Η ποίησή του δεν ήταν απλώς καλλιτεχνική έκφραση, αλλά λειτουργικό εργαλείο πολιτικής δράσης και ηθικής διδασκαλίας. Έγραψε κυρίως ελεγειακά δίστιχα (ελεγείες) και ιαμβικά μέτρα. Η ελεγεία ήταν το κατάλληλο μέσο για παραίνεση, πολιτικό στοχασμό και παράδοση ηθικών συμβουλών. Ο Διογένης ο Λαέρτιος είναι ο αρχαίος συγγραφέας που μας δίνει την πιο σαφή και συνοπτική εικόνα για το συνολικό εύρος του ποιητικού έργου του Σόλωνα. Η μαρτυρία του για 5.000 στίχους αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η σύγχρονη κατανόηση για το μέγεθος της χαμένης αυτής ποιητικής παραγωγής .Σήμερα έχουν σωθεί 285 στίχοι. Οι κυριότεροι συγγραφείς που διέσωσαν στίχους του Σόλωνος ήσαν ο Αριστοτέλης, Πλούταρχος, και ο Διογένης ο Λαέρτιος
Σε αυτό το κείμενο θα σας μιλήσω για το ποίημα του Σόλωνος «Ευνομία»
Το ποίημα του Σόλωνος « Ευνομία »
Το απόσπασμα της «Ευνομίας» (Απόσπασμα 4 West), το οποίο είναι το πιο εμβληματικό πολιτικό κείμενο του Σόλωνα. Σε αυτό, ο ποιητής προειδοποιεί τους Αθηναίους ότι η καταστροφή της πόλης δεν θα έρθει από τους θεούς, αλλά από την απληστία των πολιτών και την «Ύβρη».
Ευνομία
ΣΟΛΩΝ: απ. 4 West (Ο Martin Litchfield West (1937–2015) ήταν ένας από τους κορυφαίους Βρετανούς κλασικούς φιλολόγους του 20ού και 21ου αιώνα, με τεράστια συνεισφορά στη μελέτη της αρχαιοελληνικής γραμματείας, της ποίησης και της μουσικής.
ἡμετέρη δὲ πόλις κατὰ μὲν Διὸς οὔποτ᾽ ὀλεῖται
αἶσαν καὶ μακάρων θεῶν φρένας ἀθανάτων·
τοίη γὰρ μεγάθυμος ἐπίσκοπος ὀβριμοπάτρη
Παλλὰς Ἀθηναίη χεῖρας ὕπερθεν ἔχει·
5αὐτοὶ δὲ φθείρειν μεγάλην πόλιν ἀφραδίηισιν
ἀστοὶ βούλονται χρήμασι πειθόμενοι,
δήμου θ᾽ ἡγεμόνων ἄδικος νόος, οἷσιν ἑτοῖμον
ὕβριος ἐκ μεγάλης ἄλγεα πολλὰ παθεῖν·
οὐ γὰρ ἐπίστανται κατέχειν κόρον οὐδὲ παρούσας
10εὐφροσύνας κοσμεῖν δαιτὸς ἐν ἡσυχίηι
…………………………………………………………………………….
πλουτέουσιν δ᾽ ἀδίκοις ἔργμασι πειθόμενοι
……………………………………………………………………………..
οὔθ᾽ ἱερῶν κτεάνων οὔτε τι δημοσίων
φειδόμενοι κλέπτουσιν ἀφαρπαγῆι ἄλλοθεν ἄλλος,
οὐδὲ φυλάσσονται σεμνὰ Δίκης θέμεθλα,
15ἣ σιγῶσα σύνοιδε τὰ γιγνόμενα πρό τ᾽ ἐόντα,
τῶι δὲ χρόνωι πάντως ἦλθ᾽ ἀποτεισομένη,
τοῦτ᾽ ἤδη πάσηι πόλει ἔρχεται ἕλκος ἄφυκτον,
ἐς δὲ κακὴν ταχέως ἤλυθε δουλοσύνην,
ἣ στάσιν ἔμφυλον πόλεμόν θ᾽ εὕδοντ᾽ ἐπεγείρει,
20ὃς πολλῶν ἐρατὴν ὤλεσεν ἡλικίην·
ἐκ γὰρ δυσμενέων ταχέως πολυήρατον ἄστυ
τρύχεται ἐν συνόδοις τοῖς ἀδικέουσι φίλους.
