Ανθρώπινα Πάθη & Αδυναμίες: Οι θεοί έχουν ανθρώπινα ελαττώματα όπως η ζήλια, ο θυμός, η ματαιοδοξία και η εύνοια. Παρεμβαίνουν για να τιμωρήσουν την ύβρη (αλαζονεία), να προστατεύσουν τους αγαπημένους τους ή να ταπεινώσουν τους εχθρούς τους (π.χ., η Αθηνά και η Ήρα εναντίον των Τρώων λόγω του Τρωικού Πολέμου).
Μοίρα & Θείο Σχέδιο: Οι θεοί γνωρίζουν το πεπρωμένο και φροντίζουν να εκπληρωθεί. Ακόμα κι αν συμπαθούν έναν θνητό (όπως ο Δίας τον Έκτορα), συχνά υποχωρούν μπροστά στην αναπόφευκτη Μοίρα.
Διασκέδαση & Κύρος: Η ζωή στον Όλυμπο είναι συχνά βαρετή, οπότε ο Τρωικός πόλεμος λειτουργεί ως θέαμα. Παράλληλα, ανταγωνίζονται μεταξύ τους για το ποιος έχει τη μεγαλύτερη δύναμη και επιρροή.
Λογοτεχνική Λειτουργία: Στα έπη (Ιλιάδα και Οδύσσεια), οι επεμβάσεις των θεών είναι ένα λογοτεχνικό τέχνασμα. Οι ποιητές χρησιμοποιούν τους θεούς για να εξηγήσουν τα ψυχολογικά σκαμπανεβάσματα των ηρώων, τις ξαφνικές αλλαγές της τύχης και το μεγαλείο της ανθρώπινης φύσης που παλεύει κόντρα σε υπερφυσικές δυνάμεις.
Στον Όμηρο, η θεϊκή παρέμβαση και το «γραπτό» (η Μοίρα) δεν αναιρούν την ανθρώπινη ελευθερία, αλλά συνυπάρχουν μαζί της.
Αυτό το φαινόμενο στην ομηρική ανάλυση ονομάζεται «διπλός προσδιορισμός» και λειτουργεί ως εξής:
Ο Διπλός Προσδιορισμός
Κάθε πράξη έχει δύο αιτίες ταυτόχρονα.
Μία ανθρώπινη (η λογική, το πάθος ή η απόφαση του ήρωα).
Μία θεϊκή (η ώθηση ή η έμπνευση από έναν θεό).
Παράδειγμα: Όταν ο Αχιλλέας θέλει να σκοτώσει τον Αγαμέμνονα, η Αθηνά τον πιάνει από τα μαλλιά για να τον σταματήσει. Ο Αχιλλέας πείθεται επειδή το θέλει και ο ίδιος, όχι επειδή είναι ένα τυφλό ρομπότ.
Η Μοίρα είναι πάνω από τους Θεούς
H Μοίρα ή το Πεπρωμένο είναι μια ανώτερη κοσμική δύναμη.
Ακόμα και οι θεοί πρέπει να την υπακούσουν.
Ο Δίας θέλει να σώσει τον γιο του, τον Σαρπηδόνα, αλλά η Ήρα του θυμίζει ότι η Μοίρα του είναι να πεθάνει. Ο Δίας υποχωρεί.
Οι θεοί δεν αλλάζουν το πεπρωμένο, απλώς το εκτελούν ή το καθυστερούν.
Η Ευθύνη των Ανθρώπων
Οι άνθρωποι δεν είναι ανεύθυνοι για τις πράξεις τους.
Στην αρχή της Οδύσσειας, ο Δίας παραπονιέται ότι οι θνητοί κατηγορούν τους θεούς για τα βάσανά τους.
Λέει χαρακτηριστικά ότι οι άνθρωποι παθαίνουν κακά «υπέρ μόρον» (πέρα από το γραπτό τους) εξαιτίας των δικών τους σφαλμάτων (όπως ο Αίγισθος).
Συνεπώς, H Μοίρα καθορίζει τα μεγάλα γεγονότα (π.χ. την πτώση της Τροίας ή τον θάνατο του Αχιλλέα), αλλά η καθημερινή συμπεριφορά και η γενναιότητα των ηρώων ανήκουν στους ίδιους.
Μοίρα εναντίον Τύχης στον Όμηρο
Στα ομηρικά έπη, η έννοια της Τύχης (με τη σημασία του τυχαίου ή της σύμπτωσης) σχεδόν δεν υπάρχει. Τα πάντα έχουν σκοπό, αιτία και κατεύθυνση.
Η Μοίρα είναι μερίδιο: Η λέξη «μοίρα» προέρχεται από το ρήμα μείρομαι (μοιράζω). Σημαίνει το «μερίδιο» που αναλογεί σε κάθε άνθρωπο στη ζωή (μερίδιο χαράς, πόνου και, κυρίως, ο θάνατος).
