Ο Δεκαπενταύγουστος ή επισήμως η γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, κατέχει μια ιδιαίτερη θέση στο Εορτολόγιο της Εκκλησίας μας, η οποία βέβαια συμβαδίζει απόλυτα με τη μοναδικότητα της φυσιογνωμίας της ίδιας της Παναγίας μας. Κυριολεκτικά δεν υπάρχει ελληνορθόδοξο σπίτι που να μην έχει τουλάχιστον μία εορτάζουσα ή έναν εορτάζοντα, τη Μαρία ή τη Δέσποινα, τη Γιώτα ή τον Τάκη, τον Παναγιώτη ή το Μάριο.
Ο πρώτος εορτασμός για την Κοίμηση της Θεοτόκου τοποθετείται στα Ιεροσόλυμα, αρχικά στις 13 Αυγούστου και από το 460 και μετά στις 15 του μήνα, ημέρα κατά την οποία χιλιάδες πιστών, όχι μόνο ανά την ελληνική επικράτεια, αλλά και όπου αλλού ζουν Έλληνες, προσέρχονται στους εμβληματικούς ναούς και τα προσκυνήματα, που ονοματοδοτημένα με εκατοντάδες διαφορετικά προσωνύμια, μαρτυρούν αδιάψευστα την απύθμενη λαϊκή λατρεία στο πρόσωπο της Παναγιάς, της Μεγαλόχαρης ή της Φανερωμένης, της Ελεούσας ή της Παντάνασσας, της Βρεφοκρατούσας, της Σουμελά ή της Εκατονταπυλιανής και τόσων άλλων.
Τα Θεοτοκωνύμια αυτά άλλοτε μαρτυρούν τόπο (Προυσιώτισσα, Χοζοβιώτισσα, Καταπολιανή) και άλλοτε εκφράζουν τα πολυποίκιλα συναισθήματα του λαού στο πρόσωπο της Θεομήτορος, που κυμαίνονται από την οικειότητα ως το φόβο και από τη βαθιά πίστη ως την ανάγκη για προστασία: Πακουή, του Χάρου, Θαλασσομάχισσα, Παρηγορίτισσα, Χρυσοπηγή, Μεγαλόχαρη κ.λπ.
Ενδεικτικό της ξεχωριστής θέσης που κατέχει η Παναγία στην Ελληνορθόδοξη λατρεία είναι και το γεγονός ότι εορτάζεται πάμπολλες φορές μέσα στο χρόνο, ξεκινώντας από τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου στις 25 Μαρτίου, την Κοίμησή της στις 15 Αυγούστου, τα Εννιάμερα (απόδοση της Κοιμήσεως της Θεοτόκου) στις 23 Αυγούστου, το Γεννέσιον της Θεοτόκου στις 8 Σεπτεμβρίου και τα Εισόδια στις 21 Νοεμβρίου, ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε και τις τοπικές εορτές, οι οποίες αναφέρονται κυρίως σε θαύματα της Παναγιάς, όπως της Χρυσοπηγής στη Σίφνο, που γιορτάζει 40 ημέρες μετά το Πάσχα ή της Μαρτιάτισσας και της Μαγιάτισσας στη Φολέγανδρο, που γιορτάζονται αντιστοίχως την 1η Μαρτίου και την 1η Μαΐου.
Ας κάνουμε, λοιπόν, ένα μικρό οδοιπορικό στις Παναγίες της Ελλάδας, στις παραδόσεις και τα έθιμα, αλλά και στα ιστορικά στοιχεία καθεμιάς εξ αυτών.
Ένα σύντομο οδοιπορικό στις Παναγίες της Ελλάδας, σίγουρα θα περιλαμβάνει μία στάση στην Παναγία Σουμελά, που το όνομά της συμπυκνώνει εμβληματικά όλη τη χριστιανική ιστορία του Ποντιακού Ελληνισμού, τα ηρωικά κατορθώματα των Ακριτών και την Αυτοκρατορία των Μεγαλοκομνηνών της Τραπεζούντας, καθώς και το κλέος και την κουλτούρα τους. Επίσης, στην Παναγία Ευαγγελίστρια της Τήνου, που αποτελεί το σημαντικότερο χριστιανικό προσκύνημα μετά τον Πανάγιο Τάφο και βέβαια το συγκρότημα του Αγίου Όρους, το περίφημο Περιβόλι της Παναγίας. Τέλος, στην Παναγία Εκατονταπυλιανή της Πάρου, ο εντυπωσιακός ναός της οποίας αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα ιερά προσκυνήματα όλου του ελληνικού χώρου, η δε ονομασία του, σύμφωνα με την παράδοση, παραπέμπει στις 99 φανερές πύλες της εκκλησίας, ενώ η 100ή θα φανερωθεί με το άνοιγμα αντίστοιχης μυστικής πόρτας, που βρίσκεται στην Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη.
