Κωνσταντίνος Π. Καβάφης
(1863-1933)
© (Ατελών ποιημάτων)
Ρενάτα Λαβανίνι, Εκδ. Ίκαρος
Αρχείο Καβάφη (Ίδρυμα Ωνάση)
Ο Δημάρατος
Το θέμα, ο Χαρακτήρ του Δημαράτου,
που τον επρότεινε ο Πορφύριος, εν συνομιλία,
έτσι το εξέφρασεν ο νέος σοφιστής
(σκοπεύοντας, μετά, ρητορικώς να το αναπτύξει).
5
«Πρώτα του βασιλέως Δαρείου, κι έπειτα
του βασιλέως Ξέρξη ο αυλικός·
και τώρα με τον Ξέρξη και το στράτευμά του,
νά επιτέλους θα δικαιωθεί ο Δημάρατος.
»Μεγάλη αδικία τον έγινε.
10
Ήταν του Αρίστωνος ο υιός. Αναίσχυντα
εδωροδόκησαν οι εχθροί του το μαντείον.
Και δεν τους έφθασε που τον εστέρησαν την βασιλεία,
αλλ’ όταν πια υπέκυψε, και το απεφάσισε
να ζήσει μ’ εγκαρτέρησιν ως ιδιώτης,
15
έπρεπ’ εμπρός και στον λαό να τον προσβάλουν,
έπρεπε δημοσία να τον ταπεινώσουν στην γιορτή.
»Όθεν τον Ξέρξη με πολύν ζήλον υπηρετεί.
Με τον μεγάλο Περσικό στρατό,
κι αυτός στην Σπάρτη θα ξαναγυρίσει·
20
και βασιλεύς σαν πριν, πώς θα τον διώξει
αμέσως, πώς θα τον εξευτελίσει
εκείνον τον ραδιούργον Λεωτυχίδη.
»Κι οι μέρες του περνούν γεμάτες μέριμνα·
να δίδει συμβουλές στους Πέρσας, να τους εξηγεί
25
το πώς να κάμουν για να κατακτήσουν την Ελλάδα.
»Πολλές φροντίδες, πολλή σκέψις και για τούτο
είν’ έτσι ανιαρές του Δημαράτου οι μέρες·
πολλές φροντίδες, πολλή σκέψις και για τούτο
καμιά στιγμή χαράς δεν έχει ο Δημάρατος·
30
γιατί χαρά δεν είν’ αυτό που αισθάνεται
(δεν είναι· δεν το παραδέχεται·
πώς να το πει χαρά; εκορυφώθ’ η δυστυχία του)
όταν τα πράγματα τον δείχνουν φανερά
που οι Έλληνες θα βγούνε νικηταί.»
[1921*]
Ο Δημάρατος του Καβάφη: Μια Πρωτότυπη Ανάλυση από τον Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Εισαγωγή: Το Πλαίσιο του Ποιήματος
Το ποίημα «Ο Δημάρατος» ανήκει στα Ατελή Ποιήματα του Κ.Π. Καβάφη, τα οποία εκδόθηκαν από την Renata Lavagnini για τις εκδόσεις Ίκαρος, με βάση το Αρχείο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση. Πρόκειται για ένα ποίημα του 1921, που αναπτύσσει ένα θέμα εμπνευσμένο από την αρχαία ελληνική ιστορία — συγκεκριμένα από τα Περσικά του Ηροδότου — αλλά με τον χαρακτηριστικό καβαφικό τρόπο: μέσα από μια σύνθετη, πολυεπίπεδη αφηγηματική δομή που θέτει ερωτήματα για την αλήθεια, την ταυτότητα και την ηθική κρίση.