ταῦτα μὲν ἐν δήμωι στρέφεται κακά· τῶν δὲ πενιχρῶν
ἱκνέονται πολλοὶ γαῖαν ἐς ἀλλοδαπὴν
25πραθέντες δεσμοῖσί τ᾽ ἀεικελίοισι δεθέντες
………………………………………………………………
οὕτω δημόσιον κακὸν ἔρχεται οἴκαδ᾽ ἑκάστωι,
αὔλειοι δ᾽ ἔτ᾽ ἔχειν οὐκ ἐθέλουσι θύραι,
ὑψηλὸν δ᾽ ὑπὲρ ἕρκος ὑπέρθορεν, εὗρε δὲ πάντως,
εἰ καί τις φεύγων ἐν μυχῶι ἦι θαλάμου.
30ταῦτα διδάξαι θυμὸς Ἀθηναίους με κελεύει,
ὡς κακὰ πλεῖστα πόλει Δυσνομίη παρέχει·
Εὐνομίη δ᾽ εὔκοσμα καὶ ἄρτια πάντ᾽ ἀποφαίνει,
καὶ θαμὰ τοῖς ἀδίκοις ἀμφιτίθησι πέδας·
τραχέα λειαίνει, παύει κόρον, ὕβριν ἀμαυροῖ,
35αὑαίνει δ᾽ ἄτης ἄνθεα φυόμενα,
εὐθύνει δὲ δίκας σκολιάς, ὑπερήφανά τ᾽ ἔργα
πραΰνει· παύει δ᾽ ἔργα διχοστασίης,
παύει δ᾽ ἀργαλέης ἔριδος χόλον, ἔστι δ᾽ ὑπ᾽ αὐτῆς
πάντα κατ᾽ ἀνθρώπους ἄρτια καὶ πινυτά.
Σόλων – Ποίημα Ευνομία Μετάφραση Ι .Ν. Καζάζης
Η πόλη η δική μας ποτέ δεν πρόκειται να χαθεί, όσο εξαρτάται από του Δία τις αποφάσεις και από τις διαθέσεις των μακάριων θεών.
Γιατί ένας τέτοιος προστάτης-φύλακας, η Παλλάς Αθηνά, μεγαλόπνοη κόρη παντοδύναμου πατέρα, κρατά τα χέρια πάνωθέ της.
Είναι, αντίθετα, των αστών των ίδιων η βούληση που καταστρέφει μια μεγάλη πόλη, η έλλειψη σύνεσης και η υποδούλωσή τους στο χρήμα·
το ίδιο χωρίς αρχές είναι και του δήμου οι ηγέτες, που από τη μεγάλη αλαζονεία τους πολλά μέλλει να τραβήξουν:
γιατί είναι ανίκανοι να συγκρατήσουν την υπερβολή και να απολαύσουν ένα γιορταστικό συμπόσιο με την πρέπουσα τάξη και πνευματική ησυχία.
…………………………………………………………………………….
Μαζεύουν πλούτη ενδίδοντας στην αδικία
…………………………………………………………………………….
και, μη φειδόμενοι των περιουσιών, ούτε των ιερών ούτε του δημοσίου,
κλέβουν προκλητικά από παντού, και ούτε στης Δικαιοσύνης τα σεβάσμια θεμέλια δεν αποδίδουν τον προσήκοντα σεβασμό,
της Δικαιοσύνης που κρατά σφιγμένο το στόμα της, έχει όμως πλήρη συνείδηση όσων γίνονται και όσων έγιναν, και κάποια στιγμή μέσα στον χρόνο καταφθάνει για να επιβάλει ποινές.