Παναγία Σουμελά
Παναγία Σουμελά, δύο λέξεις που συμπυκνώνουν εμβληματικά όλη τη χριστιανική ιστορία του Ποντιακού Ελληνισμού, τα ηρωικά κατορθώματα των Ακριτών και την Αυτοκρατορία των Μεγαλοκομνηνών της Τραπεζούντας, καθώς και το κλέος και την κουλτούρα τους. Χιλιάδες πιστών, Πόντιοι και μη, απ’ όλη την Ελλάδα, συρρέουν κάθε χρόνο εδώ, στην περιοχή της Καστανιάς στο Βέρμιο, κοντά στην Βέροια Ημαθίας, όπου από το 1951 βρίσκεται η Νέα Μονή, ικανοποιώντας την επιθυμία των Ποντίων για ένα βραχώδες και ήσυχο τόπο, που θα φιλοξενούσε την Παναγία τους σε περιβάλλον παρόμοιο με αυτό στον Πόντο, στις απρόσιτες βουνοκορφές του οποίου, το 386, οι Αθηναίοι μοναχοί Βαρνάβας και Σωφρόνιος οδηγήθηκαν μετά από αποκάλυψη της ίδιας της Παναγίας, με σκοπό να ιδρύσουν το μοναχικό τους κατάλυμα. Να σημειώσουμε ότι η εικόνα της Παναγίας, μετά από ενέργειες του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1930, μεταφέρθηκε από τον Πόντο στην Ελλάδα και αρχικά -για 20 χρόνια- φιλοξενήθηκε στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας.
Παναγία Ευαγγελίστρια Τήνου
Ι.Ν. Ευαγγελίστριας Τήνου
Ο Ι.Ν. Ευαγγελίστριας Τήνου αποτελεί το σημαντικότερο χριστιανικό προσκύνημα μετά τον Πανάγιο Τάφο και βέβαια το συγκρότημα του Αγίου Όρους, το περίφημο Περιβόλι της Παναγίας. Ο καλλιμάρμαρος ναός, που αποτελεί ένα αριστούργημα χριστιανικής αρχιτεκτονικής, στηρίχθηκε σε σχέδια του Σμυρναίου αρχιτέκτονα Ευστράτιου Καλλονάρη και έχει κτιστεί στη θέση του παλαιού ναού του Αγίου Ιωάννη, που κάηκε από τους Σαρακηνούς το 1200 μ.Χ. Θεωρείται ένα από τα χαρακτηριστικότερα έργα της νεότερης Ελλάδος, δεδομένου ότι κατασκευάσθηκε κατά τη διάρκεια των δύσκολων χρόνων της Επανάστασης του 1821. Ο ναός είναι πλούσια διακοσμημένος και εσωτερικά, κυρίως όμως είναι κατάφορτος από τα αφιερώματα των πιστών, ένδειξη ευγνωμοσύνης για τα θαύματα της Παναγίας σε ξηρά και θάλασσα. Η εικόνα του Ευαγγελισμού είναι έργο των πρώτων χριστιανικών χρόνων και αποδίδεται στον Ευαγγελιστή Λουκά, η δε θαυματουργική της ιδιότητα λέγεται ότι οφείλεται στην ίδια τη Θεοτόκο, που την ευλόγησε. Ο ναός της Μεγαλόχαρης αποτελεί το επίκεντρο της λατρείας του νησιού, με σημαντική κοινωνική και πολιτιστική προσφορά, που έχει ως αιχμή της την οργάνωση του Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος της Ευαγγελίστριας της Τήνου (Π.Ι.Ι.Ε.Τ.), το οποίο έχει θεσπίσει υποτροφίες για ανώτερες καλλιτεχνικές σπουδές. Το σημαντικότερο, ωστόσο, επίτευγμα του Ιδρύματος είναι η δημιουργία 6 Μουσείων, που αναδεικνύουν την πολιτιστική φυσιογνωμία του νησιού και φιλοξενούνται στον περιβάλλοντα χώρο του συγκροτήματος της Μεγαλόχαρης.
