Στις 4 Μαρτίου 1851, γεννήθηκε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851 -1911), ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Δημοσιεύουμε ολόκληρο το διήγημα του με τίτλο «Οἱ Χαλασοχώρηδες», όπου γράφει για τους πολιτικούς εκπροσώπους της εποχής και τους διάφορους αυλικούς τους. Ένα εξαιρετικά επίκαιρο κείμενο. Αξίζει να διαβαστεί,
Ο Παπαδιαμάντης, με τον δικό του τρόπο, περιγράφει: «…Ἡ πλουτοκρατία ἦτο, εἶναι καὶ θὰ εἶναι ὁ μόνιμος ἄρχων τοῦ κόσμου, ὁ διαρκὴς ἀντίχριστος. Αὕτη γεννᾷ τὴν ἀδικίαν, αὕτη τρέφει τὴν κακουργίαν, αὕτη φθείρει σώματα καὶ ψυχάς. Αὕτη παράγει τὴν κοινωνικὴν σηπεδόνα. Αὕτη καταστρέφει κοινωνίας νεοπαγεῖς…».
ΟΙ ΧΑΛΑΣΟΧΩΡΗΔΕΣ
ΜΙΚΡΑ ΜΕΛΕΤΗ
Α´
Ἀφοῦ περιῆλθον ὅλα τὰ μαγαζεῖα τῆς παραθαλασσίου ἀγορᾶς, ὅπου ἔπιον ὄχι ὀλίγον εἰς ὑγείαν καὶ τῶν δύο ἀντιπάλων μερίδων, ὁ Κωνσταντὴς ὁ Καλόβολος καὶ ὁ Γιάννης τῆς Χρυσάφους κατήντησαν καὶ εἰς τὸ μικρὸν καπηλεῖον τοῦ Δημήτρη τοῦ Τσιτσάνη, ὅπου εἰσελθόντες ἀπῄτουν ἀπὸ τὸν οἰνοπώλην νὰ τοὺς κεράσῃ. Ἀλλ᾽ ὁ κάπηλος ἵστατο συλλογισμένος, καὶ ἠρνεῖτο ἀποτόμως νὰ κεράσῃ, λέγων ὅτι, κατὰ τὸ ἔτος τοῦτο, δὲν εἶχε σκοπὸν νὰ τὸ κάμῃ φόρα* πρὸς χάριν κανενός, διότι ἄλλοτε, ὁποὺ εἶχε φανῆ φιλότιμος μὲ τὸ παραπάνω, τὴν εἶχε πάθει στὰ γερά. Διότι, ὁ Λάμπρος ὁ Βατούλας καὶ ὁ Μανώλης ὁ Πολύχρονος, αὐτοὶ ποὺ εἶχαν τὸ λύειν καὶ τὸ δεσμεῖν εἰς τὰ δύο κόμματα, τοῦ ἔταζαν «φούρνους μὲ καρβέλια», δώσαντες αὐτῷ οὐχὶ πλείονας τῶν εἴκοσι δραχμῶν μετρητά, ἀπέναντι καθὼς τοῦ εἶπαν, καὶ παρακινήσαντες αὐτὸν νὰ ἐξοδεύσῃ κι ἀπ᾽ τὴ σακκούλα του ὅσα θέλει, ἄφοβα, διότι θὰ πληρωθῇ μέχρι λεπτοῦ, σύμφωνα μὲ τὸν λογαριασμὸν ὃν ἤθελε παρουσιάσει. Τότε αὐτὸς πιστεύσας «ἐξανοίχθηκε» κ᾽ ἐξώδεψε ἰδικά του λεπτά, παραπάνω ἀπὸ ἕνα ἑκατοστάρικο· ἀλλὰ μετὰ τὰς ἐκλογάς, ὁ Λάμπρος ὁ Βατούλας (τὸν ὁποῖον αὐτὸς ἠρέσκετο νὰ ὀνομάζῃ σήμερον «ὁ Λάμπρος ὁ Φαταούλας») ἔκαμε πὼς δὲν τὸν ἐγνώριζε καὶ τοῦ ἐγύρισε τὲς πλάτες. Ποῦ ἐπερίσσευε τραμποῦκος* ἀπ᾽ αὐτοὺς ποὺ ἔχουν δόντια, κατάλαβες, γιὰ νὰ φᾶνε κ᾽ οἱ ἄλλοι, οἱ παραμικροί; Ὁ Λάμπρος ὁ Βατούλας κι ὁ Μανώλης ὁ Πολύχρονος κι ἄλλοι μερικοί, πέφτουν μὲ τὰ μοῦτρα στὴ λαδιά*, στὸ μούχτι*… κ᾽ ἠξεύρουν πῶς νὰ κυνηγοῦν τὸ πλιάτσικο. Ἔχουν, βλέπεις αὐτοί, οἱ διαβόλοι, τὸν τρόπον νὰ τὰ κάμνουν πλακάκια. Ἂν ἐρωτᾷς κι ἀπὸ κοντραμπάντες* κι ἀπὸ μπουκλούκια*… κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ βγάλῃ πλώρη μαζί τους. Εἶναι εἰς ὅλα πρῶτο νούμερο. Ἀλλ᾽ ὅταν μίαν φορὰν καῇ ἡ γούνα ἑνὸς ταβερνάρη, ἑνὸς καφετζῆ ἢ ἑνὸς μικρομπακάλη (δὲν σοῦ λέγω, εἶναι ἄλλοι ποὺ καίονται στὰ πολιτικὰ κι ἔχουν κρεμασμένο διὰ τὰς ἐκλογὰς τὸ ζουνάρι τους… κ᾽ εἶναι πάλιν ἄλλοι ποὺ ξεύρουν μὲ τρόπο καὶ τὰ καταφέρνουν, παίρνοντες λεπτὰ κι ἀπὸ τὰ δύο κόμματα, μαυρίζοντες πότε τὸ ἓν πότε τὸ ἄλλο, κ᾽ ἐβγαίνοντες πάντοτε λάδι), τότε πολὺ βλὰξ θὰ εἶναι ἂν τοὺς ἐπιτρέψῃ νὰ τὸν κοροϊδέψουν καὶ δευτέραν φοράν.
