Ανθρώπινα Πάθη & Αδυναμίες: Οι θεοί έχουν ανθρώπινα ελαττώματα όπως η ζήλια, ο θυμός, η ματαιοδοξία και η εύνοια. Παρεμβαίνουν για να τιμωρήσουν την ύβρη (αλαζονεία), να προστατεύσουν τους αγαπημένους τους ή να ταπεινώσουν τους εχθρούς τους (π.χ., η Αθηνά και η Ήρα εναντίον των Τρώων λόγω του Τρωικού Πολέμου).
Μοίρα & Θείο Σχέδιο: Οι θεοί γνωρίζουν το πεπρωμένο και φροντίζουν να εκπληρωθεί. Ακόμα κι αν συμπαθούν έναν θνητό (όπως ο Δίας τον Έκτορα), συχνά υποχωρούν μπροστά στην αναπόφευκτη Μοίρα.
Διασκέδαση & Κύρος: Η ζωή στον Όλυμπο είναι συχνά βαρετή, οπότε ο Τρωικός πόλεμος λειτουργεί ως θέαμα. Παράλληλα, ανταγωνίζονται μεταξύ τους για το ποιος έχει τη μεγαλύτερη δύναμη και επιρροή.
Λογοτεχνική Λειτουργία: Στα έπη (Ιλιάδα και Οδύσσεια), οι επεμβάσεις των θεών είναι ένα λογοτεχνικό τέχνασμα. Οι ποιητές χρησιμοποιούν τους θεούς για να εξηγήσουν τα ψυχολογικά σκαμπανεβάσματα των ηρώων, τις ξαφνικές αλλαγές της τύχης και το μεγαλείο της ανθρώπινης φύσης που παλεύει κόντρα σε υπερφυσικές δυνάμεις.
Στον Όμηρο, η θεϊκή παρέμβαση και το «γραπτό» (η Μοίρα) δεν αναιρούν την ανθρώπινη ελευθερία, αλλά συνυπάρχουν μαζί της.
Αυτό το φαινόμενο στην ομηρική ανάλυση ονομάζεται «διπλός προσδιορισμός» και λειτουργεί ως εξής:
Ο Διπλός Προσδιορισμός
Κάθε πράξη έχει δύο αιτίες ταυτόχρονα.
Μία ανθρώπινη (η λογική, το πάθος ή η απόφαση του ήρωα).
Μία θεϊκή (η ώθηση ή η έμπνευση από έναν θεό).
Παράδειγμα: Όταν ο Αχιλλέας θέλει να σκοτώσει τον Αγαμέμνονα, η Αθηνά τον πιάνει από τα μαλλιά για να τον σταματήσει. Ο Αχιλλέας πείθεται επειδή το θέλει και ο ίδιος, όχι επειδή είναι ένα τυφλό ρομπότ.
Η Μοίρα είναι πάνω από τους Θεούς
H Μοίρα ή το Πεπρωμένο είναι μια ανώτερη κοσμική δύναμη.
Ακόμα και οι θεοί πρέπει να την υπακούσουν.
Ο Δίας θέλει να σώσει τον γιο του, τον Σαρπηδόνα, αλλά η Ήρα του θυμίζει ότι η Μοίρα του είναι να πεθάνει. Ο Δίας υποχωρεί.
Οι θεοί δεν αλλάζουν το πεπρωμένο, απλώς το εκτελούν ή το καθυστερούν.
Η Ευθύνη των Ανθρώπων
Οι άνθρωποι δεν είναι ανεύθυνοι για τις πράξεις τους.
Στην αρχή της Οδύσσειας, ο Δίας παραπονιέται ότι οι θνητοί κατηγορούν τους θεούς για τα βάσανά τους.
Λέει χαρακτηριστικά ότι οι άνθρωποι παθαίνουν κακά «υπέρ μόρον» (πέρα από το γραπτό τους) εξαιτίας των δικών τους σφαλμάτων (όπως ο Αίγισθος).
