Η παρουσία των Ελλήνων στην Μέση Ανατολή ανάγεται σε μακρινές εποχές, καθώς διαθέτουμε μαρτυρίες ότι ήδη από τον 18ο αι., π.Χ. Μινωίτες εγκαταστάθηκαν στο Δέλτα του Νείλου για εμπορικούς λόγους. Ειδικά επί της εποχής του φιλέλληνα φαραώ Ψαμμήτιχου, αναπτύχθηκαν πολύ περισσότερο οι σχέσεις και οι επαφές μεταξύ των δύο λαών, με αποκορύφωμα την ίδρυση της Ναυκράτεως, με τον Ηρόδοτο στο δεύτερο μισό του 5ου π.Χ. αιώνα να υπογραμμίζει την υποχρέωση των πλοίων να ακολουθούν τον κανωπικό βραχίονα προκειμένου να φθάσουν σ’ αυτή τη μεγάλη πόλη.
Έχουν ευρεθεί αρχαιολογικά ευρήματα της μυκηναϊκής περιόδου στην νήσο Φάρο, Κρήτες απεικονίζονται στις αναπαραστάσεις των αρχαίων αιγυπτιακών ναών και ήδη από τα τέλη του 6ου π. Χ. αιώνα ο Εκαταίος ο Μιλήσιος αναφέρεται στο μύθο της ίδρυσης του Κανώπου, ενώ ο Αισχύλος στον «Προμηθέα Δεσμώτη» σημειώνει τη θέση της πόλης στο στόμιο του Νείλου. Έκτοτε η παρουσία των Ελλήνων «εμπορίας και θεωρίας ένεκεν», όπως έχει γραφεί, υπήρξε σταθερή και σημαντική και επισφραγίστηκε με το πέρασμα του Μ. Αλεξάνδρου και την ίδρυση της Αλεξάνδρειας. Αξιοσημείωτη επίσης είναι η επίσκεψη και παραμονή στην Αίγυπτο των μεγάλων αρχαίων φιλοσόφων Πυθαγόρα, Πλάτωνα και Σόλωνα.
Ο ελληνισμός την εποχή της εξάπλωσής του σε όλη την έκταση της μεσογειακής λεκάνης με την μορφή της ίδρυσης αποικιών δημιούργησε μία σημαντική παρουσία στα βόρεια παράλια της Μεσογείου ( Μασσαλία), έκαμε την Μεγάλη Ελλάδα στη Νότιο Ιταλία και τη Σικελία ( Νεάπολις, Συρακούσες, Επιζεφύριοι Λοκροί κ. ά.), ανέπτυξε τις περίφημες πόλεις στα παράλια του Εύξεινου Πόντου (Σινώπη, Αμισός, Αγχίαλος), έκτισε την ξακουστή Πεντάπολη στη Λιβύη και τον κόλπο της Βεγγάζης στα ανατολικά παράλια της Λυβικής χώρας ( Βάρκη, Ευσπερίδες [αργότερα Βερενίκη, η σημερινή Βεγγάζη], Ταύχειρα [αργότερα Αρσινόη, σημερινή Τόκρα], Κυρήνη και Απολλωνία, το λιμάνι της Κυρήνης).
