(Συνέχεια)
Η μετάβαση από τον Μύθο στον Λόγο
Αποτελεί τη γέννηση της επιστημονικής και φιλοσοφικής σκέψης στη Δυτική Ευρώπη. Η κριτική στον Όμηρο λειτούργησε ως ο βασικός καταλύτης για αυτή την κοσμοϊστορική αλλαγή, η οποία πραγματοποιήθηκε σε τρία συγκεκριμένα στάδια:
Από τις Θεϊκές Διαθέσεις στους Φυσικούς Νόμους
Στον Μύθο (Όμηρος): Αν ξεσπούσε μια καταιγίδα ή μια επιδημία, η αιτία ήταν ο θυμός του Ποσειδώνα ή τα βέλη του Απόλλωνα. Η φύση δεν είχε δικούς της κανόνες, αλλά εξαρτιόταν από τα κέφια των θεών.
Στον Λόγο (Προσωκρατικοί): Οι πρώτοι φιλόσοφοι (Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης) απέκλεισαν τους θεούς από την ερμηνεία της φύσης. Αναζήτησαν μια πρώτη ύλη (το νερό, το άπειρο, τον αέρα) και σταθερούς φυσικούς νόμους για να εξηγήσουν τον κόσμο. Η βροχή δεν ήταν πλέον θέλημα του Δία, αλλά αποτέλεσμα της εξάτμισης του νερού.
Η Απομυθοποίηση της Ανθρώπινης Συμπεριφοράς
Στον Μύθο: Η γενναιότητα, η σοφία ή η τρέλα ενός ανθρώπου ήταν αποτέλεσμα θεϊκής εμφύσησης (π.χ. η Αθηνά δίνει θάρρος στον Διομήδη).
Στον Λόγο: Με την εμφάνιση των Σοφιστών και του Σωκράτη, η ανθρώπινη συμπεριφορά έγινε αντικείμενο της Ηθικής και της Ψυχολογίας. Η αρετή και η γνώση δεν είναι πια δώρα των θεών, αλλά αποτέλεσμα εκπαίδευσης, λογικής σκέψης και προσωπικής προσπάθειας.
Η Νέα Σημασία της Αλήθειας
Στον Μύθο: Η αλήθεια βασιζόταν στην αυθεντία της Μούσας που καθοδηγούσε τον ποιητή. Ο ακροατής όφειλε να πιστέψει την ιστορία χωρίς αποδείξεις.
Στον Λόγο: Η αλήθεια απαιτεί πλέον λογική τεκμηρίωση (επιχειρήματα) και παρατήρηση. Οτιδήποτε δεν μπορεί να αποδειχθεί ή να εξηγηθεί με τη λογική, απορρίπτεται ως παραμύθι.
Αυτή η μεταστροφή δεν εξαφάνισε τη θρησκεία, αλλά άλλαξε τη λειτουργία της: οι θεοί έπαψαν να είναι πρωταγωνιστές της καθημερινότητας και έγιναν αφηρημένες έννοιες (όπως το «Πρώτον Κινούν Ακίνητον» του Αριστοτέλη), αφήνοντας τον άνθρωπο ελεύθερο να εξερευνήσει τον κόσμο με το δικό του μυαλό.
Ο Ηρόδοτος και ο Θουκυδίδης σταμάτησαν να χρησιμοποιούν τους θεούς για να εξηγήσουν τους πολέμους);
Η μετάβαση από τον Μύθο στον Λόγο μεταμόρφωσε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κατέγραφαν το παρελθόν τους. Πριν από αυτή την εξέλιξη, η «ιστορία» ήταν το έπος (όπως η Ιλιάδα), όπου τα αίτια ενός πολέμου εντοπίζονταν στον Όλυμπο .
Με τον Ηρόδοτο και τον Θουκυδίδη, η καταγραφή των γεγονότων αποδεσμεύεται από το θείο και γεννιέται η επιστήμη της Ιστορίας.
Ηρόδοτος: Το μεταβατικό στάδιο (5ος αι. π.Χ.)