Συνεπώς, H Μοίρα καθορίζει τα μεγάλα γεγονότα (π.χ. την πτώση της Τροίας ή τον θάνατο του Αχιλλέα), αλλά η καθημερινή συμπεριφορά και η γενναιότητα των ηρώων ανήκουν στους ίδιους.
Μοίρα εναντίον Τύχης στον Όμηρο
Στα ομηρικά έπη, η έννοια της Τύχης (με τη σημασία του τυχαίου ή της σύμπτωσης) σχεδόν δεν υπάρχει. Τα πάντα έχουν σκοπό, αιτία και κατεύθυνση.
Η Μοίρα είναι μερίδιο: Η λέξη «μοίρα» προέρχεται από το ρήμα μείρομαι (μοιράζω). Σημαίνει το «μερίδιο» που αναλογεί σε κάθε άνθρωπο στη ζωή (μερίδιο χαράς, πόνου και, κυρίως, ο θάνατος).
Οριοθετημένη ζωή: Το πεπρωμένο δεν ορίζει κάθε μικρή λεπτομέρεια, αλλά βάζει τα ακλόνητα όρια. Ορίζει το πότε και το πώς θα πεθάνεις ή αν θα επιστρέψεις στην πατρίδα σου.
Όχι τυχαία γεγονότα: Αν μια πέτρα πέσει και πληγώσει έναν ήρωα, δεν φταίει η κακή τύχη. Φταίει η κατευθυντήρια γραμμή ενός θεού που εκτελεί το σχέδιο της Μοίρας.
Η εξέλιξη της αντίληψης στην Αρχαία Τραγωδία
Στον 5ο αιώνα π.Χ., η σχέση ανθρώπου, θεών και μοίρας αλλάζει ριζικά. Η τραγωδία γεννιέται μέσα στη δημοκρατική Αθήνα, όπου ο άνθρωπος αποκτά μεγαλύτερη πολιτική και ατομική ευθύνη.
Σύγκρουση και Όχι Συνεργασία: Στον Όμηρο, θεός και άνθρωπος συνεργάζονται (διπλός προσδιορισμός). Στην τραγωδία, ο άνθρωπος συχνά συγκρούεται με το θείο θέλημα ή παγιδεύεται από αυτό (π.χ. ο Οιδίποδας προσπαθεί να ξεφύγει από τον χρησμό, αλλά κάθε του πράξη τον φέρνει πιο κοντά σε αυτόν).
Εσωτερικό Δίλημμα: Οι ήρωες της τραγωδίας (όπως η Μήδεια ή ο Ορέστης) βασανίζονται από βαθιά εσωτερικά και ηθικά διλήμματα. Δεν περιμένουν απλώς μια θεϊκή φώτιση· η απόφαση είναι αποκλειστικά δική τους και η ευθύνη τρομακτική.
Η Ύβρις και η Νέμεσις: Στην τραγωδία, η θεϊκή παρέμβαση γίνεται πιο ηθική και νομοτελειακή. Αν ο άνθρωπος ξεπεράσει τα όριά του (Ύβρις), η τιμωρία (Νέμεσις) από τους θεούς είναι απόλυτη και αναπόφευκτη, λειτουργώντας ως μάθημα για την ανθρώπινη αδυναμία.
Η Τύχη αποκτά δύναμη: Στους μεταγενέστερους τραγικούς, ειδικά στον Ευριπίδη, η «Τύχη» αρχίζει να αναγνωρίζεται ως μια άστατη, τυφλή δύναμη που κυβερνά τον κόσμο, δείχνοντας την αυξανόμενη αβεβαιότητα των ανθρώπων της εποχής του.
Το πώς αποδίδεται η έννοια της δικαιοσύνης των θεών (Θεοδικία) στον Όμηρο σε σχέση με την τραγωδία.