Την περίοδο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας γενικεύεται η παρουσία των Ελλήνων στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, καθώς ιδρύονται πολλές πόλεις και στελεχώνεται η διοικητική μηχανή της αχανούς αυτοκρατορίας με στρατιωτικούς, υπαλλήλους, αξιωματούχους και εμπόρους σε όλη την έκταση της περιοχής της βορειοανατολικής Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. Κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας το ελληνικό στοιχείο παίζει πρωτεύοντα ρόλο στην μείζονα περιοχή με μεγάλη και σημαντική παρουσία στις μεγάλες πόλεις , όπως η Κωνσταντινούπολη, η Σμύρνη, η Τεργέστη, η Βενετία. Από την επανάσταση του 21 δε και από την κοινωνική αναταραχή, τις διώξεις, την βαθειά οικονομική ύφεση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, αλλά και από τα αντίποινα στις περιοχές που δεν απελευθερώθηκαν, έγινε μία μεγάλη ροή ελληνικού πληθυσμού προς τις πόλεις της Μέσης Ανατολής, την Αλεξάνδρεια, το Κάιρο, τη Βεγγάλη, την Τρίπολη, την Αντίς Αμπέμπα, τα Ιεροσόλυμα, την Τρίπολη, ενώ αυτή η ροή αυξήθηκε σε μεγάλη κλίμακα με την καταστροφή της Σμύρνης και τον διωγμό των Ελλήνων της Μικρασίας και των Δωδεκανήσων.
Κατ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργήθηκε το σπουδαίο φαινόμενο των Ελληνικών Κοινοτήτων της Μέσης Ανατολής, της Δαμασκού, του Αμμάν, των Ιεροσολύμων, της Τρίπολης και της Βεγγάζης, ως και των πόλεων της αιγυπτιακής γης, με σημαντικότερες τις Ελληνικές Κοινότητες του Καΐρου και της Αλεξάνδρειας.
Οι Ελληνικές Παροικίες οργανώθηκαν γύρω από την ίδρυση μιας εκκλησίας, με το κτίσιμο σχολείου, ορφανοτροφείου και ενίοτε και νοσοκομείου για την περίθαλψη των ασθενών Παροίκων, απέκτησαν νομική ισχύ με την ανάδειξή τους ως νομικών προσώπων, ενισχύθηκαν από τους πλούσιους Έλληνες εμπόρους, που στάθηκαν σε αυτές ως Μεγάλοι Ευεργέτες και κατάφεραν έτσι να διατηρήσουν την ελληνικότητα του παροικιακού στοιχείου, την συνέχεια και ομοιογένεια του ελληνικού πληθυσμού, ως και την αυτοσυνειδησία και εθνική ταυτότητα των μελών τους.
Είναι εν προκειμένου άκρως συγκινητικό ότι Έλληνες, ήτοι οι Αιγυπτιώτες της Αιγύπτου και οι λοιποί ομογενείς της Μέσης Ανατολής διασώζουν μέχρι σήμερα την εθνική τους ταυτότητα, συγκινούνται με τα ελληνικά ιδεώδη, με τα οποία είναι γεμάτη η καρδιά τους και μεταδίδουν στις νεώτερες γενιές αυτό το πάθος για την Ελλάδα, ενώ –κι αυτό είναι το πιο παράδοξο-οι περισσότεροι από αυτούς δεν την έχουν ούτε καν μία φορά επισκεφθεί.
Είναι εξόχως αποκαλυπτικό ότι κατά την διάρκεια των πολεμικών συγκρούσεων, στις οποίες ενεπλάκη η Ελλάδα για την απελευθέρωση ελληνικών περιοχών ή και για τη διαφύλαξη των συνόρων της, με αποκορύφωμα τον πόλεμο στην Αλβανία, μέγα αριθμός εθελοντών από τη Μέση Ανατολή κατετάγη και υπηρέτησε δίνοντας και τη ζωή του για τα ιδανικά της πατρίδας μας. Είναι κάτι πολύ συγκινητικό ότι οι Έλληνες της Αιγύπτου λατρεύουν την Ελλάδα, παρόλο που πολλοί από αυτούς δεν την έχουν επισκεφθεί ποτέ, γιατί μιλάμε για 3η και 4η γενιά παροίκων. Αγωνίζονται και αγαπούν την Ελλάδα, αγωνιούν για τις εξελίξεις και θέλουν πάντοτε να μαθαίνουν νέα. Όλες οι εκδηλώσεις είναι γεμάτες από ελληνικά τραγούδια, ελληνικές σημαίες και όλα τα ήθη και τα έθιμα της πατρίδας μας.
