Η λέξη «ουτοπία» δεν υπήρχε στην αρχαία Ελλάδα, καθώς δεν είχε επινοηθεί ακόμα. Πρόκειται για έναν νεολογισμό που δημιούργησε ο Άγγλος φιλόσοφος και πολιτικός Σερ Τόμας Μορ (Sir Thomas More) το 1516. Ο Μορ χρησιμοποίησε τη λέξη ως τίτλο για το διάσημο βιβλίο του (Utopia), το οποίο ήταν γραμμένο στα λατινικά και περιέγραφε ένα φανταστικό, ιδανικό νησιωτικό κράτος.
Αν και η ίδια η λέξη είναι μεταγενέστερη, ο Μορ τη συνέθεσε χρησιμοποιώντας αποκλειστικά αρχαιοελληνικές λέξεις: Το αρνητικό μόριο οὐ (που σημαίνει «δεν» / «όχι»).
Το ουσιαστικό τόπος. [Έτσι, η ετυμολογική και κυριολεκτική σημασία της λέξης είναι «ο τόπος που δεν υπάρχει» ή «το πουθενά» (no-place / nowhere). Το λογοπαίγνιο του Μορ: Ουτοπία vs Ευτοπία
Ο δημιουργός της λέξης έκανε ένα συνειδητό λογοπαίγνιο που βασιζόταν στην προφορά της εποχής του: Ουτοπία (Outopia): Ο μη υπαρκτός τόπος.
Ευτοπία (Eutopia): Από το εὖ (καλός) + τόπος, δηλαδή ο «καλός/ιδανικός τόπος». Στα αγγλικά (και σε άλλες γλώσσες), οι δύο αυτές λέξεις προφέρονται σχεδόν πανομοιότυπα. Με αυτόν τον τρόπο, ο Μορ ήθελε να δείξει ότι ένας απόλυτα ιδανικός κόσμος («ευτοπία») είναι ταυτόχρονα και ένας ανύπαρκτος κόσμος («ουτοπία»). Η έννοια της ουτοπίας στην Αρχαία Ελλάδα
Αν και οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν τη λέξη, είχαν αναπτύξει έντονα την ιδέα της ουτοπίας τόσο στη φιλοσοφία όσο και στη λογοτεχνία.
Η «Πολιτεία» του Πλάτωνα: Αποτελεί το κορυφαίο παράδειγμα ουτοπικής σκέψης στην αρχαιότητα. Ο Πλάτων περιγράφει μια ιδανική, δίκαιη κοινωνία που κυβερνάται από φιλοσόφους-βασιλείς, η οποία όμως δεν υπήρχε στην πραγματικότητα.
H «Πολιτεία» του Πλάτωνα θεωρείται το θεμέλιο της ουτοπικής γραμματείας στον δυτικό πολιτισμό.
Ο Πλάτων δεν προσπάθησε να περιγράψει ένα υπάρχον πολίτευμα, αλλά να κατασκευάσει «λόγω» (θεωρητικά) την ιδανική και απόλυτα δίκαιη πόλη.
Τα Κύρια Χαρακτηριστικά της Πλατωνικής Ουτοπίας
Φιλόσοφοι-Βασιλείς: Η εξουσία ανήκει σε όσους κατέχουν την αληθινή γνώση και την ιδέα του Αγαθού, καθώς η σοφία είναι απαραίτητη για τη δίκαιη διακυβέρνηση.
Τριμερής Διαχωρισμός: Η κοινωνία χωρίζεται σε τρεις τάξεις, οι οποίες αντιστοιχούν στα τρία μέρη της ανθρώπινης ψυχής:
Φύλακες-Άρχοντες (Λογιστικό / Σοφία)
Φύλακες-Επίκουροι/Στρατιώτες (Θυμοειδές / Ανδρεία)
Δημιουργοί/Παραγωγοί (Επιθυμητικό / Σωφροσύνη)
Κατάργηση της Ιδιοκτησίας: Για τις δύο ανώτερες τάξεις (άρχοντες και στρατιώτες) απαγορεύεται η ατομική ιδιοκτησία και η παραδοσιακή οικογένεια, ώστε να μην αποσπάται η προσοχή τους από το κοινό όφελος.
Δικαιοσύνη: Ορίζεται ως η αρμονία των τάξεων, όπου ο καθένας πράττει αυτό για το οποίο είναι εκ φύσεως πλασμένος («τα εαυτού πράττειν»).
Αν και το ίδιο το έργο αναγνωρίζει ότι μια τέτοια πόλη είναι εξαιρετικά δύσκολο έως αδύνατο να υπάρξει στον αισθητό κόσμο, λειτουργεί ως ένα διαχρονικό πρότυπο (παράδειγμα) για την αξιολόγηση των υπαρκτών πολιτευμάτων.