Ο Ηρόδοτος θεωρείται ο «Πατέρας της Ιστορίας» επειδή για πρώτη φορά η έρευνα (ιστορίη) βασίζεται στην προσωπική αυτοψία, την κριτική εξέταση των πηγών και τη συλλογή μαρτυριών . Ωστόσο, βρίσκεται ακόμα σε ένα μεταβατικό στάδιο ανάμεσα στον μύθο και τον ορθολογισμό:
Ανθρώπινα αίτια: Αναζητά τις πραγματικές, γήινες αφορμές των Περσικών Πολέμων (πολιτικές αντιπαραθέσεις, πολιτισμικές διαφορές, επεκτατισμός)
Το θείο ως «Κοσμική Ισορροπία»: Οι θεοί του Ηροδότου δεν κατεβαίνουν στο πεδίο της μάχης όπως στον Όμηρο . Παρεμβαίνουν έμμεσα μέσω (φθόνου των θεών). Αν ένας άνθρωπος γίνει υπερβολικά ισχυρός και αλαζόνας (Ύβρις), το θείο παρεμβαίνει για να αποκαταστήσει την ισορροπία (π.χ. η πτώση του Κροίσου ή του Ξέρξη)
Χρησμοί και σημάδια: Δίνει ακόμα μεγάλη σημασία στα όνειρα, τους χρησμούς των μαντείων και τα θεϊκά σημάδια, αν και συχνά τα αντιμετωπίζει με μια δόση σκεπτικισμού .
Θουκυδίδης: Ο απόλυτος ορθολογισμός και η γέννηση της επιστήμης (5ος αι. π.Χ.)
Ο Θουκυδίδης, γράφοντας για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, κάνει το μεγάλο, επαναστατικό βήμα. Αποκλείει πλήρως τη θεϊκή παρέμβαση από την ιστορική του αφήγηση .
Ανθρώπινη Φύση (το ανθρώπινον): Για τον Θουκυδίδη, οι κινητήριες δυνάμεις της ιστορίας είναι τα ανθρώπινα κίνητρα: ο φόβος, το συμφέρον, η φιλοδοξία και η δίψα για δύναμη. Οι πόλεμοι δεν γίνονται επειδή θύμωσε κάποιος θεός, αλλά λόγω πολιτικών και οικονομικών ανταγωνισμών
Διάκριση Αιτίας και Αφορμής: Εισάγει την επιστημονική μεθοδολογία διαχωρίζοντας την επίσημη αφορμή (αιτία) από την πραγματική, βαθύτερη αιτία (αληθεστάτη πρόφασις) ενός πολέμου (π.χ. ο φόβος των Σπαρτιατών για την άνοδο της αθηναϊκής δύναμης)
Η «Τύχη» ως το απρόβλεπτο: Όταν ο Θουκυδίδης χρησιμοποιεί τη λέξη τύχη, δεν εννοεί μια θεότητα, αλλά τον αστάθμητο παράγοντα, το απρόβλεπτο της ανθρώπινης ζωής (π.χ. ο ξαφνικός λοιμός που χτύπησε την Αθήνα)
Περιφρόνηση των χρησμών: Αντίθετα με τον Ηρόδοτο, ο Θουκυδίδης αντιμετωπίζει τους χρησμούς και τις δεισιδαιμονίες με ειρωνεία Μάλιστα, ασκεί κριτική στον Αθηναίο στρατηγό Νικία, ο οποίος έχασε μια κρίσιμη μάχη στη Σικελία επειδή αρνήθηκε να υποχωρήσει λόγω μιας έκλειψης σελήνης
Η γέννηση της Ιστορίας ολοκλήρωσε την πορεία που ξεκίνησαν οι φιλόσοφοι. Η ευθύνη για την καταστροφή ή το μεγαλείο των πόλεων μεταφέρθηκε εξολοκλήρου στους ώμους των ανθρώπων. Οι πολιτικοί και οι στρατηγοί δεν ήταν πλέον πιόνια των θεών, αλλά υπεύθυνοι για τις αποφάσεις τους.
Επίλογος
Η ομηρική εποχή είχε δώσει στον άνθρωπο μια θέση σημαντική, αλλά όχι αυτόνομη. Ο ήρωας της Ιλιάδας είναι μεγάλος, αλλά δίπλα του πάντα στέκεται ένας θεός που του ψιθυρίζει, τον σπρώχνει ή τον συγκρατεί. Η Μοίρα οριοθετεί τη ζωή, οι θεοί εκτελούν ή καθυστερούν το αναπόφευκτο, κι ο άνθρωπος ευθύνεται μεν για τις πράξεις του, αλλά ποτέ μόνος του.