Στις νέες πατρίδες οι Έλληνες έφεραν μαζί τους και μετέδωσαν στους αυτόχθονες λαούς πολιτιστικά στοιχεία, βοήθησαν στην οικονομική και κοινωνική ανάκαμψη και πρόοδο των τοπικών κοινωνιών και με την μεγάλη τους οικονομική δύναμη πρόσφεραν στις Παροικίες και στην Ελλάδα πολλές ευεργεσίες, έκτισαν σχολεία, επάνδρωσαν ή ναυπήγησαν πολεμικά πλοία για να υπερασπισθούν τις ελληνικές θάλασσες, ίδρυσαν νοσοκομεία, ανήγειραν εκκλησίες και έκτισαν γηροκομεία, ορφανοτροφεία, δραστηριοποιήθηκαν δε επαγγελματικά, ιδρύοντας βιομηχανίες, εταιρίες, τράπεζες, βιοτεχνίες, οργανισμούς κοινής ωφελείας, ευαγή ιδρύματα, παροικιακούς συλλόγους και φιλανθρωπικά σωματεία.
Επίσης, εμφανίστηκε τότε το φαινόμενο του Ευεργετισμού, δηλαδή μιας κίνησης των πλουσίων και ευημερούντων Ελλήνων της Διασποράς, που είχε σαν σκοπό και στόχο την ενίσχυση της πατρίδας, την βοήθεια προς τον πονεμένο Ελληνισμό εκτός και εντός Ελλάδας, με τα ευαγή ιδρύματα και με χρηματοδότηση της φτωχής τότε και ταλαιπωρημένης χώρας μας, που είχε βγει από πολεμικά μέτωπα, από οικονομικές καταστροφές και πτωχεύσεις, δανείζοντας χρήματα, χαρίζοντας περιουσίες, προσφέροντας χορηγίες και ανοικοδομώντας κτήρια, για την ανόρθωση της οικονομίας και την αναγέννηση του Έθνους.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι τρεις μεγαλύτεροι Ευεργέτες του Ελληνισμού προέρχονται από την Μέση Ανατολή, ο Γεώργιος Αβέρωφ από την Μακεδονία, που διετέλεσε Πρόεδρος της Ελληνικής Κοινότητας Αλεξανδρείας και με τα χρήματα του οποίου, μεταξύ των άλλων, αποκτήθηκε για λογαριασμό της χώρας το θρυλικό θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ», που έπαιξε σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων, ο Μιχαήλ Τοσίτσας που συνεργάστηκε μαζί με τον Αβέρωφ και που ήταν ο κύριος μέτοχος της πρώτης τράπεζας της Αιγύπτου και ο Ευάγγελος Αχιλλόπουλος από την Τσαγκαράδα του Πηλίου, που έδρασε στο Κάιρο και ίδρυσε το μοναδικό δημόσιο ελληνικό νοσοκομείου του εξωτερικού, το Ελληνικό Νοσοκομείο Καΐρου, ως και την περίφημη Αχιλλοπούλειο Σχολή. Αλλά και άλλοι, όπως οι αδελφοί Σπετσερόπουλοι, που κατάγονταν από την Τρίπολη της Πελοπονήσου και ίδρυσαν το Σπετσεροπούλειο Ίδρυμα στην Ηλιούπολη του Καΐρου, όπου στεγάστηκε το πρότυπο ορφανοτροφείο και όπου σήμερα φιλοξενούνται οι σχολές και οι σύλλογοι των Ελλήνων Παροίκων, ο Ξενάκης που έκανε την Ξενάκειο Σχολή, οι αδελφοί Μελαχροινοί που έκτισαν τις ομώνυμες επαγγελματικές Σχολές και οι αδελφοί Αμπέτ, που άφησαν την περιουσία τους με σκοπό την ίδρυση της περίφημης Αμπετείου Σχολής στο Κάιρο.