Η Δομή: Ένα Ποίημα-Πλαίσιο
Το ποίημα ξεκινά με ένα αφηγηματικό πλαίσιο: ένας νέος σοφιστής, σε συνομιλία με τον Πορφύριο, προτείνει το θέμα του Δημαράτου και το εκφράζει ως ρητορική άσκηση. Η παρένθεση «(σκοπεύοντας, μετά, ρητορικώς να το αναπτύξει)» είναι εξαιρετικά σημαντική: μας προειδοποιεί ότι αυτό που θα διαβάσουμε δεν είναι η «αλήθεια» του Καβάφη για τον Δημάρατο, αλλά η εκδοχή ενός νέου ρήτορα, ο οποίος έχει συμφέρον να παρουσιάσει τον Δημάρατο συμπαθή.
Ο Καβάφης, δηλαδή, δεν μιλά απευθείας. Μιλά μέσα από ένα πρόσωπο που μιλά μέσα από ένα άλλο πρόσωπο. Αυτή η διπλή απόσταση είναι το κλειδί για την κατανόηση του ποιήματος.
Το Ιστορικό Υπόβαθρο
Ο Δημάρατος ήταν βασιλιάς της Σπάρτης από τον οίκο των Ευρυποντιδών (περίπου 510–491 π.Χ.). Εκθρονίστηκε μετά από δωροδοκία του μαντείου των Δελφών από τον συμβασιλέα του Κλεομένη Α΄ και τον διάδοχό του Λεωτυχίδη, με την κατηγορία ότι δεν ήταν γνήσιος γιος του Αρίστωνα. Κατέφυγε στην Περσία, όπου υπηρέτησε πρώτα τον Δαρείο και μετά τον Ξέρξη, συμβουλεύοντάς τους για την εκστρατεία κατά της Ελλάδας.
Ο νέος σοφιστής του ποιήματος υπερασπίζεται τον Δημάρατο: υποστηρίζει ότι υπέστη «μεγάλη αδικία», ότι οι εχθροί του τον εξαπάτησαν, ότι δεν αρκέστηκαν στην απώλεια της βασιλείας αλλά τον ταπείνωσαν δημόσια, και ότι γι’ αυτό υπηρετεί τώρα τον Ξέρξη με ζήλο — περιμένοντας να δικαιωθεί και να επιστρέψει στη Σπάρτη για να εκδικηθεί τον Λεωτυχίδη.
Η Κρίσιμη Στροφή: Η Αυτο-Διάψευση του Δημαράτου
Η τελευταία ενότητα (στίχοι 23–34) αποτελεί την κορύφωση του ποιήματος. Εδώ ο νέος σοφιστής περιγράφει τις μέρες του Δημαράτου ως γεμάτες «μέριμνα» και «σκέψη» — και συμπεραίνει ότι γι’ αυτό είναι «ανιαρές» και χωρίς χαρά. Όμως, αμέσως μετά, εισάγει μια ανατροπή:
γιατί χαρά δεν είν’ αυτό που αισθάνεται
(δεν είναι· δεν το παραδέχεται·
πώς να το πει χαρά; εκορυφώθ’ η δυστυχία του)
όταν τα πράγματα τον δείχνουν φανερά
που οι Έλληνες θα βγούνε νικηταί.
Εδώ αποκαλύπτεται η πραγματική τραγωδία του Δημαράτου: δεν είναι η εκδίκηση που τον κινεί, αλλά η βαθύτερη και ασυμφιλίωτη ελληνική ταυτότητά του. Όταν τα γεγονότα δείχνουν ότι οι Έλληνες θα νικήσουν, ο Δημάρατος αισθάνεται χαρά — αλλά δεν μπορεί να την παραδεχτεί. Η παρένθεση «δεν το παραδέχεται» είναι η στιγμή της μεγαλύτερης έντασης: ο Δημάρατος αρνείται τη χαρά του, γιατί η παραδοχή της θα σήμαινε ότι αναγνωρίζει την ταυτότητά του ως Έλληνα — και άρα ότι η προδοσία του είναι μάταιη.