Η κατάσταση αυτή καταντά πληγή αναπόφευκτη για όλη την πόλη, η οποία γρήγορα οδηγείται στη χειρότερη δουλεία·
αυτή ξεσηκώνει τη στάση και τον εμφύλιο σπαραγμό από τον ύπνο του, αυτόν που ευθύνεται για την απώλεια τόσων ψυχών στο άνθος της ηλικίας τους.
Σύντομα η αγαπημένη πόλη καταλύεται από τα χέρια των εχθρών και πνίγεται στις συνωμοσίες που χαροποιούν τους άδικους.
Αυτές οι συμφορές που βρίσκουν τον λαό αναγκάζουν πολλούς φτωχούς να ξενητευτούν,
κι άλλους, ατιμωτικά σιδηροδέσμιους, να πουληθούν δούλοι.
……………………………………………………………………………..
Έτσι η δημόσια συμφορά φτάνει ως του κάθε πολίτη την πόρτα· οι πύλες κι οι αυλόγυροι δεν θέλουν πια να την κρατήσουν έξω·
τότε εκείνη, πηδώντας τον ψηλό φράχτη, καταδιώκει τον ένοχο και τον πετυχαίνει, κι ας σπεύδει να κρυφτεί στις μύχιες γωνιές του θαλάμου του.
Αυτό είναι το μάθημα που επιθυμώ να διδάξω στους Αθηναίους: ότι άπειρα είναι τα κακά που γεννά η Δυσνομία,
ενώ η Ευνομία αποκαθιστά τη γενική τάξη και αρμονία, και τελικά περνάει τις αλυσίδες στον άδικο·
ό,τι είναι τραχύ το λειαίνει, παύει τις υπερβολές, αποδυναμώνει την ύβρη, και μαραίνει πάνω στην ακμή τους της αμαρτίας τ᾽ άνθη·
τις στρεβλές κρίσεις τις ευθύνει· την υπερηφάνεια την κατευνάζει· διαλύει κάθε μορφή διχοστασίας·
θέτει τέρμα στον χόλο της οξύθυμης έριδας· χάρη σ᾽ αυτήν τα ανθρώπινα αποκτούν το δικό τους μέτρο και ξαναβρίσκουν τη σοφία τους.
Ευνομία χθες και σήμερα: Ο Σόλων προειδοποιεί – και εμείς τρέχουμε προς τον γκρεμό
Το 594 π.Χ., η Αθήνα ήταν μια πόλη που έβραζε. Οι φτωχοί πουλιούνταν ως σκλάβοι για χρέη. Οι πλούσιοι αρπάζανε γη, ιερά και δημόσιο χρήμα. Ο εμφύλιος ήταν προ των πυλών. Τότε ο Σόλων – όχι φιλόσοφος της πολυθρόνας, αλλά ποιητής και νομοθέτης – έγραψε ένα μικρό ποίημα-καμπανάκι: την «Ευνομία» Το διάβαζαν τότε. Περιγράφει με ακρίβεια μια κοινωνία που βαδίζει προς καταστροφή την δική του και την δική μας.
Τι ακριβώς λέει ο Σόλων
Η πόλη δεν θα χαθεί από εξωτερικό εχθρό – η Αθηνά την προστατεύει.
- Θα χαθείαπό τους ίδιους τους πολίτες: από την απληστία, την έλλειψη σύνεσης και την υποδούλωση στο χρήμα.
- Οι ηγέτες είναι ανίκανοι να βάλουν όρια. Κλέβουν από παντού – ιερά, δημόσια ταμεία, γη.
- Η Δικαιοσύνηκρατά το στόμα της κλειστό – αλλά κάποτε έρχεται και ρίχνει ποινές.