Θεοδικία: Όμηρος εναντίον Αρχαίας Τραγωδίας
Η έννοια της Θεοδικίας (η δικαιολόγηση των πράξεων των θεών και η ύπαρξη θεϊκής δικαιοσύνης) διαφέρει ριζικά ανάμεσα στα ομηρικά έπη και το αρχαίο δράμα.
Η Θεοδικία στον Όμηρο: Ιδιοτελείς Θεοί
Στον Όμηρο, η θεϊκή δικαιοσύνη δεν είναι απόλυτη ούτε καθολική. Είναι συχνά υποκειμενική και εξαρτάται από τις προσωπικές συμπάθειες των θεών.
Απουσία ηθικής τελειότητας: Οι ομηρικοί θεοί δεν είναι πρότυπα ηθικής. Κλέβουν, λένε ψέματα, απατούν και διχάζονται.
Ηθική της Ανταμοιβής: Οι θεοί προστατεύουν όποιον τους προσφέρει πλούσιες θυσίες και σέβεται τους νόμους της φιλοξενίας. Δεν τιμωρούν το «κακό» γενικά, αλλά την προσωπική προσβολή προς το πρόσωπό τους ή τους προστατευόμενούς τους.
Η στροφή της Οδύσσειας: Στην Ιλιάδα οι θεοί είναι σχεδόν ανήθικοι πολεμιστές. Στην Οδύσσεια όμως, εμφανίζεται μια πρώτη μορφή ηθικής δικαιοσύνης: οι μνηστήρες τιμωρούνται επειδή παραβίασαν τους νόμους των θεών και έδειξαν αλαζονεία.
Η Θεοδικία στην Τραγωδία: Συμπαντική Νομοτέλεια
Στον 5ο αιώνα π.Χ., οι τραγικοί ποιητές προσπαθούν να εκκαθαρίσουν τους θεούς από τα ανθρώπινα ελαττώματα και να τους παρουσιάσουν ως εγγυητές μιας συμπαντικής και ηθικής τάξης.
Αισχύλος (Η Θεία Δίκη): Για τον Αισχύλο, ο Δίας είναι ο απόλυτος εκφραστής της δικαιοσύνης. Το κακό γεννά κακό και η τιμωρία είναι νομοτέλεια. Ο άνθρωπος μαθαίνει μέσα από τον πόνο («πάθει μάθος»). Η θεϊκή δικαιοσύνη αποκαθιστά την ισορροπία στον κόσμο.
Σοφοκλής (Οι Άγραφοι Νόμοι): Οι θεοί του Σοφοκλή είναι δίκαιοι αλλά απόμακροι και μυστηριώδεις. Οι νόμοι τους είναι αιώνιοι και ανώτεροι από τους νόμους των ανθρώπων (π.χ. Αντιγόνη). Οι άνθρωποι υποφέρουν συχνά χωρίς να φταίνε, αλλά το θείο σχέδιο έχει πάντα μια βαθύτερη, αν και ακατανόητη, δικαιοσύνη.
Ευριπίδης (Κριτική στο Θείο): Ο Ευριπίδης ανατρέπει τα πάντα. Αμφισβητεί ανοιχτά την ηθική των θεών. Δείχνει θεούς εκδικητικούς και σκληρούς (π.χ. η Αφροδίτη στον Ιππόλυτο ή ο Διόνυσος στις Βάκχες). Για τον Ευριπίδη, αν οι θεοί κάνουν κάτι αισχρό, τότε δεν είναι πραγματικοί θεοί.
Η κριτική των φιλοσόφων στον Όμηρο αποτελεί μία από τις πιο διάσημες πνευματικές συγκρούσεις της αρχαιότητας, γνωστή ως «η παλαιά διαμάχη μεταξύ φιλοσοφίας και ποίησης».