Η Καβαφική Ειρωνεία
Ο Καβάφης δεν παίρνει θέση. Δεν μας λέει αν ο Δημάρατος είναι προδότης ή θύμα. Αντίθετα, μας δείχνει πώς ένας ρήτορας θα μπορούσε να τον υπερασπιστεί — και ταυτόχρονα, μέσα από την ίδια την υπεράσπιση, αποκαλύπτει την τραγική αυτο-εξαπάτηση του Δημαράτου. Η ειρωνεία είναι διπλή:
Ειρωνεία του ρήτορα: Ο νέος σοφιστής νομίζει ότι υπερασπίζεται τον Δημάρατο, αλλά στην πραγματικότητα τον καταδικάζει — γιατί αποδεικνύει ότι ο Δημάρατος δεν είναι πιστός στον Ξέρξη, αλλά κρύβει μέσα του μια ελληνική καρδιά που δεν μπορεί να εκφράσει.
Ειρωνεία του Δημαράτου: Ο Δημάρατος νομίζει ότι εκδικείται, αλλά στην πραγματικότητα αυτοτιμωρείται. Η «δυστυχία» του δεν είναι η αδικία που υπέστη, αλλά η αδυναμία του να συμφιλιωθεί με την ταυτότητά του.
Το 1921: Ιστορικό Συμφραζόμενο
Το 1921 είναι ένα έτος-κλειδί για την ελληνική ιστορία: βρισκόμαστε στη μέση της Μικρασιατικής Εκστρατείας, με τη μεγάλη σύγκρουση μεταξύ Βενιζελικών και Βασιλικών να έχει βαθύνει. Ένας Έλληνας ποιητής στην Αλεξάνδρεια γράφει για έναν Σπαρτιάτη που υπηρετεί τον Πέρση εχθρό, αλλά κρύβει μέσα του την αγάπη για την Ελλάδα. Η αλληγορία είναι προφανής: ποιος είναι πραγματικά «Έλληνας»; Αυτός που πολεμά στο πλευρό της πατρίδας, ή αυτός που νιώθει Έλληνας ακόμα κι όταν βρίσκεται απέναντί της;
Ο Καβάφης δεν απαντά. Αλλά το γεγονός ότι το ποίημα σταματά ακριβώς τη στιγμή που ο Δημάρατος συνειδητοποιεί ότι οι Έλληνες θα νικήσουν — χωρίς να μας πει αν τελικά παραδέχτηκε τη χαρά του, χωρίς να μας πει αν δικαιώθηκε — δείχνει ότι ο Καβάφης ενδιαφέρεται περισσότερο για την εσωτερική σύγκρουση παρά για την ιστορική κατάληξη.
Η Σημασία της «Ατέλειας»
Το ποίημα χαρακτηρίζεται ως «ατελές» — ανήκει δηλαδή στα Ατελή Ποιήματα. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Η ίδια η μορφή του ποιήματος — μια ρητορική άσκηση που δεν ολοκληρώνεται, ένα επιχείρημα που δεν καταλήγει, ένας χαρακτήρας που δεν λύνεται — αντικατοπτρίζει το θέμα του. Ο Δημάρατος είναι ένας άνθρωπος «ατελής»: ούτε απόλυτα προδότης ούτε απόλυτα πατριώτης. Είναι κάτι ενδιάμεσο, κάτι που δεν μπορεί να ταξινομηθεί.
Ο Καβάφης, με την ατέλεια του ποιήματος, μας καλεί να μην βιαστούμε να τον κρίνουμε. Μας καλεί να σταθούμε στην παρένθεση, στην άρνηση, στην αμφιβολία.
Συμπέρασμα: Η Τραγωδία της Αμφιταλάντευσης
Ο «Δημάρατος» είναι ένα από τα πιο βαθιά ποιήματα του Καβάφη για την ταυτότητα, την προδοσία και την αυτογνωσία. Δεν είναι ένα ποίημα για την εκδίκηση, αλλά για την αδυναμία της εκδίκησης να θεραπεύσει την πληγή της απώλειας. Ο Δημάρατος δεν είναι τραγικός επειδή προδίδει — είναι τραγικός επειδή ανακαλύπτει ότι ακόμα κι όταν προδίδει, παραμένει αυτό που ήταν: Έλληνας. Και αυτή η ανακάλυψη είναι η μεγαλύτερη τιμωρία του.