Η μετάβαση από τον μύθο στον λόγο δεν υπήρξε μια απότομη ρήξη, αλλά μια αργή, επώδυνη και δημιουργική ωρίμανση. Ο Ηρόδοτος ακόμα διστάζει ανάμεσα στην τιμωρία της ύβρεως από τους θεούς και την πολιτική ανάλυση. Ο Θουκυδίδης, όμως, κάνει το μεγάλο άλμα: αποκλείει τους θεούς από την ιστορία και τοποθετεί την ανθρώπινη φύση —τον φόβο, το συμφέρον, τη φιλοδοξία— στο επίκεντρο των γεγονότων. Λίγο νωρίτερα, οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι είχαν ήδη εξηγήσει τον κεραυνό χωρίς τον Δία και την κίνηση χωρίς τον Ερμή.
Η φιλοσοφική κριτική του Πλάτωνα στον Όμηρο δεν ήταν λογοκρισία από μισαλλοδοξία, αλλά η μήτρα της δυτικής ορθολογικής σκέψης: αν ο θεός είναι πράγματι αγαθός, τότε δεν μπορεί να λέει ψέματα, να θρηνεί ή να σπέρνει την καταστροφή από ιδιοτέλεια. Οι θεοί είτε ηθικοποιούνται, είτε γίνονται αλληγορίες, είτε υποχωρούν μπροστά στον νόμο, τη φύση και την ανθρώπινη ευθύνη.
Η απαρχή της επιστήμης δεν σήμανε το τέλος της θρησκείας, αλλά το τέλος της ανάγκης να κατοικούν οι θεοί σε κάθε βροχή, κάθε μάχη και κάθε απόφαση. Ο άνθρωπος έμεινε μόνος του μπροστά στο σύμπαν — όχι εγκαταλελειμμένος, αλλά ελεύθερος. Ελεύθερος να ερευνά, να σφάλλει, να διορθώνεται, να γράφει ιστορία χωρίς την άδεια της Μούσας, να θέτει νόμους όχι ως θεϊκή εντολή αλλά ως ανθρώπινη σύμβαση.
Η πορεία από τον Όμηρο στον Θουκυδίδη και τον Θαλή είναι, τελικά, η πορεία της ίδιας της Δύσης: μια αργή, δύσκολη, αλλά ασταμάτητη απομάκρυνση από την ετερονομία του μύθου στην αυτονομία του Λόγου. Όχι γιατί οι θεοί πέθαναν, αλλά γιατί ο άνθρωπος αποφάσισε —για πρώτη φορά— να κοιτάξει τον κόσμο χωρίς μεσάζοντες, μόνο με τα μάτια και το μυαλό του.
Κι αυτή η απόφαση υπήρξε η μεγαλύτερη επανάσταση της αρχαιότητας.
Βιβλιογραφία
Όμηρος : Ιλιάς- Οδύσσεια
Ησίοδος: Θεογονία, Έργα και Ημέραι.
Ηρόδοτος, Ιστορίαι.
Θουκυδίδης, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Πλάτων: Πολιτεία
Προσωκρατικοί – Οι Προσωκρατικοί Φιλόσοφοι (μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Εκδόσεις Κριτική).
Βέικος, Θ. (1993). Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος: Η Κριτική του στην Ομηρική Θεολογία. Αθήνα: Εκδόσεις Στιγμή.
Καραγιώργας, Μ. (2012). Η Ιστορική Σκέψη στην Αρχαία Ελλάδα: Από τον Όμηρο στον Θουκυδίδη. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.
Ρωμανός, Β. (1997). Θεοί και Ήρωες στην Αρχαία Τραγωδία. Αθήνα: Εκδόσεις Καρδαμίτσα.
Κεσσίδης, Θ. Χ. (2009). Από τον Μύθο στον Λόγο: Η Διαμόρφωση της Ελληνικής Φιλοσοφικής Σκέψης. Θεσσαλονίκη: University Studio Press
photo morhamedufmg, https://pixabay.com