Καθώς η ελληνική σκέψη εξελισσόταν προς τον ορθολογισμό, η εικόνα των ομηρικών θεών άρχισε να θεωρείται απαράδεκτη και επικίνδυνη.
Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος (6ος αι. π.Χ.): Η πρώτη σκληρή κριτική
Ο προσωκρατικός φιλόσοφος Ξενοφάνης ήταν ο πρώτος που επιτέθηκε ανοιχτά στον Όμηρο και τον Ησίοδο για τον ανθρωπομορφισμό των θεών.
Κατηγορία για ανηθικότητα: Έγραψε ότι ο Όμηρος απέδωσε στους θεούς όλα όσα θεωρούνται ντροπή και ψέγαδος μεταξύ των ανθρώπων: την κλοπή, τη μοιχεία και την απάτη.
Κατασκευή κατ’ εικόνα: Σημείωσε ειρωνικά ότι οι άνθρωποι πλάθουν τους θεούς με βάση τον εαυτό τους. Αν τα βόδια και τα λιοντάρια είχαν χέρια για να ζωγραφίζουν, θα σχεδίαζαν θεούς-βόδια και θεούς-λιοντάρια.
Πλάτων (5ος-4ος αι. π.Χ.): Η λογοκρισία στην «Πολιτεία»
Ο Πλάτωνας άσκησε την πιο συστηματική και αυστηρή κριτική στον Όμηρο, φτάνοντας στο σημείο να τον εξορίσει από την ιδανική του πολιτεία.
Το κακό παράδειγμα για τους νέους: Ο Πλάτωνας πίστευε ότι οι νέοι που ακούν τις ιστορίες του Ομήρου θα δικαιολογούν τις δικές τους κακές πράξεις, σκεπτόμενοι: «Αφού το κάνουν οι θεοί, μπορώ να το κάνω κι εγώ».
Ο Θεός είναι μόνο αγαθός: Για τον Πλάτωνα, ο Θεός είναι η προσωποποίηση του Αγαθού (του καλού) και της τελειότητας. Επομένως, είναι αδύνατο να προκαλεί κακό, να αλλάζει μορφές, να λέει ψέματα ή να θρηνεί, όπως συμβαίνει στα έπη.
Διαστρέβλωση της αλήθειας: Οι ποιητές κατηγορήθηκαν ότι παρουσιάζουν μια ψεύτικη εικόνα του θείου, η οποία βασίζεται στα πάθη και όχι στη λογική.
Η απάντηση των υποστηρικτών: Η Αλληγορική Μέθοδος
Για να σώσουν το κύρος του Ομήρου, μεταγενέστεροι στοχαστές (όπως οι Στωικοί φιλόσοφοι) ανέπτυξαν την αλληγορική ερμηνεία.
Ισχυρίστηκαν ότι ο Όμηρος δεν κυριολεκτούσε.
Οι μάχες των θεών ήταν αλληγορίες για τη σύγκρουση των στοιχείων της φύσης (π.χ. η φωτιά εναντίον του νερού) ή για τη μάχη μεταξύ αρετών και κακιών στην ανθρώπινη ψυχή.
Η μετάβαση από τον Μύθο στον Λόγο
Αποτελεί τη γέννηση της επιστημονικής και φιλοσοφικής σκέψης στη Δυτική Ευρώπη. Η κριτική στον Όμηρο λειτούργησε ως ο βασικός καταλύτης για αυτή την κοσμοϊστορική αλλαγή, η οποία πραγματοποιήθηκε σε τρία συγκεκριμένα στάδια:
Από τις Θεϊκές Διαθέσεις στους Φυσικούς Νόμους
Στον Μύθο (Όμηρος): Αν ξεσπούσε μια καταιγίδα ή μια επιδημία, η αιτία ήταν ο θυμός του Ποσειδώνα ή τα βέλη του Απόλλωνα. Η φύση δεν είχε δικούς της κανόνες, αλλά εξαρτιόταν από τα κέφια των θεών.