Ο Καβάφης, μέσα από τη διπλή απόσταση του ρήτορα και του χαρακτήρα, μας δείχνει ότι η ιστορία δεν κρίνεται με ηθικούς όρους, αλλά με όρους ανθρώπινης τραγικότητας. Ο Δημάρατος δεν είναι ούτε ήρωας ούτε κακός. Είναι ένας άνθρωπος που παγιδεύτηκε ανάμεσα σε δύο κόσμους — και που η μόνη του «χαρά» είναι μια χαρά που δεν τολμά να ονομάσει.
|
Ηροδότου Ιστορίαι : Ουρανία .VIII 144.1=144.5
Μετάφραση Η. Σπυρόπουλος
[8.144.1] Λοιπόν, αυτή την απάντηση έδωσαν στον Αλέξανδρο, ενώ στους απεσταλμένους της Σπάρτης την ακόλουθη: «Βέβαια, η ανησυχία των Λακεδαιμονίων μήπως κάνουμε συνθήκες με τους βαρβάρους ήταν απόλυτα ανθρώπινη· όμως σχεδόν πρέπει να ντρέπεστε γι᾽ αυτό το φόβο σας, την ώρα που ξέρετε καλά το φρόνημα των Αθηναίων, ότι σε κανένα μέρος τη γης δε βρίσκεται τόσο χρυσάφι, ούτε χώρα υπέροχη σε ομορφιά και γονιμότητα, που θα τα δεχόμασταν ως αντάλλαγμα του μηδισμού μας και της υποδούλωσης της Ελλάδας. [8.144.2] Γιατί είναι πολλά και μεγάλα αυτά που μας εμποδίζουν να το κάνουμε αυτό, έστω κι αν το θέλαμε, πρώτα πρώτα και πάνω απ᾽ όλα τα αγάλματα και οι ναοί των θεών που πυρπολήθηκαν κι έγιναν ερείπια, που μας υποχρεώνουν να πάρουμε τη μεγαλύτερη εκδίκηση που μπορούμε, και πολύ λιγότερο να συνομολογήσουμε συνθήκες μ᾽ αυτόν που τα έπραξε· και κατόπιν ο ελληνισμός, ένας κόσμος που στις φλέβες του κυλά το ίδιο αίμα και που μιλά την ίδια γλώσσα κι έχει κοινά τα λατρευτικά κέντρα των θεών και θυσίες και συνήθειες ίδιες κι απαράλλαχτες — η προδοσία όλων αυτών θα ήταν αίσχος για τους Αθηναίους. [8.144.3] Και να ξέρετε καλά τούτο, αν τυχαίνει να μη το ξέρετε ώς τώρα, όσο θα μένει ζωντανός έστω και ένας Αθηναίος, δε θα κάνουμε συνθήκες με τον Ξέρξη ποτέ. Βέβαια ήταν ευχάριστη έκπληξη για μας η έγνοια σας για την κατάστασή μας, η πρόνοιά σας για μας που ρήμαξαν τα σπιτικά μας, αφού θέλετε να συντηρήσετε τους ανθρώπους των σπιτιών μας. [8.144.4] Η ευεργεσία σας είναι σαν να γίνηκε, όμως εμείς θα κάνουμε πέτρα την καρδιά μας στην κατάσταση που βρισκόμαστε και δε θα σας δώσουμε κανένα βάρος. Μόνο, μια κι έτσι έχουν τα πράματα, να στείλετε το γρηγορότερο το εκστρατευτικό σώμα. [8.144.5] Γιατί, κατά τους υπολογισμούς μας, δε θα περάσει πολύς καιρός κι ο βάρβαρος θα εμφανιστεί εδώ κάνοντας εισβολή στη χώρα μας, αλλά αμέσως μόλις πάρει την είδηση ότι δε θα κάνουμε τίποτε απ᾽ όσα εκείνος μας ζητούσε. Λοιπόν, προτού εκείνος εμφανιστεί στην Αττική, έχει ζωτική σημασία να σπεύσετε έγκαιρα σε βοήθεια στη Βοιωτία». Κι οι άλλοι, ύστερ᾽ απ᾽ αυτή την απάντηση των Αθηναίων, πήραν το δρόμο του γυρισμού για τη Σπάρτη. |