Τοιαύτας θεωρίας ἐξέφερεν ὁ Δημήτρης ὁ Τσιτσάνης, ἀρνούμενος νὰ κεράσῃ τοὺς δύο φίλους, οἵτινες εὐθυμότατοι εἶχον εἰσέλθει εἰς τὸ καπηλεῖόν του. Ἀλλὰ δὲν ἦσαν καὶ διψασμένοι. Ἦτο ἑσπέρα ἤδη καὶ ἀπὸ τῆς δείλης εἶχον περιέλθει τὸ ἥμισυ τῆς πολίχνης, παντοῦ κερνώμενοι καὶ πίνοντες. Ὁ Κωνσταντὴς ὁ Καλόβολος ἤρχισε νὰ παραδίδῃ μάθημα ἐκλογικῆς ὀρθοφροσύνης εἰς τὸν κάπηλον, λέγων ὅτι, αὐτὸς ὁποὺ τοῦ θέλει τὸ καλόν του, λυπεῖται νὰ τὸν βλέπῃ νὰ πηγαίνῃ πάντοτε ὡσὰν τὸν κάβουρα, καὶ τοῦτο ἕνεκα ἀδικαιολογήτου παραξενιᾶς. Τὸ νὰ μὴ θέλῃ «νὰ τὸ κάμῃ φόρα» νομίζει ὅτι εἶναι δι᾽ αὐτὸν τὸ συμφορώτερον;
Πηγή
Ημεροδρόμος
Ανάλυση του αποσπάσματος από «Οἱ Χαλασοχώρηδες» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη
Από τον Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Γενικά στοιχεία και πλαίσιο
Το απόσπασμα προέρχεται από το διήγημα «Οἱ Χαλασοχώρηδες» (Μικρὰ Μελέτη), ένα από τα πιο γνωστά «πολιτικά» και «ηθογραφικά» κείμενα του Παπαδιαμάντη. Το κείμενο δημοσιεύεται με αφορμή τα γενέθλιά του (4 Μαρτίου 1851) και παρουσιάζεται ως «εξαιρετικά επίκαιρο».
Οι «Χαλασοχώρηδες» σημαίνει κυριολεκτικά οι καταστροφείς της χώρας ή του τόπου (από το ρήμα χαλάω = καταστρέφω + χώρα/χωριό)
Εδώ θέλει να τονίσει ο Παπαδιαμάντης τους πολιτικούς και τους ψηφοφόρους που αλλάζουν στρατόπεδο ανάλογα με το συμφέρον. Είναι μια λέξη-κλειδί για την ειρωνεία του διηγήματος. Μία λέξη κυριολεκτικά επίκαιρη
Το ιδεολογικό πλαίσιο: Η «πλουτοκρατία» ως διαρκής αντίχριστος
Στο εισαγωγικό σχόλιο του αρχείου παρατίθεται ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αποσπάσματα του Παπαδιαμάντη:
«Ἡ πλουτοκρατία ἦτο, εἶναι καὶ θὰ εἶναι ὁ μόνιμος ἄρχων τοῦ κόσμου, ὁ διαρκὴς ἀντίχριστος. Αὕτη γεννᾷ τὴν ἀδικίαν, αὕτη τρέφει τὴν κακουργίαν, αὕτη φθείρει σώματα καὶ ψυχάς. Αὕτη παράγει τὴν κοινωνικὴν σηπεδόνα. Αὕτη καταστρέφει κοινωνίας νεοπαγεῖς…»
Εδώ ο Παπαδιαμάντης εκφράζει μια θεολογική και ηθική κριτική κατά της πλουτοκρατίας. Δεν είναι απλώς πολιτική κριτική — είναι μεταφυσική καταγγελία: η πλουτοκρατία ταυτίζεται με τον «αντίχριστο», δηλαδή με μια διαρκή, διαχρονική δύναμη καταστροφής. Η γλώσσα είναι αποκαλυπτική: «φθείρει σώματα καὶ ψυχάς», «κοινωνικὴ σηπεδόνα», «καταστρέφει κοινωνίας νεοπαγεῖς».