- Τότε η πόλη οδηγείται σε δουλεία, εμφύλιο σπαραγμό, ξενιτεμό, πώληση ανθρώπων ως σκλάβων.
- Η συμφοράδεν μένει έξω: πηδά τον φράχτη, χτυπά την πόρτα, μπαίνει στο υπνοδωμάτιο.
- ΗΕυνομία (ορθή νομοθεσία) είναι το μόνο φάρμακο: βάζει μέτρο, σταματά την ύβρη, διαλύει τη διχοστασία.
Η σημερινή κοινωνία: Ένας καθρέφτης της Δυσνομίας
Ας βάλουμε δίπλα-δίπλα την περιγραφή του Σόλωνα και όσα ζούμε το 2026.
- «Υποδούλωση στο χρήμα» – χωρίς σύνεση
Τότε: Οι Αθηναίοι δανείζονταν με βάση το σώμα τους. Αν δεν πλήρωναν, γίνονταν δούλοι.
Σήμερα: Τα νοικοκυριά πνίγονται σε δάνεια, πιστωτικές κάρτες, δόσεις. Οι μεγάλες τράπεζες κερδοσκοπούν με τρόπο που οδήγησε σε κρίσεις (2008, 2020, 2023). Η λέξη «υπερχρέωση» δεν είναι τεχνική – είναι βίωμα εκατομμυρίων. Ο καταναλωτισμός έγινε θρησκεία. Το μέτρο θεωρείται κακομοιριά.
Ηγέτες ανίκανοι να συγκρατήσουν την υπερβολή
Τότε: Οι ηγέτες του δήμου ήταν αλαζόνες, έκλεβαν, δεν μπορούσαν να πουν «όχι» στον πλούτο.
Σήμερα: Βλέπουμε πολιτικούς που υπόσχονται «τσάμπα ρεύμα, τσάμπα φαγητό, τσάμπα στέγη» χωρίς να εξηγούν πώς. Όταν έρθει η ώρα των αποφάσεων, οι ίδιοι προστατεύουν τους λίγους πλούσιους. Διαφθορά, σκάνδαλα, off shore, λόμπι – οι ηγέτες δεν συγκρατούν την υπερβολή, την τροφοδοτούν.
«Κλέβουν προκλητικά από παντού – ούτε ιερά, ούτε δημόσια»
Τότε: Λεηλασία ιερών θησαυρών, ιδιοποίηση δημόσιας γης.
Σήμερα: Ιδιωτικοποιήσεις ύποπτης διαφάνειας, κρατικές συμβάσεις που εξυπηρετούν φίλους και συγγενείς, «μαύρα ταμεία» κομμάτων, απίστευτα έργα με υπερκοστολογήσεις (γέφυρες, αυτοκινητόδρομοι, ψηφιακά συστήματα). Όταν η Ελλάδα είχε τα μνημόνια, βγήκαν στην επιφάνεια λίστα με ονόματα. Τα δημόσια ταμεία δεν είναι «κανενός» – είναι λεία.
«Η Δικαιοσύνη κρατά σφιγμένο το στόμα» – αλλά κάποτε έρχεται
Τότε: Οι δυνάστες πίστευαν ότι θα τη γλιτώσουν. Ο Σόλων λέει όχι.
Σήμερα: Μεγάλα σκάνδαλα παραγράφονται. Δικαστικές έρευνες κρατούν χρόνια. Οι φτωχοί μπαίνουν φυλακή σε 24 ώρες. Οι πλούσιοι με λαμπρούς δικηγόρους παίρνουν αναβολές επί αναβολών. Η κοινωνία έχει πάψει να πιστεύει στην αποτελεσματική δικαιοσύνη. Αυτό ακριβώς περιγράφει ο Σόλων: «σφιγμένο στόμα».
