, παγίδες, εκβιασμοί και άνθρωποι που δεν ψάχνουν παρέα. Ψάχνουν θύματα.
Η συνέντευξη του πρώην διευθυντή της Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, Μανώλη Σφακιανάκη, στο Newsbeast, επανέφερε στο προσκήνιο ένα θέμα που δεν πρέπει να αφήσουμε να χαθεί μέσα στη ροή των ειδήσεων. Η αναφορά στο «Σοφάκι 11», ένα διαδικτυακό «δόλωμα» που χρησιμοποιήθηκε για να εντοπιστούν άνθρωποι οι οποίοι προσέγγιζαν ανήλικους, δεν είναι απλώς μια αστυνομική ιστορία. Είναι καθρέφτης μιας κοινωνίας που άφησε τα παιδιά της πολλές φορές μόνα μπροστά σε μια οθόνη.
Και εδώ αρχίζει ο μεγάλος προβληματισμός.
Πόσοι γονείς γνωρίζουν πραγματικά τι γίνεται στο κινητό του παιδιού τους; Πόσοι ξέρουν με ποιους συνομιλεί, ποια παιχνίδια παίζει, ποιες εφαρμογές χρησιμοποιεί, ποια προφίλ το προσεγγίζουν; Πόσοι από εμάς δώσαμε ένα κινητό ή ένα τάμπλετ για να ησυχάσει το παιδί, χωρίς να σκεφτούμε ότι αυτό το «μαύρο κουτί» μπορεί να ανοίγει πόρτες σε ανθρώπους που δεν θα αφήναμε ποτέ να μπουν στο σπίτι μας;
Ως δημοσιογράφος, έχω υποχρέωση να γράψω. Ως μάνα, έχω ανάγκη να φωνάξω.
Τα παιδιά δεν κινδυνεύουν μόνο από τον άγνωστο στον δρόμο. Κινδυνεύουν και από τον άγνωστο που εμφανίζεται ως συνομήλικος, ως φίλος, ως θαυμαστής, ως κάποιος που «καταλαβαίνει». Ο κίνδυνος μπορεί να ξεκινήσει με ένα απλό μήνυμα, ένα κομπλιμέντο, ένα δώρο, μια υπόσχεση, μια ψεύτικη οικειότητα. Και σιγά σιγά, το παιδί παγιδεύεται συναισθηματικά, ψυχολογικά και πολλές φορές εκβιάζεται.
Αυτό δεν είναι «παιδική αφέλεια». Είναι οργανωμένη χειραγώγηση.
Οι άνθρωποι που στοχεύουν ανήλικους γνωρίζουν πολύ καλά πώς να χτίσουν εμπιστοσύνη. Δεν εμφανίζονται πάντα απειλητικοί. Μπορεί να εμφανιστούν τρυφεροί, γενναιόδωροι, ευγενικοί, προστατευτικοί. Μπορεί να λένε σε ένα παιδί αυτά που εκείνο έχει ανάγκη να ακούσει. Ότι είναι όμορφο. Ότι είναι ξεχωριστό. Ότι το καταλαβαίνουν καλύτερα από τους γονείς του. Και εκεί ξεκινά η παγίδα.
Το πιο επικίνδυνο είναι ότι πολλά παιδιά φοβούνται να μιλήσουν. Φοβούνται ότι θα τα μαλώσουν. Φοβούνται ότι θα τους πάρουν το κινητό. Φοβούνται ότι θα τα κατηγορήσουν. Και έτσι, αντί να ζητήσουν βοήθεια, μένουν μόνα απέναντι στον εκβιασμό, στη ντροπή, στον φόβο.
Εδώ βρίσκεται η ευθύνη μας ως γονείς και ως κοινωνία.
Δεν αρκεί να λέμε «μη μιλάς σε αγνώστους». Πρέπει να χτίσουμε σχέση εμπιστοσύνης με τα παιδιά. Να μπορούν να μας πουν «κάτι με τρόμαξε», χωρίς να φοβηθούν την τιμωρία. Να ξέρουν ότι αν έκαναν λάθος, δεν θα τα πετάξουμε στην ενοχή. Θα τα προστατεύσουμε. Γιατί ο θύτης θέλει το παιδί σιωπηλό. Η δική μας δουλειά είναι να κρατήσουμε ανοιχτή την πόρτα της επικοινωνίας.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την οικογένεια. Αφορά το σχολείο, την πολιτεία, τις πλατφόρμες, τη δικαιοσύνη, τα μέσα ενημέρωσης. Δεν μπορούμε να ζητάμε από ένα παιδί 10, 11 ή 13 ετών να καταλάβει μόνο του μηχανισμούς χειραγώγησης που πολλές φορές δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν ακόμη και ενήλικες.