Παναγία Εκατονταπυλιανή Πάρου
Παναγία Εκατονταπυλιανή Πάρου
Ο εντυπωσιακός ναός της Παναγίας Εκατονταπυλιανής Πάρου αποτελεί επίσης ένα από τα μεγαλύτερα ιερά προσκυνήματα όλου του ελληνικού χώρου, η δε ονομασία του, σύμφωνα με την παράδοση, παραπέμπει στις 99 φανερές πύλες της εκκλησίας, ενώ η 100ή θα φανερωθεί με το άνοιγμα αντίστοιχης μυστικής πόρτας, που βρίσκεται στην Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα και πλέον καλοδιατηρημένα παλαιοχριστιανικά μνημεία της Ελλάδας, με το αρχικό κτίσμα, σύμφωνα με την παράδοση, να αποτελεί έργο του Αυτοκράτορα του Βυζαντίου Μεγάλου και Αγίου Κωνσταντίνου προς εκπλήρωση επιθυμίας και τάματος της μητέρας του Αγίας Ελένης, η οποία κατέφυγε στην Πάρο, προκειμένου να σωθεί απο σφοδρή θαλασσοταραχή, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της προς τους Αγίους Τόπους. Δύο περίπου αιώνες αργότερα, επί εποχής του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού (6ος αιώνας), ο ναός ανακαινίσθηκε και έλαβε τη σημερινή μνημειακή μορφή του, με τροποποιήσεις των παλαιοχριστιανικών τμημάτων και ανακατασκευές, τις οποίες κατά την παράδοση υλοποίησε μαθητής του αρχιτέκτονα της Αγίας Σοφίας, που φαίνεται πως ξεπέρασε στην τέχνη ακόμα και τον δάσκαλό του.
Παναγία Κανάλα Κύθνου
Παναγία Κανάλα Κύθνου
Η Παναγία Κανάλα, στην ομώνυμη περιοχή της Κύθνου, είναι κτισμένη στην πλαγιά λόφου και περιβάλλεται από πανέμορφο πευκοδάσος, που απλώνεται μέχρι το γιαλό. Εδώ φυλάσσεται η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Βρεφοκρατούσας, φιλοτεχνημένη από τον Απόστολο Λουκά, πάντα κατά την παράδοση, η οποία μας μεταφέρει επίσης τον θαυματουργικό τρόπο εύρεσής Της, από κάποιους αλιείς που ψάρευαν με τη βάρκα τους στον όρμο της Κανάλας. Η εικόνα που αναδύθηκε από το βυθό μεταφέρθηκε στη Δρυοπίδα, ένα από τα χωριά του νησιού, με την ίδια την Παναγία να παρουσιάζεται στον ύπνο των ψαράδων και να υποδεικνύει το ακριβές σημείο για το κτίσιμο του ναού Της, όπου και βρίσκεται ως σήμερα.
Ο αρχικός ναός ήταν μικρός και χωματοσκεπής, ενώ η όλη δομή του Ιερού Προσκυνήματος, η οποία είχε διατηρηθεί μέχρι το 1946, αποδεικνύει ότι η Παναγία Κανάλα είχε μετατραπεί σε μοναστήρι, όπως βεβαιώνουν και τα ανευρεθέντα έγγραφα στο Μουσείο Μπενάκη και στα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Ο σημερινός ναός οικοδομήθηκε το 1869, μετά από κατεδάφιση του αρχικού, ενώ η μεγάλων διαστάσεων θαυματουργός εικόνα είναι έργο του περίφημου αγιογράφου ιερέως Εμμανουήλ Σκορδίλη του Κρητός (1575).
Παναγία Φολεγάνδρου
Ο περικαλλής ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, της Παναγιάς, όπως με αγάπη και ευλάβεια την αποκαλούν οι Φολεγανδρίτες, χωρίς άλλα προσωνύμια, έχει κτιστεί στη θέση, όπου όπως προκύπτει από σωζόμενες αρχαίες επιγραφές, πρέπει να υπήρχε ιερό της Σελασφόρου Αρτέμιδος και του Προστατηρίου Απόλλωνος. Σύμφωνα με τις περιγραφές των περιηγητών του 17ου και 18ου αιώνα, συμπεραίνουμε ότι ο ναός αυτός υπήρξε το καθολικό ανδρικής Μονής, ενώ στο προαύλιό του βρίσκονται διασκορπισμένα αρχαία ενεπίγραφα μάρμαρα, καθώς και ένα ακέφαλο άγαλμα ρωμαϊκής εποχής, εντοιχισμένο στο αυτοτελές, ψηλό καμπαναριό. Η εκκλησία της Παναγίας είναι μια μονόκλιτη βασιλική με τρούλο, που το μήκος της υπερβαίνει τα 30 μέτρα. Ο τρούλος έχει χαρακτηριστικά χαμηλό, οκτάπλευρο τύμπανο και ιδιομορφία του μνημείου, αποτελεί η ύπαρξη, ανατολικά και δυτικά του τρούλου, δυο κομψότατων ναόσχημων κατασκευών. Εισερχόμενοι στο ναό, που διαθέτει και γυναικωνίτη, δεν μπορούμε παρά να θαυμάσουμε το εκπληκτικής ομορφιάς, μοναδικό στο νησί, μαρμάρινο τέμπλο, που κατασκευάστηκε το 1896 από τον Τηνιακό μαρμαρογλύπτη Καπαριά, ο οποίος δέκα χρόνια αργότερα κατασκεύασε τον επίσης μαρμάρινο αρχιεπισκοπικό θρόνο, καθώς και τον χτιστό άμβωνα.