Οριοθετημένη ζωή: Το πεπρωμένο δεν ορίζει κάθε μικρή λεπτομέρεια, αλλά βάζει τα ακλόνητα όρια. Ορίζει το πότε και το πώς θα πεθάνεις ή αν θα επιστρέψεις στην πατρίδα σου.
Όχι τυχαία γεγονότα: Αν μια πέτρα πέσει και πληγώσει έναν ήρωα, δεν φταίει η κακή τύχη. Φταίει η κατευθυντήρια γραμμή ενός θεού που εκτελεί το σχέδιο της Μοίρας.
Η εξέλιξη της αντίληψης στην Αρχαία Τραγωδία
Στον 5ο αιώνα π.Χ., η σχέση ανθρώπου, θεών και μοίρας αλλάζει ριζικά. Η τραγωδία γεννιέται μέσα στη δημοκρατική Αθήνα, όπου ο άνθρωπος αποκτά μεγαλύτερη πολιτική και ατομική ευθύνη.
Σύγκρουση και Όχι Συνεργασία: Στον Όμηρο, θεός και άνθρωπος συνεργάζονται (διπλός προσδιορισμός). Στην τραγωδία, ο άνθρωπος συχνά συγκρούεται με το θείο θέλημα ή παγιδεύεται από αυτό (π.χ. ο Οιδίποδας προσπαθεί να ξεφύγει από τον χρησμό, αλλά κάθε του πράξη τον φέρνει πιο κοντά σε αυτόν).
Εσωτερικό Δίλημμα: Οι ήρωες της τραγωδίας (όπως η Μήδεια ή ο Ορέστης) βασανίζονται από βαθιά εσωτερικά και ηθικά διλήμματα. Δεν περιμένουν απλώς μια θεϊκή φώτιση· η απόφαση είναι αποκλειστικά δική τους και η ευθύνη τρομακτική.
Η Ύβρις και η Νέμεσις: Στην τραγωδία, η θεϊκή παρέμβαση γίνεται πιο ηθική και νομοτελειακή. Αν ο άνθρωπος ξεπεράσει τα όριά του (Ύβρις), η τιμωρία (Νέμεσις) από τους θεούς είναι απόλυτη και αναπόφευκτη, λειτουργώντας ως μάθημα για την ανθρώπινη αδυναμία.
Η Τύχη αποκτά δύναμη: Στους μεταγενέστερους τραγικούς, ειδικά στον Ευριπίδη, η «Τύχη» αρχίζει να αναγνωρίζεται ως μια άστατη, τυφλή δύναμη που κυβερνά τον κόσμο, δείχνοντας την αυξανόμενη αβεβαιότητα των ανθρώπων της εποχής του.
Το πώς αποδίδεται η έννοια της δικαιοσύνης των θεών (Θεοδικία) στον Όμηρο σε σχέση με την τραγωδία.
Θεοδικία: Όμηρος εναντίον Αρχαίας Τραγωδίας
Η έννοια της Θεοδικίας (η δικαιολόγηση των πράξεων των θεών και η ύπαρξη θεϊκής δικαιοσύνης) διαφέρει ριζικά ανάμεσα στα ομηρικά έπη και το αρχαίο δράμα.
Η Θεοδικία στον Όμηρο: Ιδιοτελείς Θεοί
Στον Όμηρο, η θεϊκή δικαιοσύνη δεν είναι απόλυτη ούτε καθολική. Είναι συχνά υποκειμενική και εξαρτάται από τις προσωπικές συμπάθειες των θεών.
Απουσία ηθικής τελειότητας: Οι ομηρικοί θεοί δεν είναι πρότυπα ηθικής. Κλέβουν, λένε ψέματα, απατούν και διχάζονται.
Ηθική της Ανταμοιβής: Οι θεοί προστατεύουν όποιον τους προσφέρει πλούσιες θυσίες και σέβεται τους νόμους της φιλοξενίας. Δεν τιμωρούν το «κακό» γενικά, αλλά την προσωπική προσβολή προς το πρόσωπό τους ή τους προστατευόμενούς τους.
Η στροφή της Οδύσσειας: Στην Ιλιάδα οι θεοί είναι σχεδόν ανήθικοι πολεμιστές. Στην Οδύσσεια όμως, εμφανίζεται μια πρώτη μορφή ηθικής δικαιοσύνης: οι μνηστήρες τιμωρούνται επειδή παραβίασαν τους νόμους των θεών και έδειξαν αλαζονεία.
Η Θεοδικία στην Τραγωδία: Συμπαντική Νομοτέλεια
Στον 5ο αιώνα π.Χ., οι τραγικοί ποιητές προσπαθούν να εκκαθαρίσουν τους θεούς από τα ανθρώπινα ελαττώματα και να τους παρουσιάσουν ως εγγυητές μιας συμπαντικής και ηθικής τάξης.