Ο παροικιακός ελληνισμός της Μέσης Ανατολής ήταν πολυπληθής, αφού μόνο στην Αίγυπτο κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου οι Αιγυπτιώτες άγγιξαν το μισό εκατομμύριο, ενώ κυκλοφορούσαν καθημερινά 12 ελληνικές παροικιακές εφημερίδες. Βέβαια, τώρα έχει συρρικνωθεί ο ελληνισμός και αυτό γιατί υπήρξε διαρροή του ελληνικού πληθυσμού κυρίως μετά την επανάσταση του Νάσσερ το 1952. Από τη δεκαετία του ’50 και κυρίως από τη δεκαετία του ’60 και μετά έγινε η διαρροή προς την Αυστραλία, την Αμερική και την Νότιο Αφρική. Τώρα είναι περίπου πεντακόσια περίπου άτομα στην Αλεξάνδρεια και χίλια στο Κάιρο, αν μιλάμε για τις πολυπληθέστερες ελληνικές κοινότητες της Μέσης Ανατολής.
Εν τω μεταξύ, η προσφορά των Ελλήνων στις νέες πατρίδες τους ήταν πολύ σημαντική, αφού βοήθησαν στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη των χωρών που τους φιλοξενούσαν. Στην Αίγυπτο πχ. Ο Γεώργιος Αβέρωφ, που ήρθε προσκαλεσμένος από τον φίλο του Μωχάμεντ Άλη, έκτισε μαζί με τον Μιχαήλ Τοσίτσα την πρώτη τράπεζα της Αιγύπτου, Έλληνες ήταν οι πρώτοι, που έκαναν εκκοκκιστήρια βάμβακος, άνοιξαν βυρσοδεψεία, εργοστάσια και έκαναν την καλλιέργεια του καπνού και της αμπέλου και πρόσφεραν όλα αυτά και άλλα, που δεν μπορούμε λόγω χώρου εδώ να αναφέρουμε, γιατί οι Έλληνες δεν πήγαν σαν κατακτητές εκεί, αλλά αγάπησαν την περιοχή της νέας τους επαγγελματικής και κοινωνικής δραστηριότητας σαν δεύτερη πατρίδα τους.
Αιγυπτιώτες ασχολήθηκαν πρώτοι με την ζαχαρουργία (Κότσικας), με τη μακαροοποιΐα και την αφυδάτωση φρούτων κι λαχανικών ((Σαλβάγος), με τη βιομηχανία αμύλου και γλυκόζης (Σαρπάκης), αμυλωδών προϊόντων (Ταμπάκης), ζαχαρωδών προϊόντων και χαλβάδων (Μελισσηνός), ενώ Έλληνες ήταν και ατοί που πρώτοι σύστησαν βιομηχανία αλλαντικών (Μανουσάκης), συστηματοποίησαν την αλιεία σε λίμνες της Αιγύτπου (Αγγελετόπουλος) και προέβησαν σε συστηματικη παραγωγή αλιπάστων.