Η Σχερία του Ομήρου: Στην Οδύσσεια, το νησί των Φαιάκων (Σχερία) παρουσιάζεται ως μια μυθική, ιδανική κοινωνία με αφθονία αγαθών, ειρήνη και αρμονία, αποτελώντας την παλαιότερη καταγεγραμμένη μορφή ουτοπικής περιγραφής.
Scholia In Homerum, Scholia in Odysseam (scholia vetera)
Book 9, hypothesis–verse 345, line 5
ἐκβληθέντας γάρ φησιν ὑπὸ τῶν Κυκλώπων
ἐλθεῖν ἐπὶ τὴν Σχερίαν· (ζ, 4.)
οἳ πρὶν μέν ποτ’ ἔναιον ἐν εὐρυχόρῳ Ὑπερείῃ
ἀγχοῦ Κυκλώπων, ἀνδρῶν ὑπερηνορεόντων,
οἵ σφεας σινέσκοντο, βίῃφι δὲ φέρτεροι ἦσαν·
ἔνθεν ἀναστήσας ἄγε Ναυσίθοος θεοειδὴς,
εἷσεν δὲ Σχερίῃ, ἑκὰς ἀνδρῶν ἀλφηστάων.
Plato Respublica, Stephanus 369 section b Lines 5-8
Γίγνεται τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ, πόλις, ὡς ἐγᾦμαι, ἐπειδὴ
τυγχάνει ἡμῶν ἕκαστος οὐκ αὐτάρκης, ἀλλὰ πολλῶν <ὢν>
ἐνδεής· ἢ τίν’ οἴει ἀρχὴν ἄλλην πόλιν οἰκίζειν;
Οὐδεμίαν, ἦ δ’ ὅς.
Μετάφραση
Μια πόλη γεννιέται, είπα εγώ, επειδή ο καθένας από εμάς τυγχάνει να μην είναι αυτάρκης, αλλά έχει ανάγκη από πολλά πράγματα. Ή μήπως νομίζεις ότι υπάρχει άλλη αρχή για να ιδρυθεί μια πόλη; — Καμία άλλη, είπε εκείνος
Plato Phil.Respublica Stephanus
P.427 Section C line 6- Section d – Line 1. Also Section e Lines 6-8 and Lines 10-11
«ᾠκισμένη μὲν τοίνυν, ἦν δ’ ἐγώ, ἤδη ἄν σοι εἴη, ὦ παῖ Ἀρίστωνος, ἡ πόλις […] 📜 οἶμαι ἡμῖν τὴν πόλιν, εἴπερ ὀρθῶς γε ᾤκισται, τελέως ἀγαθὴν εἶναι. — Ἀνάγκη, ἔφη. — Δῆλον δὴ ὅτι σοφή τ’ ἐστὶ καὶ ἀνδρεία καὶ σώφρων καὶ δικαία.»
Μετάφραση: «Έχει πλέον ιδρυθεί, είπα εγώ, η πόλη σου, γιε του Αρίστωνα […] πιστεύω ότι η πόλη μας, εφόσον έχει ιδρυθεί σωστά, είναι τελείως αγαθή (τέλεια). — Είναι ανάγκη, είπε. — Είναι φανερό, λοιπόν, ότι είναι σοφή, ανδρεία, σώφρων και δίκαιη.»
.
Η κωμωδία του Αριστοφάνη: Όρνιθες
Νεφελοκοκκυγία
Ετυμολογία
Νεφελοκοκκυγία < αρχαία ελληνική Νεφελοκοκκυγία < νεφέλη + κόκκυξ (κούκος, το πτηνό) + -ία
(στην κωμωδία του Αριστοφάνη “Όρνιθες”) η κατοικία των κούκων στα σύννεφα, η πόλη δηλαδή των πουλιών που φτιάχτηκε από τα πουλιά με στόχο να αναδειχτούν σε ρυθμιστές της θεϊκής εξουσίας λειτουργώντας ως ενδιάμεσοι των θεών με τους ανθρώπους.
(μεταφορικά) ουτοπική πολιτεία με τους δικούς της νόμους μακριά από την πεζή πραγματικότητα
Aristophanes Comic., Aves
Line 904
Θύοντες εὐξώμεσθα τοῖς πτερίνοις θεοῖς.
{ΠΟΙΗΤΗΣ}
Νεφελοκοκκυγίαν τὰν εὐδαίμονα
κλῇσον, ὦ Μοῦσα, τεαῖς ἐν ὕμνων ἀοιδαῖς.
Aristophanes Comic., Aves
Line 821
Ἆρ’ ἐστὶν αὑτηγὶ Νεφελοκοκκυγία,
ἵνα καὶ τὰ Θεογένους τὰ πολλὰ χρήματα
τά τ’ Αἰσχίνου ‘σθ’ ἅπαντα;
Aristophanes Comic., Aves
Line 904
Θύοντες εὐξώμεσθα τοῖς πτερίνοις θεοῖς.
{ΠΟΙΗΤΗΣ}
Νεφελοκοκκυγίαν τὰν εὐδαίμονα
κλῇσον, ὦ Μοῦσα, τεαῖς ἐν ὕμνων ἀοιδαῖς.