Χρειάζεται εκπαίδευση. Χρειάζεται πρόληψη. Χρειάζεται σοβαρή ενημέρωση στα σχολεία. Χρειάζεται οι γονείς να μάθουν την ψηφιακή ζωή των παιδιών τους, όχι για να τα παρακολουθούν με καχυποψία, αλλά για να τα συνοδεύουν με ευθύνη. Χρειάζεται η πολιτεία να ενισχύσει τη Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος με ανθρώπους, τεχνολογία και νομικά εργαλεία. Χρειάζεται οι πλατφόρμες να μην κρύβονται πίσω από όρους χρήσης και αλγορίθμους.
Γιατί εδώ δεν μιλάμε για απλή παραβίαση απορρήτου. Μιλάμε για την προστασία της παιδικής ψυχής και της παιδικής αξιοπρέπειας.
Πρέπει επίσης να αλλάξουμε γλώσσα. Συχνά ακούμε τον όρο «παιδική πορνογραφία». Όμως ο πιο σωστός όρος είναι «υλικό σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών». Γιατί δεν πρόκειται για εικόνες. Πρόκειται για κακοποίηση. Για βία. Για έγκλημα. Για παιδιά που έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης και που πολλές φορές ξανατραυματίζονται κάθε φορά που αυτό το υλικό κυκλοφορεί.
Το διαδίκτυο δεν είναι εχθρός. Η άγνοια είναι εχθρός. Η αδιαφορία είναι εχθρός. Η σιωπή είναι εχθρός.
Ας μιλήσουμε στα παιδιά μας. Ας τα ρωτήσουμε χωρίς ανάκριση. Ας τα ακούσουμε χωρίς πανικό. Ας μάθουμε τις εφαρμογές που χρησιμοποιούν. Ας ελέγξουμε μαζί τους τις ρυθμίσεις απορρήτου. Ας τους εξηγήσουμε ότι δεν αποδεχόμαστε άγνωστα προφίλ, ότι δεν στέλνουμε προσωπικά στοιχεία, ότι δεν ανοίγουμε ύποπτους συνδέσμους, ότι κανείς δεν έχει δικαίωμα να ζητά φωτογραφίες, μυστικά ή σιωπή.
Και αν κάτι συμβεί, το πρώτο πράγμα που πρέπει να ακούσει ένα παιδί δεν είναι «τι έκανες;». Είναι: «Είμαι εδώ. Δεν φταις εσύ. Θα το αντιμετωπίσουμε μαζί».
Αυτό το άρθρο δεν γράφεται για να τρομάξει. Γράφεται για να ξυπνήσει. Γιατί τα παιδιά μας ζουν σε έναν κόσμο όπου η παιδική ηλικία μπορεί να απειληθεί μέσα από μια οθόνη. Και αν εμείς, οι μεγάλοι, δεν μάθουμε να βλέπουμε πίσω από την οθόνη, τότε αφήνουμε τα παιδιά μας εκτεθειμένα σε ανθρώπους που ξέρουν πολύ καλά πώς να κρύβονται.
Η προστασία των παιδιών δεν είναι θέμα τεχνολογίας μόνο. Είναι θέμα αγάπης, ευθύνης, παιδείας και παρουσίας.
Να είμαστε παρόντες. Όχι για να φοβίσουμε τα παιδιά μας, αλλά για να τους θυμίσουμε ότι δεν είναι μόνα.
Πηγές: Newsbeast, συνέντευξη Μανώλη Σφακιανάκη στον Δημήτρη Καραστεφανή, Ελληνική Αστυνομία – Οδηγίες για ασφαλή πρόσβαση στο διαδίκτυο, Europol, Reuters, Internet Watch Foundation.
Σημαντική δημοσιογραφική σημείωση: στο άρθρο απέφυγα σκληρές λεπτομέρειες και τεχνικές περιγραφές, γιατί σε τέτοια θέματα πρέπει να ενημερώνουμε χωρίς να αναπαράγουμε το τραύμα ή να δίνουμε «οδηγίες» σε κακόβουλους.