Ως προς την καλλιέργεια της αμπέλου αξίζει να σημειωθεί ότι αυτός που την εισήγαγε, την καθιέρωσε και τη επέβαλε στην Νειλοχώρα με απόλυτη επιτυχία ήταν ένας Έλληνας, ο Νέστωρ Τσανακλής, Πρόεδρος της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου, ο οποίος, όπως μας αφηγείται ο Μ. Γιαλουράκης «καταγόταν από την Κομοτηνή της Θράκης κι ήρθε στην Αίγυπτο το 1854, δεκαοχτώ χρονών, για ν’ ανοίξει στο Σουδάν ένα μαγαζάκι όπου πουλούσε καπνό και τσιγαρόχαρτο. Το 1869 ανοίγει μαγαζί στο Κάιρο. Πνεύμα δημιουργικό κατόρθωσε να βρει τον τρόπο να κατασκευάζει έτοιμα τσιγάρα. Ίδρυσε τον πρώτο μεγάλο βιομηχανικό Οίκο «Σιγαρέττων» στην Αίγυπτο, που πήρε παγκόσμια φήμη χάρις στην άριστη ποιότητα των προϊόντων της βιομηχανίας του». Το 1889 αγόρασε αμμώδεις γαίες στη Μαρεώτιδα, την περιοχή της μεγάλης λίμνης νότια της Αλεξάνδρειας, γιατί πίστεψε διαβάζοντας τον Ηρόδοτο, ότι τα κλήματα μπορούν να ευδοκιμήσουν στην άμμο, (ριψοκινδυνεύοντας βέβαια την τεράστια περιουσία, που είχε εν τω μεταξύ δημιουργήσει) και τις μετέτρεψε σε «πράσινο παράδεισο». Η φήμη και η αίγλη του ήταν καύχημα και υπερηφάνεια για τους Έλληνες της Αιγύπτου. Όλη η περιοχή ονομάστηκε και ονομάζεται έως σήμερα «Τσανακλής». Επί Τσανακλή χάρη στις δωρεές του αγοράστηκε το οικόπεδο κοντά στην πλατεία Ραμσής της αιγυπτιακής πρωτεύουσας και σ’ αυτό οικοδομήθηκε ο μεγαλοπρεπής ναός των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, ο μεγαλύτερος ιστορικά ορθόδοξος ναός της Αφρικής και ο ωραιότερος και ο επιβλητικότερος ναός του Απόδημου Ελληνισμού.
Η ελληνική παροικία του Καΐρου με την Ελληνική Κοινότητα με την μεγάλη ιστορία, την Αχιλλοπούλειο Σχολή (ως νηπιαγωγείο και δημοτικό) και τη φημισμένη Αμπέτειο Σχολή ( ως γυμνάσιο και λύκειο), το Ελληνικό Κέντρο, το Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, την Ελληνική Στέγη, που γίνονται οι γάμοι και οι γιορτές των Παροίκων, τον Ναυτικό Όμιλο, αυτό το στολίδι στις όχθες του Νείλου, όπου κάθε χρόνο ο Πατριαρχικός Επίτροπος Καΐρου ρίχνει το σταυρό στα νερά του ποταμού, το κοινοτικό Νοσοκομείο, που μέχρι τον α’ παγκόσμιο πόλεμο ήταν το υπ’ αριθ. 1 νοσοκομείο της αιγυπτιακής επικράτειας, τον μεγαλοπρεπή ναό των αγίων Κων/νου και Ελένης, με την ανανέωση των κτηριακών εγκαταστάσεων, τον εκσυγχρονισμό των υπηρεσιών της και την ψηφιοποίηση των αρχείων της αντέδρασε με επιτυχία στις προκλήσεις των καιρών, στη νέα παγκοσμιοποιημένη κοινωνία και τη συνεχή διαρροή της παροικίας λόγω του επαναπατρισμού των Αιγυπτιωτών. Παράλληλα ανέλαβε την ευθύνη και την τακτοποίηση όλων των ήδη συγχωνευθεισών Ελληνικών Κοινοτήτων του εσωτερικού και υπό τα ηνία του σημερινού αξιόλογου Προέδρου Χρήστου Καβαλή βαδίζει την οδό της αναγέννησης όντας η πλουσιότερη, δυναμικότερη και πολυαριθμότερη Ελληνική Κοινότητα στην Μέση Ανατολή.
Οι ιστορικές και περίλαμπρες Κοινότητες της Αλεξάνδρειας και του Καΐρου είναι οι σημαντικότερες Κοινότητες του Μείζονος Ελληνισμού και αποτελούν τον δίδυμο φάρο που φωτίζει και καθοδηγεί τους εναπομείναντας Ελληνοαιγύπτιους (μίσρ-γιουνάνι) αποτελώντας, μαζί με την Κωνσταντινούπολη και την Αθήνα, το «τρίγωνο» του Νέου Ελληνισμού.