Aristophanes Comic., Aves
Line 1565
{ΠΟΣΕΙΔΩΝ}
Τὸ μὲν πόλισμα τῆς Νεφελοκοκκυγίας
ὁρᾶν τοδὶ πάρεστιν, οἷ πρεσβεύομεν.
Επίλογος από τον Δημήτρη Συμεωνίδη JP
Η λέξη «ουτοπία» αποτελεί δημιούργημα του Τόμας Μορ (1516) και σχηματίστηκε από τα αρχαία ελληνικά: το αρνητικό μόριο οὐ και το ουσιαστικό τόπος. Η κυριολεκτική της σημασία είναι «ο τόπος που δεν υπάρχει» ή «το πουθενά» (no-place / nowhere). Ωστόσο, ο Μορ επεδίωξε ένα συνειδητό λογοπαίγνιο: η Ουτοπία (ο μη υπαρκτός τόπος) προφέρεται σχεδόν πανομοιότυπα με την Ευτοπία (ο καλός / ιδανικός τόπος, από το εὖ + τόπος). Έτσι, ανέδειξε τον θεμελιώδη προβληματισμό της ουτοπικής σκέψης: ένας απόλυτα ιδανικός κόσμος είναι ταυτόχρονα και ένας ανύπαρκτος κόσμος.
Παρόλο που η λέξη απουσίαζε από την αρχαιότητα, η ίδια η ιδέα της ουτοπίας είχε βαθιές ρίζες στην αρχαιοελληνική σκέψη. Η Πολιτεία του Πλάτωνα αποτελεί το κορυφαίο φιλοσοφικό παράδειγμα: ο φιλόσοφος κατασκευάζει «λόγω» μια ιδανική, απόλυτα δίκαιη πόλη, κυβερνώμενη από φιλοσόφους-βασιλείς, με τριμερή διαχωρισμό των τάξεων, κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας για τις ανώτερες τάξεις και ορισμό της δικαιοσύνης ως αρμονίας των μερών («τα εαυτού πράττειν»). Πρόκειται για ένα διαχρονικό πρότυπο αξιολόγησης των υπαρκτών πολιτευμάτων, παρότι το ίδιο το έργο αναγνωρίζει τη δυσκολία πραγμάτωσής του στον αισθητό κόσμο.
Στη λογοτεχνία, η Σχερία των Φαιάκων στην Οδύσσεια παρουσιάζεται ως μυθική, ιδανική κοινωνία με αφθονία, ειρήνη και αρμονία — η παλαιότερη καταγεγραμμένη μορφή ουτοπικής περιγραφής. Η Νεφελοκοκκυγία του Αριστοφάνη στους Όρνιθες συνιστά μια κωμική, αντισυμβατική ουτοπία: μια πόλη των πουλιών στα σύννεφα, έξω από την πεζή πραγματικότητα, που λειτουργεί ως ενδιάμεσος μεταξύ θεών και ανθρώπων. Εδώ η ουτοπία αποκτά σατιρική διάσταση: το «τέλειο» πολίτευμα εμφανίζεται ως φανταστική κατασκευή που αποκαλύπτει τα όρια και τις αντιφάσεις της ανθρώπινης πολιτικής φύσης.
Συνοψίζοντας, η ιστορία της λέξης «ουτοπία» αποτυπώνει μια διαρκή ένταση: ανάμεσα στο «πουθενά» και το «ευ ζην», ανάμεσα στην κριτική του παρόντος και την επιθυμία για ένα καλύτερο μέλλον. Από τον Πλάτωνα και τον Αριστοφάνη έως τον Τόμας Μορ και τους νεότερους στοχαστές, η ουτοπία λειτουργεί ως καθρέφτης της ανθρώπινης ανάγκης να φαντάζεται εναλλακτικές κοινωνίες — ακόμη και αν αυτές παραμένουν, εξ ορισμού, άτοποι.
Βιβλιογραφία
Θησαυρός Ελληνικής Γλώσσας (TLG)
Utopia (1516). Latin text with English translation: Utopia, ed. George M. Logan and Robert M. Adams, Cambridge: Cambridge University Press, 2002
“Utopia.” Oxford English Dictionary, etymology
Τόμας Μορ: Ουτοπία, μτφρ. Γ. Κ. Σπανός, Αθήνα: Κάκτος.
Πλάτων, Πολιτεία, μτφρ. Ι. Ν. Θεοδωρακόπουλος, Αθήνα: Εστία.
Αριστοφάνης : Όρνιθες, μτφρ. Κ. Χ. Μύρης, Αθήνα: Κάκτος.
Μάμφορντ, Λιούις. Η ιστορία των ουτοπιών, μτφρ. Ν. Β. Αλεξίου, Αθήνα: Επίκουρος.
Ανδριώτης, Νικόλαος. Ετυμολογικό Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής. Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών.
photo marc-hatot, https://pixabay.com