Πρωτότυπον
[8.144.1] πρὸς μὲν Ἀλέξανδρον ταῦτα ὑπεκρίναντο, πρὸς δὲ τοὺς ἀπὸ Σπάρτης ἀγγέλους τάδε· Τὸ μὲν δεῖσαι Λακεδαιμονίους μὴ ὁμολογήσωμεν τῷ βαρβάρῳ κάρτα ἀνθρωπήιον ἦν. ἀτὰρ αἰσχρῶς γε οἴκατε, ἐξεπιστάμενοι τὸ Ἀθηναίων φρόνημα ἀρρωδῆσαι, ὅτι οὔτε χρυσός ἐστι γῆς οὐδαμόθι τοσοῦτος οὔτε χώρη κάλλεϊ καὶ ἀρετῇ μέγα ὑπερφέρουσα, τὰ ἡμεῖς δεξάμενοι ἐθέλοιμεν ἂν μηδίσαντες καταδουλῶσαι τὴν Ἑλλάδα. [8.144.2] πολλά τε γὰρ καὶ μεγάλα ἐστὶ τὰ διακωλύοντα ταῦτα μὴ ποιέειν μηδ᾽ ἢν ἐθέλωμεν, πρῶτα μὲν καὶ μέγιστα τῶν θεῶν τὰ ἀγάλματα καὶ τὰ οἰκήματα ἐμπεπρησμένα τε καὶ συγκεχωσμένα, τοῖσι ἡμέας ἀναγκαίως ἔχει τιμωρέειν ἐς τὰ μέγιστα μᾶλλον ἤ περ ὁμολογέειν τῷ ταῦτα ἐργασαμένῳ, αὖτις δὲ τὸ Ἑλληνικόν, ἐὸν ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον, καὶ θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι ἤθεά τε ὁμότροπα, τῶν προδότας γενέσθαι Ἀθηναίους οὐκ ἂν εὖ ἔχοι. [8.144.3] ἐπίστασθέ τε οὕτω, εἰ μὴ καὶ πρότερον ἐτυγχάνετε ἐπιστάμενοι· ἔστ᾽ ἂν καὶ εἷς περιῇ Ἀθηναίων, μηδαμὰ ὁμολογήσοντας ἡμέας Ξέρξῃ. ὑμέων μέντοι ἀγάμεθα τὴν προνοίην τὴν ἐς ἡμέας ἔχουσαν, ὅτι προείδετε ἡμέων οἰκοφθορημένων οὕτω ὥστε ἐπιθρέψαι ἐθέλειν ἡμέων τοὺς οἰκέτας. [8.144.4] καὶ ὑμῖν μὲν ἡ χάρις ἐκπεπλήρωται, ἡμεῖς μέντοι λιπαρήσομεν οὕτω ὅκως ἂν ἔχωμεν, οὐδὲν λυπέοντες ὑμέας. νῦν δέ, ὡς οὕτω ἐχόντων, στρατιὴν ὡς τάχιστα ἐκπέμπετε. [8.144.5] ὡς γὰρ ἡμεῖς εἰκάζομεν, οὐκ ἑκὰς χρόνου παρέσται ὁ βάρβαρος ἐσβαλὼν ἐς τὴν ἡμετέρην, ἀλλ᾽ ἐπειδὰν τάχιστα πύθηται τὴν ἀγγελίην ὅτι οὐδὲν ποιήσομεν τῶν ἐκεῖνος ἡμέων προσεδέετο. πρὶν ὦν παρεῖναι ἐκεῖνον ἐς τὴν Ἀττικήν, ὑμέας καιρός ἐστι προβοηθῆσαι ἐς τὴν Βοιωτίην. οἱ μὲν ταῦτα ὑποκριναμένων Ἀθηναίων ἀπαλλάσσοντο ἐς Σπάρτην.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο πιο διάσημος και συχνά αναφερόμενος ορισμός αυτού που σήμερα θα ονομάζαμε «ελληνικό έθνος» βρίσκεται στο όγδοο βιβλίο των Ιστοριών του, στην περίφημη παράγραφο 8.144.