Παναγία Αγιάσου Λέσβου
Στην καρδιά της Αγιάσου και στην κεντρική πλατεία της πόλης, φιλοξενείται ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της Λέσβου, ο εμβληματικός ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου, η ιστορία του οποίου είναι στενά συνδεδεμένη με την εικόνα της Παναγίας, που ονομάζεται «Αγία Σιών», λόγω του ότι μεταφέρθηκε εδώ εκ της Ιερουσαλήμ -γνωστή και ως Σιών-, από τον Αγάθωνα, το 803 μ.Χ. Μέσω τροποποίησης του ονόματος αυτού προέκυψε η σημερινή Αγιάσος, που παλαιότερα ονομαζόταν Καρυά.
Το 1170 οι καλόγεροι της Καρυάς έχτισαν -με άδεια του τότε διοικητή Λέσβου Κωνσταντίνου Βαλέριου- την εκκλησία της Παναγίας, στο ύψωμα που βρισκόταν τα οστά του Αγάθωνα. Το 1806, με πρωτοβουλία του τότε Μητροπολίτη Μυτιλήνης Ιερεμίου και των προκρίτων της Αγιάσου, κατεδαφίστηκε και κτίστηκε νέος και μεγαλύτερος ναός, ο οποίος λίγα χρόνια αργότερα, το 1812, έγινε παρανάλωμα της καταστροφικής φωτιάς, που αποτέφρωσε μεγάλο μέρος της κωμόπολης. Το 1815 με τις δωρεές των πιστών και με εράνους που διενήργησε ο Μητροπολίτης Μυτιλήνης Καλλίνικος, ανεγείρεται πλέον στο ίδιο σημείο ο τρίτος κατά σειρά ναός, ο οποίος διασώζεται μέχρι σήμερα. Ο αριθμός των προσκυνητών κάθε Αύγουστο, από κάθε γωνιά του νησιού, την Ελλάδα ή ακόμα και το εξωτερικό, είναι πραγματικά εντυπωσιακός.
Παναγία του Χάρου Λειψών
Η Παναγία του Χάρου, στους μικρούς αλλά πανέμορφους Λειψούς, είναι ένα βυζαντινό εκκλησάκι, που έχτισαν εδώ το 1600 μοναχοί από την Πάτμο και ονοματοδοτήθηκε χάρη στην σπάνια εικόνα της Παναγίας, που δεν κρατά τον Χριστό στην αγκαλιά της όπως συνηθίζεται, αλλά τον Ιησού Εσταυρωμένο. Πρόκειται για μία μοναδική απεικόνιση του θρήνου της Θεομήτορος, ενώ εξίσου μοναδικό είναι και το θαύμα που συντελείται εδώ κάθε χρόνο, στις 23 Αυγούστου που γιορτάζει ο ναός. Σύμφωνα, λοιπόν, με μαρτυρίες, τον Απρίλιο του 1943, εν μέσω Κατοχής, μια νεαρή κοπέλα τοποθέτησε στην εικόνα της Παναγίας λευκούς κρίνους, οι οποίοι όπως ήταν φυσικό κι αναμενόμενο, μαράθηκαν με το πέρασμα των ημερών. Τρεις μήνες μετά, τον Ιούλιο του 1943 κάποιοι επισκέπτες διαπίστωσαν πως οι ξεροί κρίνοι είχαν αρχίσει να πρασινίζουν και να ξαναζωντανεύουν, ενώ στις 23 Αυγούστου, είχαν ήδη και νέα μπουμπούκια. Λέγεται ότι το θαύμα αυτό επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο την ίδια περίοδο.