«Πληγή αναπόφευκτη για όλη την πόλη» – η κλιματική κρίση (που δημιουργεί το σύστημα) και οι πόλεμοι
Τότε: Η αδικία γεννούσε λοιμό, λιμό, εμφύλιο.
Σήμερα: Δεν είναι θεϊκή τιμωρία, αλλά αλληλουχία. Η απληστία των λίγων (ορυκτά καύσιμα, αποψίλωση δασών, υπερκατανάλωση) οδήγησε σε καύσωνες 50°C, πυρκαγιές που εξαφανίζουν ολόκληρα χωριά, πλημμύρες που πνίγουν πόλεις. Οι πρόσφυγες της κλιματικής κρίσης είναι ήδη εκατομμύρια. Ο Σόλων το είχε προβλέψει: η πληγή δεν είναι εξωτερική, είναι αποτέλεσμα της δικής μας Δυσνομίας.
«Ξενιτεμός και δουλεία»
Τότε: Οι φτωχοί Αθηναίοι πουλιούνταν στο εξωτερικό.
Σήμερα: Εκατομμύρια νέοι φεύγουν από τη Μεσόγειο, τα Βαλκάνια, τη Λατινική Αμερική, την Ασία – όχι για τουρισμό, αλλά για επιβίωση. Ταυτόχρονα, η σύγχρονη δουλεία (χρέη, trafficking, εργασία χωρίς δικαιώματα) υπάρχει παντού: θερμοκήπια, εργοστάσια ένδυσης, καλλιέργειες, ακόμα και σε μεγαλουπόλεις. Ο Σόλων μιλούσε για «σιδηροδέσμιους». Εμείς τους λέμε «ανασφάλιστους εργάτες» ή «θύματα διακίνησης».
«Η συμφορά πηδά τον ψηλό φράχτη – χτυπά την πόρτα κάθε πολίτη»
Τότε: Ο πλούσιος νόμιζε ότι η τάξη του τον προστατεύει. Ο Σόλων λέει: κανένα τείχος.
Σήμερα: Οι πλούσιοι έχουν gated communities, ιδιωτική ασφάλεια, καταφύγια. Αλλά η κλιματική κρίση δεν σέβεται φράχτες. Η εγκληματικότητα που γεννά η φτώχεια δεν μένει έξω. Οι πανδημίες (Covid, νέες απειλές) χτυπούν εξίσου πλούσιους και φτωχούς. Μια οικονομική κατάρρευση δεν γλιτώνει κανέναν. Όταν η κοινωνία διαλύεται, η συμφορά μπαίνει σε κάθε σπίτι – όπως ακριβώς γράφει ο Σόλων.
Πού βαδίζουμε;
Ο Σόλων δεν ήταν απαισιόδοξος. Πίστευε ότι η Ευνομία – δηλαδή η ορθή, δίκαιη, μετρημένη νομοθεσία – μπορεί να αναστρέψει την πορεία. Χρειάζονται όμως τρία πράγματα που σήμερα λάμπουν διά της απουσίας τους:
Τι θέλει ο Σόλων Τι έχουμε σήμερα
Σύνεση αντί για απληστία Λατρεία του ΑΕΠ, της κατανάλωσης, της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης
Ηγέτες με όρια Λαϊκιστές δημαγωγοί, διαφθορά, αδυναμία τήρησης κανόνων
Δικαιοσύνη που δεν σιωπά Αργή, εκλεκτική, υπεχρηματοδοτούμενη δικαιοσύνη – όταν λειτουργεί
Χωρίς αυτά, η πορεία είναι προδιαγεγραμμένη:
Εμφύλιος σπαραγμός Τον ζούμε ήδη: κοινωνική διχοτόμηση, μίσος στα social media, πόλωση «εμείς εναντίον τους», περιστασιακή βία.
Ξενιτεμός Το brain drain δεν είναι στατιστική, είναι τραγωδία.