Στον Λόγο (Προσωκρατικοί): Οι πρώτοι φιλόσοφοι (Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης) απέκλεισαν τους θεούς από την ερμηνεία της φύσης. Αναζήτησαν μια πρώτη ύλη (το νερό, το άπειρο, τον αέρα) και σταθερούς φυσικούς νόμους για να εξηγήσουν τον κόσμο. Η βροχή δεν ήταν πλέον θέλημα του Δία, αλλά αποτέλεσμα της εξάτμισης του νερού.
Η Απομυθοποίηση της Ανθρώπινης Συμπεριφοράς
Στον Μύθο: Η γενναιότητα, η σοφία ή η τρέλα ενός ανθρώπου ήταν αποτέλεσμα θεϊκής εμφύσησης (π.χ. η Αθηνά δίνει θάρρος στον Διομήδη).
Στον Λόγο: Με την εμφάνιση των Σοφιστών και του Σωκράτη, η ανθρώπινη συμπεριφορά έγινε αντικείμενο της Ηθικής και της Ψυχολογίας. Η αρετή και η γνώση δεν είναι πια δώρα των θεών, αλλά αποτέλεσμα εκπαίδευσης, λογικής σκέψης και προσωπικής προσπάθειας.
Η Νέα Σημασία της Αλήθειας
Στον Μύθο: Η αλήθεια βασιζόταν στην αυθεντία της Μούσας που καθοδηγούσε τον ποιητή. Ο ακροατής όφειλε να πιστέψει την ιστορία χωρίς αποδείξεις.
Στον Λόγο: Η αλήθεια απαιτεί πλέον λογική τεκμηρίωση (επιχειρήματα) και παρατήρηση. Οτιδήποτε δεν μπορεί να αποδειχθεί ή να εξηγηθεί με τη λογική, απορρίπτεται ως παραμύθι.
Αυτή η μεταστροφή δεν εξαφάνισε τη θρησκεία, αλλά άλλαξε τη λειτουργία της: οι θεοί έπαψαν να είναι πρωταγωνιστές της καθημερινότητας και έγιναν αφηρημένες έννοιες (όπως το «Πρώτον Κινούν Ακίνητον» του Αριστοτέλη), αφήνοντας τον άνθρωπο ελεύθερο να εξερευνήσει τον κόσμο με το δικό του μυαλό.
Ο Ηρόδοτος και ο Θουκυδίδης σταμάτησαν να χρησιμοποιούν τους θεούς για να εξηγήσουν τους πολέμους);
Η μετάβαση από τον Μύθο στον Λόγο μεταμόρφωσε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κατέγραφαν το παρελθόν τους. Πριν από αυτή την εξέλιξη, η «ιστορία» ήταν το έπος (όπως η Ιλιάδα), όπου τα αίτια ενός πολέμου εντοπίζονταν στον Όλυμπο .
Με τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη, η καταγραφή των γεγονότων αποδεσμεύεται από το θείο και γεννιέται η επιστήμη της Ιστορίας.
Ηρόδοτος: Το μεταβατικό στάδιο (5ος αι. π.Χ.)
Ο Ηρόδοτος θεωρείται ο «Πατέρας της Ιστορίας» επειδή για πρώτη φορά η έρευνα (ιστορίη) βασίζεται στην προσωπική αυτοψία, την κριτική εξέταση των πηγών και τη συλλογή μαρτυριών . Ωστόσο, βρίσκεται ακόμα σε ένα μεταβατικό στάδιο ανάμεσα στον μύθο και τον ορθολογισμό:
Ανθρώπινα αίτια: Αναζητά τις πραγματικές, γήινες αφορμές των Περσικών Πολέμων (πολιτικές αντιπαραθέσεις, πολιτισμικές διαφορές, επεκτατισμός)
Το θείο ως «Κοσμική Ισορροπία»: Οι θεοί του Ηροδότου δεν κατεβαίνουν στο πεδίο της μάχης όπως στον Όμηρο . Παρεμβαίνουν έμμεσα μέσω (φθόνου των θεών). Αν ένας άνθρωπος γίνει υπερβολικά ισχυρός και αλαζόνας (Ύβρις), το θείο παρεμβαίνει για να αποκαταστήσει την ισορροπία (π.χ. η πτώση του Κροίσου ή του Ξέρξη)
Χρησμοί και σημάδια: Δίνει ακόμα μεγάλη σημασία στα όνειρα, τους χρησμούς των μαντείων και τα θεϊκά σημάδια, αν και συχνά τα αντιμετωπίζει με μια δόση σκεπτικισμού .