Αισχύλος (Η Θεία Δίκη): Για τον Αισχύλο, ο Δίας είναι ο απόλυτος εκφραστής της δικαιοσύνης. Το κακό γεννά κακό και η τιμωρία είναι νομοτέλεια. Ο άνθρωπος μαθαίνει μέσα από τον πόνο («πάθει μάθος»). Η θεϊκή δικαιοσύνη αποκαθιστά την ισορροπία στον κόσμο.
Σοφοκλής (Οι Άγραφοι Νόμοι): Οι θεοί του Σοφοκλή είναι δίκαιοι αλλά απόμακροι και μυστηριώδεις. Οι νόμοι τους είναι αιώνιοι και ανώτεροι από τους νόμους των ανθρώπων (π.χ. Αντιγόνη). Οι άνθρωποι υποφέρουν συχνά χωρίς να φταίνε, αλλά το θείο σχέδιο έχει πάντα μια βαθύτερη, αν και ακατανόητη, δικαιοσύνη.
Ευριπίδης (Κριτική στο Θείο): Ο Ευριπίδης ανατρέπει τα πάντα. Αμφισβητεί ανοιχτά την ηθική των θεών. Δείχνει θεούς εκδικητικούς και σκληρούς (π.χ. η Αφροδίτη στον Ιππόλυτο ή ο Διόνυσος στις Βάκχες). Για τον Ευριπίδη, αν οι θεοί κάνουν κάτι αισχρό, τότε δεν είναι πραγματικοί θεοί.
Η κριτική των φιλοσόφων στον Όμηρο αποτελεί μία από τις πιο διάσημες πνευματικές συγκρούσεις της αρχαιότητας, γνωστή ως «η παλαιά διαμάχη μεταξύ φιλοσοφίας και ποίησης».
Καθώς η ελληνική σκέψη εξελισσόταν προς τον ορθολογισμό, η εικόνα των ομηρικών θεών άρχισε να θεωρείται απαράδεκτη και επικίνδυνη.
Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος (6ος αι. π.Χ.): Η πρώτη σκληρή κριτική
Ο προσωκρατικός φιλόσοφος Ξενοφάνης ήταν ο πρώτος που επιτέθηκε ανοιχτά στον Όμηρο και τον Ησίοδο για τον ανθρωπομορφισμό των θεών.
Κατηγορία για ανηθικότητα: Έγραψε ότι ο Όμηρος απέδωσε στους θεούς όλα όσα θεωρούνται ντροπή και ψέγαδος μεταξύ των ανθρώπων: την κλοπή, τη μοιχεία και την απάτη.
Κατασκευή κατ’ εικόνα: Σημείωσε ειρωνικά ότι οι άνθρωποι πλάθουν τους θεούς με βάση τον εαυτό τους. Αν τα βόδια και τα λιοντάρια είχαν χέρια για να ζωγραφίζουν, θα σχεδίαζαν θεούς-βόδια και θεούς-λιοντάρια.
Πλάτων (5ος-4ος αι. π.Χ.): Η λογοκρισία στην «Πολιτεία»
Ο Πλάτωνας άσκησε την πιο συστηματική και αυστηρή κριτική στον Όμηρο, φτάνοντας στο σημείο να τον εξορίσει από την ιδανική του πολιτεία.
Το κακό παράδειγμα για τους νέους: Ο Πλάτωνας πίστευε ότι οι νέοι που ακούν τις ιστορίες του Ομήρου θα δικαιολογούν τις δικές τους κακές πράξεις, σκεπτόμενοι: «Αφού το κάνουν οι θεοί, μπορώ να το κάνω κι εγώ».
Ο Θεός είναι μόνο αγαθός: Για τον Πλάτωνα, ο Θεός είναι η προσωποποίηση του Αγαθού (του καλού) και της τελειότητας. Επομένως, είναι αδύνατο να προκαλεί κακό, να αλλάζει μορφές, να λέει ψέματα ή να θρηνεί, όπως συμβαίνει στα έπη.
Διαστρέβλωση της αλήθειας: Οι ποιητές κατηγορήθηκαν ότι παρουσιάζουν μια ψεύτικη εικόνα του θείου, η οποία βασίζεται στα πάθη και όχι στη λογική.
Η απάντηση των υποστηρικτών: Η Αλληγορική Μέθοδος
Για να σώσουν το κύρος του Ομήρου, μεταγενέστεροι στοχαστές (όπως οι Στωικοί φιλόσοφοι) ανέπτυξαν την αλληγορική ερμηνεία.
Ισχυρίστηκαν ότι ο Όμηρος δεν κυριολεκτούσε.
Οι μάχες των θεών ήταν αλληγορίες για τη σύγκρουση των στοιχείων της φύσης (π.χ. η φωτιά εναντίον του νερού) ή για τη μάχη μεταξύ αρετών και κακιών στην ανθρώπινη ψυχή.
Συνεχίζεται
photo MythologyArt, https://pixabay.com