Αυτό το απόσπασμα λειτουργεί ως ιδεολογικό κλειδί για όλο το διήγημα: η πολιτική ζωή είναι απλώς η επιφάνεια ενός βαθύτερου κακού, της πλουτοκρατίας.
Ανάλυση του αποσπάσματος: Το σκηνικό στο καπηλειό
Η αφήγηση
Το απόσπασμα ξεκινά με μια περιήγηση στα μαγαζιά της παραθαλάσσιας αγοράς. Ο Κωνσταντής Καλόβολος και ο Γιάννης της Χρυσάφους έχουν ήδη πιει «εἰς ὑγείαν καὶ τῶν δύο ἀντιπάλων μερίδων» — δηλαδή και των δύο κομμάτων. Αυτή η λεπτομέρεια είναι καίρια: οι δύο φίλοι δεν είναι ιδεολογικά στρατευμένοι, αλλά ευκαιριακοί συμπολίτες, που πίνουν με όλους.
Καταλήγουν στο καπηλειό του Δημήτρη Τσιτσάνη, ο οποίος όμως αρνείται να τους κεράσει. Ο λόγος αποκαλύπτεται σταδιακά: παλαιότερα είχε πιστέψει τις υποσχέσεις των πολιτικών (Λάμπρος Βατούλας, Μανώλης Πολύχρονος), είχε ξοδέψει τα δικά του χρήματα, και μετά τις εκλογές τον αγνόησαν. Η φράση «τοῦ ἐγύρισε τὲς πλάτες» είναι εύγλωττη.
Η κριτική των πολιτικών
Ο Παπαδιαμάντης, μέσα από τα λόγια του Τσιτσάνη, σκιαγραφεί τους πολιτικούς:
Λάμπρος Βατούλας — τον αποκαλεί ειρωνικά «Φαταούλα» (ματαιοδοξία, χαζομάρα).
Μανώλης Πολύχρονος — συνεργάτης του.
Οι δύο μαζί «ἔχουν τὸ λύειν καὶ τὸ δεσμεῖν εἰς τὰ δύο κόμματα» — δηλαδή ελέγχουν και τα δύο κόμματα, παίζοντας διπλό παιχνίδι.
Η γλώσσα είναι γεμάτη λαϊκές εκφράσεις: «πέφτουν μὲ τὰ μοῦτρα στὴ λαδιά», «κυνηγοῦν τὸ πλιάτσικο», «κάνουν πλακάκια», «κοντραμπάντες», «μπουκλούκια». Ο Παπαδιαμάντης χρησιμοποιεί τον λαϊκό λόγο για να δείξει την ηθική χρεοκοπία της πολιτικής.
Ο μικροέμπορος ως θύμα
Ο Τσιτσάνης είναι ο μικροαστός/μικροέμπορος που την πάτησε. Είχε δανείσει, είχε ξοδέψει, είχε πιστέψει. Τώρα αρνείται να ξαναπέσει θύμα. Η φράση «ὅταν μίαν φορὰν καῇ ἡ γούνα ἑνὸς ταβερνάρη… τότε πολὺ βλὰξ θὰ εἶναι ἂν τοὺς ἐπιτρέψῃ νὰ τὸν κοροϊδέψουν καὶ δευτέραν φοράν» δείχνει την πικρή σοφία του λαού.
Υπάρχει όμως και μια ειρωνεία: ο Τσιτσάνης, ενώ αρνείται να κεράσει, δεν είναι διψασμένοι οι δύο φίλοι — έχουν ήδη πιει παντού. Η άρνησή του είναι περισσότερο συμβολική παρά πραγματική: είναι μια πράξη αντίστασης στην πολιτική εκμετάλλευση.