Θουκυδίδης: Ο απόλυτος ορθολογισμός και η γέννηση της επιστήμης (5ος αι. π.Χ.)
Ο Θουκυδίδης, γράφοντας για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, κάνει το μεγάλο, επαναστατικό βήμα. Αποκλείει πλήρως τη θεϊκή παρέμβαση από την ιστορική του αφήγηση .
Ανθρώπινη Φύση (το ανθρώπινον): Για τον Θουκυδίδη, οι κινητήριες δυνάμεις της ιστορίας είναι τα ανθρώπινα κίνητρα: ο φόβος, το συμφέρον, η φιλοδοξία και η δίψα για δύναμη. Οι πόλεμοι δεν γίνονται επειδή θύμωσε κάποιος θεός, αλλά λόγω πολιτικών και οικονομικών ανταγωνισμών
Διάκριση Αιτίας και Αφορμής: Εισάγει την επιστημονική μεθοδολογία διαχωρίζοντας την επίσημη αφορμή (αιτία) από την πραγματική, βαθύτερη αιτία (αληθεστάτη πρόφασις) ενός πολέμου (π.χ. ο φόβος των Σπαρτιατών για την άνοδο της αθηναϊκής δύναμης)
Η «Τύχη» ως το απρόβλεπτο: Όταν ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί τη λέξη τύχη, δεν εννοεί μια θεότητα, αλλά τον αστάθμητο παράγοντα, το απρόβλεπτο της ανθρώπινης ζωής (π.χ. ο ξαφνικός λοιμός που χτύπησε την Αθήνα)
Περιφρόνηση των χρησμών: Αντίθετα με τον Ηρόδοτο, ο Θουκυδίδης αντιμετωπίζει τους χρησμούς και τις δεισιδαιμονίες με ειρωνεία Μάλιστα, ασκεί κριτική στον Αθηναίο στρατηγό Νικία, ο οποίος έχασε μια κρίσιμη μάχη στη Σικελία επειδή αρνήθηκε να υποχωρήσει λόγω μιας έκλειψης σελήνης
Η γέννηση της Ιστορίας ολοκλήρωσε την πορεία που ξεκίνησαν οι φιλόσοφοι. Η ευθύνη για την καταστροφή ή το μεγαλείο των πόλεων μεταφέρθηκε εξολοκλήρου στους ώμους των ανθρώπων. Οι πολιτικοί και οι στρατηγοί δεν ήταν πλέον πιόνια των θεών, αλλά υπεύθυνοι για τις αποφάσεις τους.
Επίλογος
Η ομηρική εποχή είχε δώσει στον άνθρωπο μια θέση σημαντική, αλλά όχι αυτόνομη. Ο ήρωας της Ιλιάδας είναι μεγάλος, αλλά δίπλα του πάντα στέκεται ένας θεός που του ψιθυρίζει, τον σπρώχνει ή τον συγκρατεί. Η Μοίρα οριοθετεί τη ζωή, οι θεοί εκτελούν ή καθυστερούν το αναπόφευκτο, κι ο άνθρωπος ευθύνεται μεν για τις πράξεις του, αλλά ποτέ μόνος του.
