Στην αρχαία γραμματεία, τα ονόματα της Αρχιδίκης και της Θώνιδος αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικές όψεις της γυναικείας γοητείας και της πνευματώδους αντιπαράθεσης στην Αίγυπτο της ύστερης αρχαιότητας. Αν και συχνά συγχέονται, η καθεμία φέρει τη δική της μοναδική κληρονομιά.
Αρχιδίκη: Η «Αοίδιμος» Εταίρα της Ναυκράτιδος
Η Αρχιδίκη υπήρξε ιστορικό πρόσωπο που έζησε τον 6ο αιώνα π.Χ. στη Ναύκρατι, το ελληνικό εμπορικό λιμάνι στο Δέλτα του Νείλου. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (Ιστορίαι, 2.135):
Η Φήμη: Ήταν η διάδοχος της περίφημης Ροδώπιδος. Ο Ηρόδοτος την χαρακτηρίζει «ἀοίδιμον ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα», δηλαδή την έκαναν τραγούδι σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο.
Η Κοινωνική Θέση: Αντιπροσώπευε την ακμή των εταίρων της Ναυκράτιδος, οι οποίες φημίζονταν για την ομορφιά και την καλλιέργειά τους.
Θώνις: Η Δίκη για τη «Σκιά του Χρυσού»
Η Θώνις (Thonis) συνδέεται με ένα από τα πιο διάσημα νομικά και φιλοσοφικά ανέκδοτα της αρχαιότητας, το οποίο διασώζει ο Πλούταρχος (Βίος Δημητρίου, 27):
Το Περιστατικό: Ένας νεαρός Αιγύπτιος ερωτεύτηκε παράφορα τη Θώνιδα. Εκείνη ζήτησε ένα υπέρογκο ποσό (ἄπλετον χρυσίον) για μια νύχτα μαζί της. Ο νέος, ανήμπορος να πληρώσει, προσευχήθηκε και είδε στον ύπνο του (κατ’ ὄναρ) ότι συνευρέθηκε μαζί της. Η ικανοποίηση του ονείρου έσβησε τον πόθο του.
Η Δικαστική Διαμάχη: Η Θώνις, μαθαίνοντας το γεγονός, απαίτησε δικαστικά την πληρωμή της, ισχυριζόμενη ότι η απόλαυση δόθηκε.
Η Απόφαση του Βόκχορι: Ο σοφός βασιλιάς Βόκχορις εξέδωσε μια ειρωνική απόφαση: διέταξε τον νεαρό να κουνήσει ένα δοχείο με χρυσάφι μπροστά στην εταίρα, ώστε εκείνη να εισπράξει τη σκιά του χρυσού. Η λογική ήταν απλή: η φαντασίωση (όνειρο) είναι το είδωλο της πραγματικότητας, άρα η πληρωμή πρέπει να είναι το είδωλο του χρήματος.
Προφορική παράδοση: Πολλά από αυτά τα ανέκδοτα κυκλοφορούσαν ως λαϊκές παραβολές, όπου τα ονόματα των δευτερευόντων προσώπων συχνά παραλείπονταν για να τονιστεί το ηθικό δίδαγμα.
Λογοτεχνικός τύπος: Ο νέος αντιπροσωπεύει τον «νεανικό έρωτα» και την απερίσκεπτη επιθυμία που καταλήγει σε σωφρονισμό μέσω της λογικής.
Γιατί προκύπτει η σύγχυση;
Η σύγχυση των δύο ονομάτων οφείλεται στο ότι και οι δύο δρούσαν στην Αίγυπτο, ήταν ξακουστές για την απληστία τους και αποτελούσαν θέμα συζήτησης στα συμπόσια. Ωστόσο, η Αρχιδίκη είναι το σύμβολο της δημόσιας φήμης, ενώ η Θώνις είναι το σύμβολο της νομικής ευφυΐας και του παράδοξου.
Συμπέρασμα Η ιστορία της Θώνιδος με τη «σκιά του χρυσού» χρησιμοποιήθηκε συχνά από μεταγενέστερους συγγραφείς (όπως ο Αιλιανός ή ο Πλούταρχος) για να σχολιάσουν την ανθρώπινη επιθυμία, ενώ η Αρχιδίκη παρέμεινε το ιστορικό πρότυπο της εταίρας που «κατέκτησε» την Ελλάδα μέσω της τέχνης και της ομορφιάς.
Αρχαίες Πηγές:
Ηρόδοτου Ιστορίαι 2.135
Μετάφραση Λ. Ζενάκος
Με κάποιον τρόπο, οι εταίρες στη Ναύκρατη τα καταφέρνουν να γίνονται ξακουστές για τις χάρες τους· πρώτα πρώτα αυτή για την οποία λέγεται τούτη η ιστορία, έγινε τόσο διάσημη ώστε όλοι οι Έλληνες ήξεραν το όνομα της Ροδώπιδας, ενώ ύστερα απ᾽ αυτήν μια άλλη, Αρχιδίκη τ᾽ όνομά της, έγινε πασίγνωστη σε όλη την Ελλάδα, αν και την κουβέντιαζαν λιγότερο απ᾽ όσο την προηγούμενη. [2.135.6] Όσο για τον Χάραξο, αφού χάρισε στην Ροδώπιδα την ελευθερία της, γύρισε στη Μυτιλήνη, όπου η Σαπφώ σε ποίημά της τον καταχέρισε. Εδώ όμως σταματάω να μιλάω για τη Ροδώπιδα.
Αρχαίον κείμενον
[2.135.5] φιλέουσι δέ κως ἐν τῇ Ναυκράτι ἐπαφρόδιτοι γίνεσθαι ἑταῖραι· τοῦτο μὲν γὰρ αὕτη, τῆς πέρι λέγεται ὅδε [ὁ] λόγος, οὕτω δή τι κλεινὴ ἐγένετο ὡς καὶ οἱ πάντες Ἕλληνες Ῥοδώπιος τὸ οὔνομα ἐξέμαθον, τοῦτο δὲ ὕστερον ταύτης τῇ οὔνομα ἦν Ἀρχιδίκη ἀοίδιμος ἀνὰ τὴν Ἑλλάδα ἐγένετο, ἧσσον δὲ τῆς ἑτέρης περιλεσχήνευτος. [2.135.6] Χάραξος δὲ ὡς λυσάμενος Ῥοδῶπιν ἀπενόστησε ἐς Μυτιλήνην, ἐν μέλεϊ Σαπφὼ πολλὰ κατεκερτόμησέ μιν. Ῥοδώπιος μέν νυν πέρι πέπαυμαι.