Περί Πλουτοκρατίας
Από τον Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Η Πλουτοκρατία (από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις πλούτος και κράτος, δηλαδή «η εξουσία του πλούτου») περιγράφει ένα πολιτικό και κοινωνικό σύστημα στο οποίο η διακυβέρνηση και η λήψη αποφάσεων ελέγχονται άμεσα ή έμμεσα από μια μικρή ομάδα οικονομικά ισχυρών ατόμων.
Δεν αποτελεί θεσμοθετημένο πολίτευμα (όπως η Δημοκρατία ή η Μοναρχία), αλλά μια ντε φάκτο (de facto) κατάσταση, όπου η οικονομική ελίτ μετατρέπει το χρήμα σε πολιτική επιρροή.
Ιστορική Εξέλιξη της Έννοιας
Αρχαία Ελλάδα: Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Ξενοφώντα και τον Αριστοφάνη (στο έργο του «Πλούτος») για να περιγράψει την ηθική και πολιτική παρακμή, όταν το χρήμα άρχισε να αντικαθιστά την αρετή στην πολιτική ζωή. Στην Αθηναϊκή Δημοκρατία, η πλουτοκρατία θεωρούνταν η χειρότερη παρακμή της Ολιγαρχίας.
Ρωμαϊκή Δημοκρατία: Αποτελεί ένα κλασικό ιστορικό παράδειγμα θεσμικής πλουτοκρατίας. Η ψήφος των πλουσίων πολιτών (πατρικίων και εύπορων ιππέων) είχε πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα στις συνελεύσεις (Comitia Centuriata) από την ψήφο των φτωχών (πληβείων).
Η «Χρυσή Εποχή» των ΗΠΑ (Gilded Age): Στα τέλη του 19ου αιώνα, η ραγδαία εκβιομηχάνιση δημιούργησε τους λεγόμενους «βαρόνους των ληστών» (Rockefeller, Carnegie, Morgan). Αυτοί οι μεγιστάνες έλεγχαν τις σιδηροδρομικές γραμμές, το πετρέλαιο και τις τράπεζες, καθορίζοντας πλήρως την πολιτική ατζέντα της χώρας.
Οι Μηχανισμοί της Σύγχρονης Πλουτοκρατίας
Στον 21ο αιώνα, η πλουτοκρατία σπάνια εμφανίζεται με τη μορφή της άμεσης διακυβέρνησης από πλούσιους. Αντίθετα, λειτουργεί μέσα από το πλαίσιο των φιλελεύθερων δημοκρατιών χρησιμοποιώντας εξελιγμένους μηχανισμούς:
Χρηματοδότηση Προεκλογικών Εκστρατειών: Στις σύγχρονες δημοκρατίες, οι εκλογές κοστίζουν εκατομμύρια. Οι υποψήφιοι που υποστηρίζονται από μεγάλους δωρητές και εταιρείες έχουν συντριπτικό πλεονέκτημα, γεγονός που τους καθιστά υπόχρεους στους χρηματοδότες τους μετά την εκλογή τους.
Θεσμοθετημένο Λόμπι (Lobbying): Μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες και βιομηχανίες απασχολούν στρατιές ειδικών (lobbyists) που επηρεάζουν άμεσα τη συγγραφή των νόμων, διασφαλίζοντας φοροαπαλλαγές και ευνοϊκές ρυθμίσεις.
Έλεγχος των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και Πληροφορίας:
Η ιδιοκτησία τηλεοπτικών σταθμών, εφημερίδων και ψηφιακών πλατφορμών από εκατομμυριούχους επιτρέπει τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης και τον έλεγχο του πολιτικού αφηγήματος.
Το Φαινόμενο της «Περιστρεφόμενης Πόρτας» (Revolving Door): Πρόκειται για τη συνεχή μετακίνηση στελεχών μεταξύ του ιδιωτικού τομέα και της κυβέρνησης. Για παράδειγμα, ένας τραπεζίτης γίνεται Υπουργός Οικονομικών και, αφού ψηφίσει νόμους για τις τράπεζες, επιστρέφει στον ιδιωτικό τομέα με μια θέση υψηλής αμοιβής.
Πηγές:
- Ημεροδρόμος
- Ανάλυση του αποσπάσματος από «Οι Χαλασοχώρηδες» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη-Από τον Δημήτρη Συμεωνίδη JP
- Περί Πλουτοκρατίας-Από τον Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Photo Από G. Chatzopoulos (1859-1935) // Γ. Χατζόπουλος (1859-1935) – http://www.greek-islands.us/greek-people/papadiamantis/, Κοινό Κτήμα, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11233880, https://el.wikipedia.org/wiki/