Εκεί, οι Αθηναίοι απαντούν στους Σπαρτιάτες, εξηγώντας γιατί δεν θα πρόδιδαν ποτέ την Ελλάδα στους Πέρσες, και αναφέρουν τα στοιχεία που συνιστούν το «Ελληνικόν»:
αὖτις δὲ τὸ Ἑλληνικόν, ἐὸν ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλωσσον, καὶ θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι ἤθεά τε ὁμότροπα…
Δηλαδή, το «Ελληνικόν» (η ελληνικότητα, το σύνολο των Ελλήνων) ορίζεται από πέντε βασικά κριτήρια:
ὅμαιμον – Το κοινό αίμα, η κοινή καταγωγή.
ὁμόγλωσσον – Η κοινή γλώσσα.
θεῶν ἱδρύματα κοινά – Τα κοινά ιδρύματα των θεών, δηλαδή οι κοινόχρηστοι ναοί και τα ιερά.
θυσίαι – Οι κοινές θυσίες. ( αναφέρεται σε συγκεκριμένα, πανελλήνια ιερά και εορτές (όπως αυτά στην Ολυμπία ή στους Δελφούς) στα οποία οι Έλληνες συμμετείχαν από κοινού, σε αντίθεση με τους βαρβάρους)
ἤθεα ὁμότροπα – Τα όμοια ήθη, οι κοινές συνήθειες και ο τρόπος ζωής.
Αρχαίες Πηγές:
Herodotus Hist., Historiae
Book 8, section 144, line 15
Πολλά τε γὰρ καὶ μεγάλα ἐστὶ τὰ διακωλύοντα
»ταῦτα μὴ ποιέειν μηδ’ ἢν ἐθέλωμεν· πρῶτα μὲν καὶ μέγιστα
»τῶν θεῶν τὰ ἀγάλματα καὶ τὰ οἰκήματα ἐμπεπρησμένα τε
»καὶ συγκεχωσμένα, τοῖσι ἡμέας ἀναγκαίως ἔχει τιμωρέειν
»ἐς τὰ μέγιστα μᾶλλον ἤ περ ὁμολογέειν τῷ ταῦτα ἐργασα-
»μένῳ· αὖτις δὲ τὸ Ἑλληνικόν, ἐὸν ὅμαιμόν τε καὶ ὁμόγλως-
»σον, καὶ θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι ἤθεά τε
»ὁμότροπα, τῶν προδότας γενέσθαι Ἀθηναίους οὐκ ἂν εὖ
»ἔχοι.
Πηγές:
Κωνσταντίνος Π. Καβάφης (1863-1933)
(Ατελών ποιημάτων).Ρενάτα Λαβανίνι, Εκδ. Ίκαρος
Αρχείο Καβάφη (Ίδρυμα Ωνάση)
Θησαυρός Ελληνικής Γλώσσας (TLG)
Ο Δημάρατος του Καβάφη: Μια Πρωτότυπη Ανάλυση από τον Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Ηροδότου Ιστορίαι : Ουρανία .VIII 144.1=144.5
Photo Από Unknown photographer (signed: Pacino) – C.P. Cavafy Archives – Onassis Foundation, Κοινό Κτήμα, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11369226, https://el.wikipedia.org/wiki/