Δουλεία Νέες μορφές δουλείας (χρέους, trafficking, εργασιακής εκμετάλλευσης).
Και στο τέλος, «η συμφορά πηδά τον ψηλό φράχτη». Κανένα τείχος δεν προστατεύει όταν το κακό είναι εσωτερικό.
Το μήνυμα που αρνούμαστε να ακούσουμε
Ο Σόλων δεν μας αφήνει με απελπισία. Μας αφήνει με μια ευθύνη:
Η Ευνομία δεν είναι αυτόματη. Είναι έργο ανθρώπων που αποφασίζουν να βάλουν μέτρο, δικαιοσύνη και τάξη πριν να είναι πολύ αργά.
Η σημερινή κοινωνία βαδίζει προς καταστροφή όχι επειδή το θέλουν οι θεοί – ούτε η Αθηνά, ούτε ο Δίας, ούτε καμία δύναμη έξω από εμάς. Βαδίζει προς καταστροφή επειδή οι ίδιοι οι πολίτες, και πρωτίστως οι ηγέτες τους, αρνούνται να βάλουν φρένο στην ύβρη.
Το ερώτημα δεν είναι «αν» θα έρθει η συμφορά.
Το ερώτημα είναι: πόσο ακόμα θα κρατά το στόμα της η Δικαιοσύνη σφιγμένο;
Επίλογος (για τον αναγνώστη του 2026)
Δεν χρειάζεται να είσαι αρχαιολόγος ή φιλόλογος. Διάβασε ξανά το ποίημα. Δεν μιλάει για την αρχαία Αθήνα. Μιλάει για την αυλή σου, για τον λογαριασμό που δεν μπορείς να πληρώσεις, για τον πολιτικό που υπόσχεται και δεν κάνει, για τη δικαιοσύνη που κοιμάται, για τον φράχτη που νόμιζες ότι θα σε προστατεύσει.
Ο Σόλων σε προειδοποιεί 2.600 χρόνια πριν. Το ερώτημα είναι αν θα τον ακούσεις πριν η συμφορά χτυπήσει τη δική σου πόρτα.
Πηγές:
1.Ανθολογία Αρχαϊκής Λυρικής Ποίησης
Επιμ. Σωτήρης Τσέλικας.Κατάλογος κειμένων: ΣΟΛΩΝ
2.Θησαυρός Ελληνικής Γλώσσας (TLG)
3.Solon Nomographus, Poeta, Fragmenta (0263: 001)
“Iambi et elegi Graeci, vol. 2”, Ed. West, M.L.
Oxford: Clarendon Press, 1972.
Fragment 4, line 1
ἡμετέρη δὲ πόλις κατὰ μὲν Διὸς οὔποτ’ ὀλεῖται
αἶσαν καὶ μακάρων θ<εῶ>ν φρένας ἀθανάτων·
τοίη γὰρ μεγάθυμος ἐπίσκοπος ὀβριμοπάτρη
Παλλὰς Ἀθηναίη χεῖρας ὕπερθεν ἔχει·
αὐτοὶ δὲ φθείρειν μεγάλην πόλιν ἀφραδίηισιν
ἀστοὶ βούλονται χρήμασι πειθόμενοι,
δήμου θ’ ἡγεμόνων ἄδικος νόος, οἷσιν ἑτοῖμον
ὕβριος ἐκ μεγάλης ἄλγεα πολλὰ παθεῖν·
οὐ γὰρ ἐπίστανται κατέχειν κόρον οὐδὲ παρούσας
εὐφροσύνας κοσμεῖν δαιτὸς ἐν ἡσυχίηι
4.Ανάλυση από τον Δημήτρη Συμεωνίδη Ευνομία χθες και σήμερα: Ο Σόλων προειδοποιεί – και εμείς τρέχουμε προς τον γκρεμό
Photo Από Sailko – Έργο αυτού που το ανεβάζει, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=30945032, https://el.wikipedia.org/wiki/