Η μετάβαση από τον μύθο στον λόγο δεν υπήρξε μια απότομη ρήξη, αλλά μια αργή, επώδυνη και δημιουργική ωρίμανση. Ο Ηρόδοτος ακόμα διστάζει ανάμεσα στην τιμωρία της ύβρεως από τους θεούς και την πολιτική ανάλυση. Ο Θουκυδίδης, όμως, κάνει το μεγάλο άλμα: αποκλείει τους θεούς από την ιστορία και τοποθετεί την ανθρώπινη φύση —τον φόβο, το συμφέρον, τη φιλοδοξία— στο επίκεντρο των γεγονότων. Λίγο νωρίτερα, οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι είχαν ήδη εξηγήσει τον κεραυνό χωρίς τον Δία και την κίνηση χωρίς τον Ερμή.
Η φιλοσοφική κριτική του Πλάτωνα στον Όμηρο δεν ήταν λογοκρισία από μισαλλοδοξία, αλλά η μήτρα της δυτικής ορθολογικής σκέψης: αν ο θεός είναι πράγματι αγαθός, τότε δεν μπορεί να λέει ψέματα, να θρηνεί ή να σπέρνει την καταστροφή από ιδιοτέλεια. Οι θεοί είτε ηθικοποιούνται, είτε γίνονται αλληγορίες, είτε υποχωρούν μπροστά στον νόμο, τη φύση και την ανθρώπινη ευθύνη.
Η απαρχή της επιστήμης δεν σήμανε το τέλος της θρησκείας, αλλά το τέλος της ανάγκης να κατοικούν οι θεοί σε κάθε βροχή, κάθε μάχη και κάθε απόφαση. Ο άνθρωπος έμεινε μόνος του μπροστά στο σύμπαν — όχι εγκαταλελειμμένος, αλλά ελεύθερος. Ελεύθερος να ερευνά, να σφάλλει, να διορθώνεται, να γράφει ιστορία χωρίς την άδεια της Μούσας, να θέτει νόμους όχι ως θεϊκή εντολή αλλά ως ανθρώπινη σύμβαση.
Η πορεία από τον Όμηρο στον Θουκυδίδη και τον Θαλή είναι, τελικά, η πορεία της ίδιας της Δύσης: μια αργή, δύσκολη, αλλά ασταμάτητη απομάκρυνση από την ετερονομία του μύθου στην αυτονομία του Λόγου. Όχι γιατί οι θεοί πέθαναν, αλλά γιατί ο άνθρωπος αποφάσισε —για πρώτη φορά— να κοιτάξει τον κόσμο χωρίς μεσάζοντες, μόνο με τα μάτια και το μυαλό του.
Κι αυτή η απόφαση υπήρξε η μεγαλύτερη επανάσταση της αρχαιότητας.
Βιβλιογραφία
Όμηρος : Ιλιάς- Οδύσσεια
Ησίοδος: Θεογονία, Έργα και Ημέραι.
Ηρόδοτος, Ιστορίαι.
Θουκυδίδης, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Πλάτων: Πολιτεία
Προσωκρατικοί – Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι (μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Εκδόσεις Κριτική).
Βέικος, Θ. (1993). Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος: Η Κριτική του στην Ομηρική Θεολογία. Αθήνα: Εκδόσεις Στιγμή.
Καραγιώργας, Μ. (2012). Η Ιστορική Σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα: Από τον Όμηρο στον Θουκυδίδη. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.
Ρωμανός, Β. (1997). Θεοί και Ήρωες στην Αρχαία Τραγωδία. Αθήνα: Εκδόσεις Καρδαμίτσα.
Κεσσίδης, Θ. Χ. (2009). Από τον Μύθο στον Λόγο: Η Διαμόρφωση της Ελληνικής Φιλοσοφικής Σκέψης. Θεσσαλονίκη: University Studio Press
photo Atlantios, https://pixabay.com