Πρέπει να τονίσουμε ότι η ελληνική Παροικία της Αιγύπτου είναι η πιο σημαντική από όλες της ελληνικές Παροικίες του εξωτερικού! Είναι η παροικία που έβγαλε τις πιο σημαντικές προσωπικότητες. Η πλούσια κοινωνική, καλλιτεχνική και πνευματική ζωή των Αιγυπτιωτών αποτελεί μία από τις λαμπρότερες σελίδες του Ελληνισμού της Διασποράς. Συγγραφείς, ποιητές, γνωστοί ηθοποιοί και ζωγράφοι, μουσικοί και τραγουδιστές γεννήθηκαν στην Μέση Ανατολή και κατάγονται από εκεί, ενώ έλαμψαν και λάμπουν ακόμη στον παγκόσμιο καλλιτεχνικό στερέωμα.
Χαρακτηριστικά πρέπει να τονίσουμε ότι από εκεί προέρχεται ο τελευταίος άγιος της Ελλάδας, ο Άγιος Νεκτάριος, αλλά και ο μεγαλύτερος Έλληνας ποιητής, ο Κωνσταντίνος Καβάφης. Επίσης, η ελληνική παροικία της Αιγύπτου έχει αναδείξει μεγάλες προσωπικότητες, συγγραφείς σαν την Πηνελόπη Δέλτα και τον Στρατή Τσίρκα, τον Νίκο Τσιφόρο και τον Στρατή Τσίρκα, μουσικούς σαν τον Αττίκ και τον Μάνο Λοΐζο, τραγουδιστές σαν τον Ντέμη Ρούσο και τον Δάκη, την Σούλη Σαμπάχ και την Άλκηστη Πρωτοψάλτη, σκηνοθέτες σαν τον Βασίλη Βαφέα και τον Κώστα Φέρρη και ηθοποιούς σαν τον Ντίνο Ηλιόπουλο, τον Γιώργο Πάντζα, την Νόρα Βαλσάμη, την Δήμητρα Παπαδοπούλου, Νόρα Βαλσάμη, Βούλα Ζουμπουλάκη, αλλά και άλλους πολλούς. Οι περισσότεροι από αυτούς ήρθαν στην Ελλάδα κυρίως με τη διαρροή του ελληνικού στοιχείου το ’65.
Η μείωση του αριθμού των μαθητών των ομογενειακών σχολείων της Μέσης Ανατολής δείχνει με τον πιο εύγλωττο τρόπο την διαρροή του Παροικιακού Ελληνισμού, αλλά και την αποφασιστική στάση των Παροίκων και των Ελληνικών Κοινοτήτων να κρατήσουν αυτά τα προκεχωρημένα φυλάκια του Ελληνισμού, τις ιστορικές Ελληνικές Κοινότητες της Μέσης Ανατολής. Παρά τα μύρια όσα προβλήματα που τελευταία ενέσκηψαν στη Μέση Ανατολή, όπως η έκρυθμος και χαώδης κατάσταση από την εξέγερση της 26 Ιανουαρίου του 2011, παρά την πολεμική σύρραξη στην Λιβύη, όπου η Ελληνική Κοινότητα της Τρίπολης δοκιμάστηκε δυνατά, παρά το χάος που επικρατεί στη Συρία και τη Δαμασκό, όπου υπάρχει ελληνική κοινότητα, στην Τυνησία, το Ιράκ και το Λίβανο, οι Έλληνες της Μέσης Ανατολής υπέμειναν με καρτερία, άντεξαν στις πιέσεις κατάφεραν να επιβιώσουν και αγωνίζονται σήμερα για το καλύτερο, μη εγκαταλείποντας τις θέσεις τους, τις Κοινότητές τους και τις εκκλησίες τους, αλλά παραμένουν αποφασισμένοι στο τόπο που γεννήθηκαν, ξέροντας να φυλάσσουν και να υπερασπίζονται τις δικές τους Θερμοπύλες.
